యుధ్యస్వ యది శూరోఽసి ముహూర్తం తిష్ఠ రావణ। శయిష్యసే హతో భూమౌ యథా పూర్వం ఖరస్తథా
నీవు నిజంగా వీరుడవైతే యుద్ధం చేయి! కొద్దిసేపు ఆగు రావణా, నీవు ఖరుడిలా నేలపై పడిపోతావు.
అసకృత్సంయుగే యేన నిహతా దైత్యదానవాః। న చిరాచ్చీరవాసాస్త్వాం రామో యుధి వధిష్యతి
యుద్ధంలో అనేకసార్లు దైత్య, దానవులను సంహరించిన ఆ చిరవాసుడు రాముడు త్వరలోనే నిన్ను యుద్ధంలో సంహరిస్తాడు.
కిం ను శక్యం మయా కర్తుం గతౌ దూరం నృపాత్మజౌ। క్షిప్రం త్వం నశ్యసే నీచ తయోర్భీతో న సంశయః
ఆ రాజకుమారులు దూరంగా వెళ్లిపోయారు. నేను ఏమి చేయగలను? నీవు నీచుడవు, త్వరలోనే వారి భయంతో నశించిపోతావు — ఇందులో సందేహమే లేదు.
నహి మే జీవమానస్య నయిష్యసి శుభామిమామ్। సీతాం కమలపత్రాక్షీం రామస్య మహిషీం ప్రియామ్
నేను బ్రతికున్నంత వరకు నీవు ఈ శుభ్రమైన కమలనేత్ర సీతను, రాముని ప్రియ భార్యను తీసుకెళ్లలేవు.
అవశ్యం తు మయా కార్యం ప్రియం తస్య మహాత్మనః। జీవితేనాపి రామస్య తథా దశరథస్య చ
అయినా ఆ మహాత్ముడైన రామునికి ఇష్టమైనదాన్ని, నా ప్రాణాన్ని ఇచ్చినా సరే, రామునికోసం, దశరథునికోసం తప్పకుండా చేయాలి.
తిష్ఠ తిష్ఠ దశగ్రీవ ముహూర్తం పశ్య రావణ। వృన్తాదివ ఫలం త్వాం తు పాతయేయం రథోత్తమాత్। యుద్ధాతిథ్యం ప్రదాస్యామి యథాప్రాణం నిశాచర
ఆగు, ఆగు దశముఖా! కొద్దిసేపు నిల్చో రావణా. నేను నిన్ను చెట్టు కొమ్మపై నుండి పండు పడినట్టు నీ రథం మీద నుంచి పడగొడతాను. నీవు రాత్రిపూట సంచరించేవాడవు, నా శక్తికి తగినంత యుద్ధ ఆతిథ్యాన్ని ఇస్తాను.
thumb|ఏకపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకపఞ్చాశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అరణ్యకాండలో, ఇప్పుడు యాభై ఒకటవ సర్గను వినండి.
ఇత్యుక్తః క్రోధతామ్రాక్షస్తప్తకాఞ్చనకుణ్డలః। రాక్షసేన్ద్రోఽభిదుద్రావ పతగేన్ద్రమమర్షణః
ఇలా అన్న తరువాత, కోపంతో కళ్లెర్రగా, మెరిసే బంగారు కుండలాలు ధరించిన రాక్షసుల రాజు, పక్షిరాజు మీద ఆగ్రహంతో దూకాడు.
స సమ్ప్రహారస్తుములస్తయోస్తస్మిన్ మహామృధే। బభూవ వాతోద్ధుతయోర్మేఘయోర్గగనే యథా
ఆ గొప్ప యుద్ధంలో వారిద్దరి మధ్య భయంకరమైన ఘర్షణ జరిగింది. అది ఆకాశంలో గాలితో తాకిన మేఘాల్లా ఉధృతంగా మారింది.
తద్ బభూవాద్భుతం యుద్ధం గృధ్రరాక్షసయోస్తదా। సపక్షయోర్మాల్యవతోర్మహాపర్వతయోరివ
ఆ సమయంలో గృధ్రుడు, రాక్షసుడు ఇద్దరి మధ్య అద్భుతమైన యుద్ధం జరిగింది. రెక్కలు, మాలలు ధరించిన వారు ఇద్దరూ పెద్ద కొండల్లా కనిపించారు.
తతో నాలీకనారాచైస్తీక్ష్ణాగ్రైశ్చ వికర్ణిభిః। అభ్యవర్షన్మహాఘోరైర్గృధ్రరాజం మహాబలమ్
తర్వాత రావణుడు పదునైన అగ్రాలతో, వంకరగా ఉన్న బాణాలతో, భయంకరమైన వర్షంలా గృధ్రరాజు మీద కురిపించాడు.
స తాని శరజాలాని గృధ్రః పత్రరథేశ్వరః। జటాయుః ప్రతిజగ్రాహ రావణాస్త్రాణి సంయుగే
ఆ పక్షిరాజు జటాయువు, యుద్ధంలో రావణుడు వేసిన ఆ బాణాల వర్షాన్ని ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నాడు.
తస్య తీక్ష్ణనఖాభ్యాం తు చరణాభ్యాం మహాబలః। చకార బహుధా గాత్రే వ్రణాన్ పతగసత్తమః
ఆ మహాబలుడు జటాయువు తన పదునైన గోరు గల కాళ్లతో రావణుని శరీరంపై అనేక గాయాలు చేశాడు.
అథ క్రోధాద్ దశగ్రీవో జగ్రాహ దశ మార్గణాన్। మృత్యుదణ్డనిభాన్ ఘోరాన్ శత్రోర్నిధనకాంక్షయా
అప్పుడు కోపంతో ఉన్న దశముఖుడు, శత్రువును సంహరించాలనే కోరికతో, మరణదండంలా భయంకరమైన పది బాణాలు తీసుకున్నాడు.
స తైర్బాణైర్మహావీర్యః పూర్ణముక్తైరజిహ్మగైః। బిభేద నిశితైస్తీక్ష్ణైర్గృధ్రం ఘోరైః శిలీముఖైః
ఆ మహావీరుడు రావణుడు, పూర్తిగా వదిలిన, నేరుగా వెళ్లే, పదునైన, భయంకరమైన బాణాలతో గృధ్రుని గాయపరిచాడు.
స రాక్షసరథే పశ్యఞ్జానకీం బాష్పలోచనామ్। అచిన్తయిత్వా బాణాంస్తాన్ రాక్షసం సమభిద్రవత్
రాక్షసుని రథంలో కన్నీటి కన్నులతో ఉన్న జానకిని చూసి, జటాయువు ఆ బాణాలను లెక్కచేయకుండా రాక్షసుడిపై దూకాడు.
తతోఽస్య సశరం చాపం ముక్తామణివిభూషితమ్। చరణాభ్యాం మహాతేజా బభఞ్జ పతగోత్తమః
అప్పుడు ఆ మహాతేజస్సుతో కూడిన గొప్ప పక్షిరాజు తన రెండు కాళ్లతో, మణులతో అలంకరించబడిన బాణాలతో కూడిన ఆ ధనుస్సును విరిచేశాడు.
తతోఽన్యద్ ధనురాదాయ రావణః క్రోధమూర్చ్ఛితః। వవర్ష శరవర్షాణి శతశోఽథ సహస్రశః
అప్పుడే కోపంతో ఊగిపోయిన రావణుడు ఇంకొక ధనుస్సు తీసుకొని, వందలాది, వేలాది బాణాలను వర్షంలా వదిలాడు.
శరైరావారితస్తస్య సంయుగే పతగేశ్వరః। కులాయమభిసమ్ప్రాప్తః పక్షివచ్చ బభౌ తదా
ఆ యుద్ధంలో బాణాలతో పూర్తిగా కప్పబడిన పక్షిరాజు, గూడు చేరుకున్న పక్షిలా కనిపించాడు.
స తాని శరజాలాని పక్షాభ్యాం తు విధూయ హ। చరణాభ్యాం మహాతేజా బభఞ్జాస్య మహద్ ధనుః
ఆయన తన రెక్కలతో ఆ బాణాల సమూహాన్ని ఊడదీసి, తన బలమైన కాళ్లతో రావణుని గొప్ప ధనుస్సును విరిచేశాడు.
తచ్చాగ్నిసదృశం దీప్తం రావణస్య శరావరమ్। పక్షాభ్యాం చ మహాతేజా వ్యధునోత్ పతగేశ్వరః
ఆ మహాతేజస్సుతో కూడిన పక్షిరాజు, అగ్నిలా మండుతున్న రావణుని బాణవర్షాన్ని తన రెక్కలతో ఊడదీసాడు.
కాఞ్చనోరశ్ఛదాన్ దివ్యాన్ పిశాచవదనాన్ ఖరాన్। తాంశ్చాస్య జవసమ్పన్నాఞ్జఘాన సమరే బలీ
బంగారు కవచంతో కప్పబడి, పిశాచ ముఖాలతో ఉన్న రావణుని వేగవంతమైన దివ్య కుఱ్ఱలను యుద్ధంలో ఆ మహాబలుడు చంపేశాడు.
అథ త్రివేణుసమ్పన్నం కామగం పావకార్చిషమ్। మణిసోపానచిత్రాఙ్గం బభఞ్జ చ మహారథమ్
తర్వాత మూడు జండాలతో అలంకరించబడిన, స్వేచ్ఛగా నడిచే, అగ్నిలా ప్రకాశించే, మణులతో అలంకరించబడిన ఆ మహారథాన్ని కూడా విరిచేశాడు.
పూర్ణచన్ద్రప్రతీకాశం ఛత్రం చ వ్యజనైః సహ। పాతయామాస వేగేన గ్రాహిభీ రాక్షసైః సహ
పూర్ణచంద్రుడిలా మెరిసే గొడుగును, వేపనులతో పాటు, వాటిని పట్టుకున్న రాక్షసులతో కూడి, వేగంగా నేలకేసి పడేశాడు.
సారథేశ్చాస్య వేగేన తుణ్డేన చ మహచ్ఛిరః। పునర్వ్యపహనచ్ఛ్రీమాన్ పక్షిరాజో మహాబలః
ఆ మహాబలశాలి పక్షిరాజు తన ముక్కుతో రావణుని సారథి గొప్ప తలను మళ్లీ తెంచి పడేశాడు.
స భగ్నధన్వా విరథో హతాశ్వో హతసారథిః। అఙ్కేనాదాయ వైదేహీం పపాత భువి రావణః
ఆయన ధనుస్సు విరిగిపోయి, రథం పోయి, కుఱ్ఱలు, సారథి చనిపోయి, వైదేహిని ఒడిలో పెట్టుకుని రావణుడు భూమిపై పడిపోయాడు.
దృష్ట్వా నిపతితం భూమౌ రావణం భగ్నవాహనమ్। సాధు సాధ్వితి భూతాని గృధ్రరాజమపూజయన్
భూమిపై పడిపోయిన, వాహనం నాశనమైన రావణుణ్ని చూసి, అన్ని జీవులు 'బాగుచేశావు, బాగుచేశావు' అంటూ గృధ్రరాజును సత్కరించాయి.
పరిశ్రాన్తం తు తం దృష్ట్వా జరయా పక్షియూథపమ్। ఉత్పపాత పునర్హృష్టో మైథిలీం గృహ్య రావణః
పక్షుల నాయకుడు వృద్ధుడై, అలసిపోయినట్టు చూసి, ఆనందంతో రావణుడు మళ్లీ మైతిలిని పట్టుకుని పైకి ఎగిరిపోయాడు.
తం ప్రహృష్టం నిధాయాఙ్కే రావణం జనకాత్మజామ్। గచ్ఛన్తం ఖడ్గశేషం చ ప్రణష్టహతసాధనమ్
జనకుని కుమార్తెను ఒడిలో పెట్టుకుని, ఖడ్గం తప్ప తన దగ్గర ఏమీ లేకుండా, అన్నీ నాశనం అయిన రావణుడు వెళ్లిపోవడం ప్రారంభించాడు.
గృధ్రరాజః సముత్పత్య రావణం సమభిద్రవత్। సమావార్య మహాతేజా జటాయురిదమబ్రవీత్
గృధ్రరాజు జటాయువు పైకి ఎగిరి రావణుడిని అడ్డగించి, మహాతేజస్సుతో ఇలా అన్నాడు.