దశగ్రీవ స్థితో ధర్మే పురాణే సత్యసంశ్రయః। భ్రాతస్త్వం నిన్దితం కర్మ కర్తుం నార్హసి సామ్ప్రతమ్
దశముఖ రాక్షసా! నీవు ఒకప్పుడు ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, సత్యాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచేవాడివి. అన్నయ్యా! నీవు ఇప్పుడు ఈ నిందకు గురిచేసే పనిని చేయకూడదు.
జటాయుర్నామ నామ్నాహం గృధ్రరాజో మహాబలః। రాజా సర్వస్య లోకస్య మహేన్ద్రవరుణోపమః
నా పేరు జటాయువు. నేను గొప్ప బలమున్న గద్దపక్షుల రాజు. ఈ లోకంలో అందరికీ రాజుని, మహేంద్రుడు, వరుణుడు లాంటి వాడిని.
లోకానాం చ హితే యుక్తో రామో దశరథాత్మజః। తస్యైషా లోకనాథస్య ధర్మపత్నీ యశస్వినీ
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు అందరి మేలుకోసం కృషి చేస్తున్నాడు. ఈ మహిమాన్వితురాలు ఆ లోకనాధుడైన రాముని ధర్మపత్నిగా ఉన్నది.
సీతా నామ వరారోహా యాం త్వం హర్తుమిహేచ్ఛసి। కథం రాజా స్థితో ధర్మే పరదారాన్ పరామృశేత్
నీవు అపహరించాలనుకుంటున్న ఈ సీత అనే సుందరీ, మంచి రూపాన్ని కలిగినది. ధర్మంలో నిలిచిన రాజు ఎలా పరస్త్రీని తాకగలడు?
రక్షణీయా విశేషేణ రాజదారా మహాబల। నివర్తయ గతిం నీచాం పరదారాభిమర్శనాత్
ఓ మహాబలశాలి! రాజు పరస్త్రీలను ప్రత్యేకంగా కాపాడాలి. పరస్త్రీపై ఆశ పెట్టి, నీచమైన మార్గాన్ని విడిచి వెనక్కి తిరుగు.
న తత్ సమాచరేద్ ధీరో యత్ పరోఽస్య విగర్హయేత్। యథాఽఽత్మనస్తథాన్యేషాం దారా రక్ష్యా విమర్శనాత్
ఇతరులు నిందించే పనిని ధైర్యవంతుడు చేయకూడదు. మన భార్యను ఎలా కాపాడుకుంటామో, ఇతరుల భార్యలను కూడా అలాగే కాపాడాలి.
అర్థం వా యది వా కామం శిష్టాః శాస్త్రేష్వనాగతమ్। వ్యవస్యన్త్యనురాజానం ధర్మం పౌలస్త్యనన్దన
ధనం కోసం అయినా, కామం కోసం అయినా, మంచి వారు గ్రంథాల్లో చెప్పని విషయాల్లో కూడా ధర్మాన్ని తెలుసుకుని, దానిని అనుసరిస్తారు, ఓ పౌలస్త్యుని వంశజా!
రాజా ధర్మశ్చ కామశ్చ ద్రవ్యాణాం చోత్తమో నిధిః। ధర్మః శుభం వా పాపం వా రాజమూలం ప్రవర్తతే
రాజు, ధర్మం, కామం, ధనం — ఇవన్నీ గొప్ప సంపదలు. మంచి, చెడు, శుభం, పాపం అన్నీ రాజుని నుంచే పుడతాయి.
పాపస్వభావశ్చపలః కథం త్వం రక్షసాం వర। ఐశ్వర్యమభిసమ్ప్రాప్తో విమానమివ దుష్కృతీ
పాప స్వభావం, చంచలమైన వాడివి నీవు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడవై, దుర్మార్గుడిలా రాజ్యాన్ని ఎలా సంపాదించావు?
కామస్వభావో యఃసోఽసౌ న శక్యస్తం ప్రమార్జితుమ్। నహి దుష్టాత్మనామార్యమావసత్యాలయే చిరమ్
కామంతో నిండిన మనసును సులభంగా తొలగించలేరు. ఎందుకంటే, మంచి ఆచరణ పాపుల ఇంట్లో ఎక్కువ కాలం నిలవదు.
విషయే వా పురే వా తే యదా రామో మహాబలః। నాపరాధ్యతి ధర్మాత్మా కథం తస్యాపరాధ్యసి
నీ రాజ్యంలో అయినా, నగరంలో అయినా, మహాబలుడైన రాముడు ఎలాంటి తప్పు చేయలేదు. మరి నీవు అతనికి ఎందుకు అన్యాయం చేస్తున్నావు?
యది శూర్పణఖాహేతోర్జనస్థానగతః ఖరః। అతివృత్తో హతః పూర్వం రామేణాక్లిష్టకర్మణా
శూర్పణఖ కారణంగా ఖరుడు జనస్థానానికి వచ్చి, హద్దు దాటి, పాపం చేసి, నిష్కళంకుడైన రామునిచేత హతమయ్యాడని భావిస్తే—
అత్ర బ్రూహి యథాతత్త్వం కో రామస్య వ్యతిక్రమః। యస్య త్వం లోకనాథస్య హృత్వా భార్యాం గమిష్యసి
ఇక్కడ నిజాన్ని చెప్పు: లోకనాధుడైన రాముడు ఏ తప్పు చేశాడు? నువ్వు అతని భార్యను అపహరించి వెళ్లాలనుకుంటున్నావు.
క్షిప్రం విసృజ వైదేహీం మా త్వా ఘోరేణ చక్షుషా। దహేద్ దహనభూతేన వృత్రమిన్ద్రాశనిర్యథా
వైదేహిని వెంటనే వదిలిపెట్టు. లేనిచో ఆమె భయంకరమైన చూపుతో నిన్ను కాల్చిపెడతుంది, ఇంద్రుడు వృత్రాసురుణ్ని వజ్రాయుధంతో కాల్చినట్లు.
సర్పమాశీవిషం బద్ధ్వా వస్త్రాన్తే నావబుధ్యసే। గ్రీవాయాం ప్రతిముక్తం చ కాలపాశం న పశ్యసి
నీవు నీ వస్త్రపు చివరలో విషసర్పాన్ని కట్టుకున్నావని తెలుసుకోవడం లేదు. నీ మెడలో మరణపు ఉయ్యాల కట్టబడిందని కూడా గమనించటం లేదు.
స భారః సౌమ్య భర్తవ్యో యో నరం నావసాదయేత్। తదన్నమపి భోక్తవ్యం జీర్యతే యదనామయమ్
ఓ మృదువైనవాడా! మనిషిని కూల్చివేయని భారమే మోయాలి. జీర్ణమై హాని కలిగించని ఆహారమే తినాలి.
యత్ కృత్వా న భవేద్ ధర్మో న కీర్తిర్న యశో ధ్రువమ్। శరీరస్య భవేత్ ఖేదః కస్తత్ కర్మ సమాచరేత్
ధర్మం, కీర్తి, నిలిచే యశస్సు రాకుండా, కేవలం శరీరానికి కష్టం తెచ్చే పనిని ఎవరు చేయాలి?
షష్టివర్షసహస్రాణి జాతస్య మమ రావణ। పితృపైతామహం రాజ్యం యథావదనుతిష్ఠతః
ఓ రావణా! నాకు జన్మించి అరవై వేల సంవత్సరాలు అయ్యాయి. అప్పటినుంచి నా తండ్రి, తాతల నుంచి వచ్చిన రాజ్యాన్ని సరిగ్గా పాలిస్తూ వస్తున్నాను.
వృద్ధోఽహం త్వం యువా ధన్వీ సరథః కవచీ శరీ। న చాప్యాదాయ కుశలీ వైదేహీం మే గమిష్యసి
నేను వృద్ధుడిని, నీవు యువకుడివి, ధనుస్సు, రథం, కవచం ధరించావు. అయినా నా కళ్ల ముందే నీవు వేదేహిని తీసుకుని సురక్షితంగా పోవడం సాధ్యం కాదు.
న శక్తస్త్వం బలాద్ధర్తుం వైదేహీం మమ పశ్యతః। హేతుభిర్న్యాయసంయుక్తైర్ధ్రువాం వేదశ్రుతీమివ
నీవు బలవంతంగా నా ముందే వేదేహిని తీసుకెళ్లలేవు. అది న్యాయబద్ధంగా స్థిరమైన వేదజ్ఞానాన్ని ఎవరూ తీసుకోలేనట్టు.
యుధ్యస్వ యది శూరోఽసి ముహూర్తం తిష్ఠ రావణ। శయిష్యసే హతో భూమౌ యథా పూర్వం ఖరస్తథా
నీవు నిజంగా వీరుడవైతే యుద్ధం చేయి! కొద్దిసేపు ఆగు రావణా, నీవు ఖరుడిలా నేలపై పడిపోతావు.
అసకృత్సంయుగే యేన నిహతా దైత్యదానవాః। న చిరాచ్చీరవాసాస్త్వాం రామో యుధి వధిష్యతి
యుద్ధంలో అనేకసార్లు దైత్య, దానవులను సంహరించిన ఆ చిరవాసుడు రాముడు త్వరలోనే నిన్ను యుద్ధంలో సంహరిస్తాడు.
కిం ను శక్యం మయా కర్తుం గతౌ దూరం నృపాత్మజౌ। క్షిప్రం త్వం నశ్యసే నీచ తయోర్భీతో న సంశయః
ఆ రాజకుమారులు దూరంగా వెళ్లిపోయారు. నేను ఏమి చేయగలను? నీవు నీచుడవు, త్వరలోనే వారి భయంతో నశించిపోతావు — ఇందులో సందేహమే లేదు.
నహి మే జీవమానస్య నయిష్యసి శుభామిమామ్। సీతాం కమలపత్రాక్షీం రామస్య మహిషీం ప్రియామ్
నేను బ్రతికున్నంత వరకు నీవు ఈ శుభ్రమైన కమలనేత్ర సీతను, రాముని ప్రియ భార్యను తీసుకెళ్లలేవు.
అవశ్యం తు మయా కార్యం ప్రియం తస్య మహాత్మనః। జీవితేనాపి రామస్య తథా దశరథస్య చ
అయినా ఆ మహాత్ముడైన రామునికి ఇష్టమైనదాన్ని, నా ప్రాణాన్ని ఇచ్చినా సరే, రామునికోసం, దశరథునికోసం తప్పకుండా చేయాలి.
తిష్ఠ తిష్ఠ దశగ్రీవ ముహూర్తం పశ్య రావణ। వృన్తాదివ ఫలం త్వాం తు పాతయేయం రథోత్తమాత్। యుద్ధాతిథ్యం ప్రదాస్యామి యథాప్రాణం నిశాచర
ఆగు, ఆగు దశముఖా! కొద్దిసేపు నిల్చో రావణా. నేను నిన్ను చెట్టు కొమ్మపై నుండి పండు పడినట్టు నీ రథం మీద నుంచి పడగొడతాను. నీవు రాత్రిపూట సంచరించేవాడవు, నా శక్తికి తగినంత యుద్ధ ఆతిథ్యాన్ని ఇస్తాను.
thumb|ఏకపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకపఞ్చాశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అరణ్యకాండలో, ఇప్పుడు యాభై ఒకటవ సర్గను వినండి.
ఇత్యుక్తః క్రోధతామ్రాక్షస్తప్తకాఞ్చనకుణ్డలః। రాక్షసేన్ద్రోఽభిదుద్రావ పతగేన్ద్రమమర్షణః
ఇలా అన్న తరువాత, కోపంతో కళ్లెర్రగా, మెరిసే బంగారు కుండలాలు ధరించిన రాక్షసుల రాజు, పక్షిరాజు మీద ఆగ్రహంతో దూకాడు.
స సమ్ప్రహారస్తుములస్తయోస్తస్మిన్ మహామృధే। బభూవ వాతోద్ధుతయోర్మేఘయోర్గగనే యథా
ఆ గొప్ప యుద్ధంలో వారిద్దరి మధ్య భయంకరమైన ఘర్షణ జరిగింది. అది ఆకాశంలో గాలితో తాకిన మేఘాల్లా ఉధృతంగా మారింది.
తద్ బభూవాద్భుతం యుద్ధం గృధ్రరాక్షసయోస్తదా। సపక్షయోర్మాల్యవతోర్మహాపర్వతయోరివ
ఆ సమయంలో గృధ్రుడు, రాక్షసుడు ఇద్దరి మధ్య అద్భుతమైన యుద్ధం జరిగింది. రెక్కలు, మాలలు ధరించిన వారు ఇద్దరూ పెద్ద కొండల్లా కనిపించారు.