సోఽహం వనగతం రామం పరిభూయ మహాబలమ్। తాపసోఽయమితి జ్ఞాత్వా పూర్వవైరమనుస్మరన్
అప్పుడు అటవీలో ఉన్న, అపారబలశాలి అయిన రాముడిని తపస్వి అనుకుని, పూర్వ వైరం గుర్తు చేసుకుని, అతన్ని తక్కువగా భావించాను.
అభ్యధావం సుసంక్రుద్ధస్తీక్ష్ణశృఙ్గో మృగాకృతిః। జిఘాంసురకృతప్రజ్ఞస్తం ప్రహారమనుస్మరన్
పదునైన కొమ్ములతో మృగరూపంలో, గతంలో జరిగిన దెబ్బను గుర్తు చేసుకుంటూ, అతన్ని చంపాలని సంకల్పించి, తీవ్ర కోపంతో అతని మీద దూకాను.
తేన త్యక్తాస్త్రయో బాణాః శితాః శత్రునిబర్హణాః। వికృష్య సుమహచ్చాపం సుపర్ణానిలతుల్యగాః
అతడు తన గొప్ప విల్లు బలంగా లాగి, శత్రువులను సంహరించే మూడు పదునైన బాణాలను వదిలాడు. ఆ బాణాల వేగం గరుత్మంతుడు గానీ, గాలి గానీ ఉన్నట్లుండింది.
తే బాణా వజ్రసంకాశాః సుఘోరా రక్తభోజనాః। ఆజగ్ముః సహితాః సర్వే త్రయః సంనతపర్వణః
ఆ మూడు బాణాలు వజ్రం లాంటి కఠినతతో, భయంకరంగా, రక్తం కోసం తపిస్తూ, మడతలు పడి, ఒకేసారి ముందుకు వచ్చాయి.
పరాక్రమజ్ఞో రామస్య శఠో దృష్టభయః పురా। సముత్క్రాన్తస్తతో ముక్తస్తావుభౌ రాక్షసౌ హతౌ
రాముని పరాక్రమాన్ని తెలిసిన, మాయగాడు, ముందే భయం చూసిన వాడు తప్పించుకున్నాడు. ఆ తరువాత వదిలిన ఆ రెండు రాక్షసులు చనిపోయారు.
శరేణ ముక్తో రామస్య కథంచిత్ ప్రాప్య జీవితమ్। ఇహ ప్రవ్రాజితో యుక్తస్తాపసోఽహం సమాహితః
రాముని బాణం వల్ల ఎట్లాగో ప్రాణం దక్కించుకుని, నేను ఇక్కడ సంచరిస్తూ, ఇప్పుడు తపస్విగా స్థిరంగా ఉన్నాను.
వృక్షే వృక్షే హి పశ్యామి చీరకృష్ణాజినామ్బరమ్। గృహీతధనుషం రామం పాశహస్తమివాన్తకమ్
ప్రతి చెట్టు దగ్గరా, చీర, కృష్ణాజినం ధరించి, విల్లు పట్టుకున్న రాముడిని చూస్తున్నాను. ఆయన చేతిలో పాశం పట్టుకున్న యమధర్మరాజు లాగా కనిపిస్తున్నాడు.
అపి రామసహస్రాణి భీతః పశ్యామి రావణ। రామభూతమిదం సర్వమరణ్యం ప్రతిభాతి మే
ఓ రావణా! నేను భయంతో వేలాది రాములను చూస్తున్నాను. ఈ అడవంతా రాముడైపోయినట్లు నాకు అనిపిస్తోంది.
రామమేవ హి పశ్యామి రహితే రాక్షసేశ్వర। దృష్ట్వా స్వప్నగతం రామముద్భ్రమామి విచేతనః
ఓ రాక్షసాధిపతి! ఒంటరిగా ఉన్నా నేను రాముడినే చూస్తున్నాను. కలలో రాముడిని చూసిన తర్వాత, నేను మూర్ఛితుడై అయోమయంగా తిరుగుతున్నాను.
రకారాదీని నామాని రామత్రస్తస్య రావణ। రత్నాని చ రథాశ్చైవ విత్రాసం జనయన్తి మే
ఓ రావణా! 'ర' అక్షరంతో మొదలయ్యే పేర్లు, రత్నాలు, రథాలు అన్నీ నాకు భయాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. రాముని వల్ల నేను భయపడుతున్నాను.
అహం తస్య ప్రభావజ్ఞో న యుద్ధం తేన తే క్షమమ్। బలిం వా నముచిం వాపి హన్యాద్ధి రఘునన్దనః
ఆయన శక్తిని నేను బాగా తెలుసు. నీవు ఆయనతో యుద్ధం చేయడం సరైంది కాదు. రఘువంశంలో పుట్టిన రాముడు బలిని గానీ, నముచిని గానీ సంహరించగలడు.
రణే రామేణ యుద్ధస్వ క్షమాం వా కురు రావణ। న తే రామకథా కార్యా యది మాం ద్రష్టుమిచ్ఛసి
ఓ రావణా! యుద్ధంలో రామునితో పోరాడి లేక సహనం చూపు. నన్ను చూడాలనుకుంటే, రాముని గురించి మాట్లాడాల్సిన అవసరం లేదు.
బహవః సాధవో లోకే యుక్తా ధర్మమనుష్ఠితాః। పరేషామపరాధేన వినష్టాః సపరిచ్ఛదాః
ఈ లోకంలో ధర్మాన్ని పాటించే మంచి మనుషులు అనేకమంది ఉన్నారు. కానీ ఇతరుల తప్పుల వల్ల వారు, వారి కుటుంబాలు నాశనం అయ్యారు.
సోఽహం పరాపరాధేన వినశేయం నిశాచర। కురు యత్ తే క్షమం తత్త్వమహం త్వాం నానుయామి వై
ఇలా, ఇంకొకరి తప్పు వల్ల నేనూ నాశనం కావచ్చు, ఓ రాక్షసా! నీకు అనుకూలంగా ఏది ఉంటే అది చేయు. నేను నీ వెంట రావను.
రామశ్చ హి మహాతేజా మహాసత్త్వో మహాబలః। అపి రాక్షసలోకస్య భవేదన్తకరోఽపి హి
రాముడు గొప్ప తేజస్సు, గొప్ప ధైర్యం, గొప్ప బలాన్ని కలవాడు. ఆయన రాక్షస లోకాన్నే నాశనం చేసే వాడవచ్చు.
యది శూర్పణఖాహేతోర్జనస్థానగతః ఖరః। అతివృత్తో హతః పూర్వం రామేణాక్లిష్టకర్మణా। అత్ర బ్రూహి యథాతత్త్వం కో రామస్య వ్యతిక్రమః
శూర్పణఖ కారణంగా ఖరుడు జనస్థానానికి వచ్చి, హద్దు మించిపోయి, రామచంద్రుడు చేసిన సులభమైన కార్యంతో చనిపోయాడని అయితే, నిజంగా చెప్పు, రామునికి ఏ తప్పు ఉంది?
ఇదం వచో బన్ధుహితార్థినా మయా యథోచ్యమానం యది నాభిపత్స్యసే। సబాన్ధవస్త్యక్ష్యసి జీవితం రణే హతోఽద్య రామేణ శరైరజిహ్మగైః
నీకు, నీ బంధువులకు మేలు కోసం నేను చెప్పిన ఈ మాటలు నువ్వు వినకపోతే, నువ్వూ నీ బంధువులూ యుద్ధంలో రాముని నేరుగా వెళ్లే బాణాలతో చనిపోతారు.
thumb|చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అరణ్యకాండలో నలభైవ సర్గను వినండి.
మారీచస్య తు తద్ వాక్యం క్షమం యుక్తం చ రావణః। ఉక్తో న ప్రతిజగ్రాహ మర్తుకామ ఇవౌషధమ్
మారీచుడు చెప్పిన ఆ సరిగ్గా సరైన మాటలను రావణుడు వినినా, మరణాన్ని కోరుకునే వాడు మందు తీసుకోనట్టుగా, అంగీకరించలేదు.
తం పథ్యహితవక్తారం మారీచం రాక్షసాధిపః। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యమయుక్తం కాలచోదితః
ఆ ఆరోగ్యకరమైన, మేలు చెప్పిన మాటలు చెప్పిన మారీచుడిని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు, విధి ప్రేరణతో, కఠినంగా, అనుచితంగా మాట్లాడాడు.
దుష్కులైతదయుక్తార్థం మారీచ మయి కథ్యతే। వాక్యం నిష్ఫలమత్యర్థం బీజముప్తమివోషరే
మారీచా, నీ మాటలు నాకేమీ పనికిరావు. నీ వంశం తక్కువది, నీ మాటల్లో అర్థం లేదు. ఇవన్నీ వృథా ప్రయాస, ఎండిన భూమిలో విత్తనం వేసినట్టు ఫలితం ఉండదు.
త్వద్వాక్యైర్న తు మాం శక్యం భేత్తుం రామస్య సంయుగే। మూర్ఖస్య పాపశీలస్య మానుషస్య విశేషతః
రాముడితో యుద్ధంలో నన్ను నీ మాటలతో భయపెట్టలేవు. అతడు మూర్ఖుడు, చెడు పనులు చేసే మానవుడు.
యస్త్యక్త్వా సుహృదో రాజ్యం మాతరం పితరం తథా। స్త్రీవాక్యం ప్రాకృతం శ్రుత్వా వనమేకపదే గతః
స్నేహితులను, రాజ్యాన్ని, తల్లిని, తండ్రిని వదిలేసి, ఒక స్త్రీ మాటలు విని అడవికి ఒంటరిగా వెళ్లిన వాడెవడో అతడే.
అవశ్యం తు మయా తస్య సంయుగే ఖరఘాతినః। ప్రాణైః ప్రియతరా సీతా హర్తవ్యా తవ సంనిధౌ
ఖరుని సంహరించిన వాడితో యుద్ధంలో, అతడికి ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన సీతను నీ ఎదుటనే తప్పక అపహరించాలి.
ఏవం మే నిశ్చితా బుద్ధిర్హృది మారీచ విద్యతే। న వ్యావర్తయితుం శక్యా సేన్ద్రైరపి సురాసురైః
మారీచా, నా హృదయంలో ఈ సంకల్పం చాలా దృఢంగా ఉంది. ఇంద్రుడితో పాటు దేవతలు, రాక్షసులు వచ్చినా దీనిని మార్చలేరు.
దోషం గుణం వా సమ్పృష్టస్త్వమేవం వక్తుమర్హసి। అపాయం వా ఉపాయం వా కార్యస్యాస్య వినిశ్చయే
ఏ పని చేయాలా వద్దా అని అడిగినప్పుడు, దాని లోని మంచిదైనా చెడిదైనా, ప్రమాదమో అవకాశమో నీవు నిజాయితీగా చెప్పాలి.
సమ్పృష్టేన తు వక్తవ్యం సచివేన విపశ్చితా। ఉద్యతాఞ్జలినా రాజ్ఞో య ఇచ్ఛేద్ భూతిమాత్మనః
ఒక మంత్రి తన రాజు అడిగినప్పుడు, చేతులు జోడించి, తనకు మేలు కావాలంటే జాగ్రత్తగా, జ్ఞానంతో సమాధానం చెప్పాలి.
వాక్యమప్రతికూలం తు మృదుపూర్వం శుభం హితమ్। ఉపచారేణ వక్తవ్యో యుక్తం చ వసుధాధిపః
రాజుకు చెప్పే మాటలు ఎప్పుడూ మృదువుగా, శుభంగా, మేలుగా ఉండాలి. అవి ఆయనకు నష్టం కలిగించకుండా, మర్యాదగా ఉండాలి.
సావమర్దం తు యద్వాక్యమథవా హితముచ్యతే। నాభినన్దేత తద్ రాజా మానార్థీ మానవర్జితమ్
ఎవరైనా కఠినంగా, లేక మేలు కోసం చెప్పినా, గౌరవం లేకుండా మాట్లాడితే, గౌరవాన్ని కోరే రాజు అలాంటి మాటలను స్వీకరించకూడదు.
పఞ్చ రూపాణి రాజానో ధారయన్త్యమితౌజసః। అగ్నేరిన్ద్రస్య సోమస్య యమస్య వరుణస్య చ
అపార శక్తి కలిగిన రాజులు ఐదు స్వరూపాలను ధరిస్తారు — అగ్ని, ఇంద్రుడు, సోముడు, యముడు, వరుణుడు.