శుష్కకాష్ఠైర్భవేత్ కార్యం లోష్ఠైరపి చ పాంసుభిః। న తు స్థానాత్ పరిభ్రష్టైః కార్యం స్యాద్ వసుధాధిపైః
ఎండిన కఠలు, మట్టికట్టలు, ధూళి వంటివాటితో పనులు చేయవచ్చు. కానీ తన స్థానం కోల్పోయిన రాజులతో ఏ పనీ జరగదు.
ఉపభుక్తం యథా వాసః స్రజో వా మృదితా యథా। ఏవం రాజ్యాత్ పరిభ్రష్టః సమర్థోఽపి నిరర్థకః
ఒకసారి వేసిన దుస్తులు, పిండిన పూలమాల వదిలేస్తారు. అలాగే రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడు—even శక్తివంతుడైనా—అసమర్థుడవుతాడు.
అప్రమత్తశ్చ యో రాజా సర్వజ్ఞో విజితేన్ద్రియః। కృతజ్ఞో ధర్మశీలశ్చ స రాజా తిష్ఠతే చిరమ్
ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా, అన్నీ తెలిసిన, ఇంద్రియాలను జయించిన, కృతజ్ఞత కలిగిన, ధర్మాన్ని పాటించే రాజు ఎక్కువ కాలం రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటాడు.
నయనాభ్యాం ప్రసుప్తో వా జాగర్తి నయచక్షుషా। వ్యక్తక్రోధప్రసాదశ్చ స రాజా పూజ్యతే జనైః
రాజు నిద్రలోనో, లేచినపుడో, తన కళ్లతో కాకపోయినా, ధర్మదృష్టితో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉంటాడు. అతని కోపం, అనుగ్రహం స్పష్టంగా ఉంటే ప్రజలు అతన్ని గౌరవిస్తారు.
త్వం తు రావణ దుర్బుద్ధిర్గుణైరేతైర్వివర్జితః। యస్య తేఽవిదితశ్చారై రక్షసాం సుమహాన్ వధః
కానీ నీవు రావణా, చెడు మనసు కలవాడవు, ఈ గొప్ప లక్షణాలేవీ నీలో లేవు. గూఢచారుల ద్వారా రాక్షసుల గొప్ప నాశనం జరిగినదీ నీకు తెలియదు.
పరావమన్తా విషయేషు సఙ్గవాన్ న దేశకాలప్రవిభాగతత్త్వవిత్। అయుక్తబుద్ధిర్గుణదోషనిశ్చయే విపన్నరాజ్యో న చిరాద్ విపత్స్యసే
నీవు ఇతరులను అవమానిస్తావు, ఇంద్రియ సుఖాలకు అలవాటుపడేవాడవు, దేశకాల పరిచయం లేదు, మంచి చెడులను గుర్తించడంలో నీకు జ్ఞానం లేదు. నీ రాజ్యం ఇప్పటికే నాశనమై, త్వరలో పూర్తిగా నశించిపోతుంది.
ఇతి స్వదోషాన్ పరికీర్తితాంస్తథా సమీక్ష్య బుద్ధ్యా క్షణదాచరేశ్వరః। ధనేన దర్పేణ బలేన చాన్వితో విచిన్తయామాస చిరం స రావణః
ఇలా తన లోపాలను బుద్ధితో ఆలోచించిన రాత్రివేళ సంచరించే రాక్షసుల అధిపతి రావణుడు, ధనం, గర్వం, బలంతో కూడి, చాలా కాలం ఆలోచించాడు.
thumb|చతుస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే చతుస్త్రింశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అరణ్యకాండలో ముప్పై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తతః శూర్పణఖాం దృష్ట్వా బ్రువన్తీం పరుషం వచః। అమాత్యమధ్యే సంక్రుద్ధః పరిపప్రచ్ఛ రావణః
ఆ సమయంలో శూర్పణఖా కఠినంగా మాట్లాడుతుండగా, తన మంత్రుల మధ్య కోపంతో రావణుడు ఆమెను ప్రశ్నించాడు.
కశ్చ రామః కథంవీర్యః కింరూపః కింపరాక్రమః। కిమర్థం దణ్డకారణ్యం ప్రవిష్టశ్చ సుదుస్తరమ్
ఈ రాముడు ఎవరు? అతని శక్తి ఎంత? అతని రూపం ఎలా ఉంది? అతని పరాక్రమం ఎంత? అంతటి దుర్గమమైన దండకారణ్యానికి ఎందుకు వచ్చాడు?
ఆయుధం కిం చ రామస్య యేన తే రాక్షసా హతాః। ఖరశ్చ నిహతః సంఖ్యే దూషణస్త్రిశిరాస్తథా
రాముడి దగ్గర ఏ ఆయుధం ఉంది? అదే ఆయుధంతో రాక్షసులు, ఖరుడు, దూషణుడు, త్రిశిరుడు యుద్ధంలో చనిపోయారు.
తత్త్వం బ్రూహి మనోజ్ఞాఙ్గి కేన త్వం చ విరూపితా। ఇత్యుక్తా రాక్షసేన్ద్రేణ రాక్షసీ క్రోధమూర్చ్ఛితా
నిజం చెప్పు సుందరీ! నిన్నెవరు ఇలా అవమానపరిచారు? అని రాక్షసాధిపతి అడిగినప్పుడు ఆ రాక్షసి కోపంతో ఇలా చెప్పింది.
తతో రామం యథాన్యాయమాఖ్యాతుముపచక్రమే। దీర్ఘబాహుర్విశాలాక్షశ్చీరకృష్ణాజినామ్బరః
ఆమె రాముడి స్వరూపాన్ని నిజంగా ఎలా ఉంటాడో వివరించసాగింది — దీర్ఘబాహువు, విశాలమైన కళ్ళు, చెరకట్టలు, నల్ల మృగచర్మం ధరించినవాడు.
కన్దర్పసమరూపశ్చ రామో దశరథాత్మజః। శక్రచాపనిభం చాపం వికృష్య కనకాఙ్గదమ్
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు మన్మథుని లాంటి అందగాడు. అతడు ఇంద్రుని విల్లు లాంటి విల్లు పట్టుకుని, బంగారు కంకణాలు ధరించి ఉన్నాడు.
దీప్తాన్ క్షిపతి నారాచాన్ సర్పానివ మహావిషాన్। నాదదానం శరాన్ ఘోరాన్ విముఞ్చన్తం మహాబలమ్
అతడు అగ్నిలా మండే బాణాలను, విషసర్పాల్లా విసురుతాడు. అతని బలానికి అంతులేదు; భయంకరమైన బాణాలను నిరంతరం వదులుతూనే ఉంటాడు.
న కార్ముకం వికర్షన్తం రామం పశ్యామి సంయుగే। హన్యమానం తు తత్సైన్యం పశ్యామి శరవృష్టిభిః
యుద్ధంలో రాముడు విల్లు ఎడమడిగా ఎక్కించడాన్ని నేను చూడలేదు. కానీ అతని బాణవర్షంతో శత్రు సైన్యం నాశనం అవడాన్ని మాత్రం చూశాను.
ఇన్ద్రేణేవోత్తమం సస్యమాహతం త్వశ్మవృష్టిభిః। రక్షసాం భీమవీర్యాణాం సహస్రాణి చతుర్దశ
ఇంద్రుడు వర్షంతో పంటలను నాశనం చేసినట్లు, రాముడు పద్నాలుగు వేల భయంకరమైన రాక్షసులను సంహరించాడు.
నిహతాని శరైస్తీక్ష్ణైస్తేనైకేన పదాతినా। అర్ధాధికముహూర్తేన ఖరశ్చ సహదూషణః
ఒక్కరే, కాలినడకన వచ్చిన రాముడు, పదునైన బాణాలతో ఖరుడు, దూషణుడు సహా వారిని అరముహూర్తం లోపలే సంహరించాడు.
ఋషీణామభయం దత్తం కృతక్షేమాశ్చ దణ్డకాః
అతడు ఋషులకు భద్రత కల్పించాడు. ఇప్పుడు దండకారణ్యం సురక్షితంగా మారింది.
ఏకా కథంచిన్ముక్తాహం పరిభూయ మహాత్మనా। స్త్రీవధం శఙ్కమానేన రామేణ విదితాత్మనా
ఆ మహాత్ముడు రాముడు స్త్రీహత్యను చేయకూడదని భావించి, నన్ను అవమానపరిచాడు. నేను ఒక్కడే ఏదో విధంగా తప్పించుకున్నాను.
భ్రాతా చాస్య మహాతేజా గుణతస్తుల్యవిక్రమః। అనురక్తశ్చ భక్తశ్చ లక్ష్మణో నామ వీర్యవాన్
రాముడికి ఒక తమ్ముడు ఉన్నాడు. అతడు గొప్ప తేజస్సుతో, ధైర్యంలో సమానంగా, నిబద్ధతతో, భక్తితో ఉండే లక్ష్మణుడు.
అమర్షీ దుర్జయో జేతా విక్రాన్తో బుద్ధిమాన్ బలీ। రామస్య దక్షిణో బాహుర్నిత్యం ప్రాణో బహిశ్చరః
అతడు అసహనంతో, ఓడించలేనివాడు, విజేత, ధైర్యవంతుడు, తెలివైనవాడు, బలవంతుడు. రాముడికి ఎడమ చేయి లాంటి వాడు, ఎప్పుడూ అతని ప్రాణం లాంటి వాడు.
రామస్య తు విశాలాక్షీ పూర్ణేన్దుసదృశాననా। ధర్మపత్నీ ప్రియా నిత్యం భర్తుః ప్రియహితే రతా
రామునికి విశాలమైన కళ్ళు, పూర్ణచంద్రునిలాంటి ముఖం కలిగిన సీతా దేవి భార్య. ఆమె భర్తకు ఎప్పుడూ ప్రీతిపాత్రురాలు, అతని మేలుకు ఆసక్తిగా ఉంటుంది.
సా సుకేశీ సునాసోరూః సురూపా చ యశస్వినీ। దేవతేవ వనస్యాస్య రాజతే శ్రీరివాపరా
ఆమెకు అందమైన జుట్టు, మృదువైన ముక్కు, ఆకర్షణీయమైన రూపం ఉంది. ఆమెకు మంచి పేరు ఉంది. ఈ అడవిలో ఆమె దేవతలా, లక్ష్మిలా ప్రకాశిస్తుంది.
తప్తకాఞ్చనవర్ణాభా రక్తతుఙ్గనఖీ శుభా। సీతా నామ వరారోహా వైదేహీ తనుమధ్యమా
తప్తమైన బంగారు వర్ణంతో, ఎర్రటి పొడవైన గోళ్ళతో, సన్నని నడుముతో, సీత అనే పేరు గల వైదేహి, అద్భుతమైన రూపం కలిగి ఉంది.
నైవ దేవీ న గన్ధర్వీ న యక్షీ న చ కింనరీ। తథారూపా మయా నారీ దృష్టపూర్వా మహీతలే
భూమిపై ఇంత అందమైన మహిళను నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు. ఆమె దేవత కాదు, గంధర్విణి కాదు, యక్షిణి కాదు, కిన్నరిగా కూడా కాదు.
యస్య సీతా భవేద్ భార్యా యం చ హృష్టా పరిష్వజేత్। అభిజీవేత్ స సర్వేషు లోకేష్వపి పురందరాత్
ఎవరికి సీత భార్యగా ఉంటే, ఆమె ఆనందంగా అతన్ని ఆలింగనం చేస్తే, అతడు లోకంలో ఇంద్రుడికన్నా ఎక్కువ సుఖంగా ఉంటాడు.
సా సుశీలా వపుఃశ్లాఘ్యా రూపేణాప్రతిమా భువి। తవానురూపా భార్యా సా త్వం చ తస్యాః పతిర్వరః
ఆమె మంచి స్వభావం కలది, అందమైన రూపం కలది, భూమిపై ఆమెకు సమానమైన అందం లేదు. ఆమె నీకు తగిన భార్య, నువ్వు ఆమెకు ఉత్తమ భర్తవు.
తాం తు విస్తీర్ణజఘనాం పీనోత్తుఙ్గపయోధరామ్। భార్యార్థే తు తవానేతుముద్యతాహం వరాననామ్
విశాలమైన నితంబాలు, ఉబ్బిన అందమైన వక్షోజాలు, మధురమైన ముఖం కలిగిన ఆ సీతను నీ భార్యగా తీసుకురావాలని నేను నిశ్చయించుకున్నాను.
విరూపితాస్మి క్రూరేణ లక్ష్మణేన మహాభుజ। తాం తు దృష్ట్వాద్య వైదేహీం పూర్ణచన్ద్రనిభాననామ్
బలవంతుడైన లక్ష్మణుడు నన్ను క్రూరంగా వికలాంగురాలిని చేశాడు. అయినా, ఈ రోజు పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కలిగిన వైదేహిని చూసిన తర్వాత—