తక్షకస్య ప్రియాం భార్యాం పరాజిత్య జహార యః। కైలాసం పర్వతం గత్వా విజిత్య నరవాహనమ్
తక్షకుని ఓడించి అతని ప్రియమైన భార్యను అపహరించినవాడు, నరవాహనుడిని జయించి, కైలాస పర్వతాన్ని చేరినవాడు.
విమానం పుష్పకం తస్య కామగం వై జహార యః। వనం చైత్రరథం దివ్యం నలినీం నన్దనం వనమ్
ఆయన కామగామి అయిన పుష్పక విమానాన్ని, చైత్రరథం, నలినీ, నందనవనంలాంటి దివ్యవనాలను స్వాధీనం చేసుకున్నవాడు.
వినాశయతి యః క్రోధాద్ దేవోద్యానాని వీర్యవాన్। చన్ద్రసూర్యౌ మహాభాగావుత్తిష్ఠన్తౌ పరంతపౌ
కోపంతో దేవతల ఉద్యానవనాలను నాశనం చేసినవాడు, తన పరాక్రమంతో చంద్రుడిని, సూర్యుడిని కూడా నిలిపివేసినవాడు.
నివారయతి బాహుభ్యాం యః శైలశిఖరోపమః। దశవర్షసహస్రాణి తపస్తప్త్వా మహావనే
పర్వత శిఖరాల్లాంటి భుజాలతో వారిని ఆపగలవాడు, మహావనంలో పది వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసినవాడు.
పురా స్వయంభువే ధీరః శిరాంస్యుపజహార యః। దేవదానవగన్ధర్వపిశాచపతగోరగైః
పూర్వం స్వయంభువు కాలంలో, ధైర్యవంతుడు దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, పిశాచులు, పక్షులు, నాగులు—వీరందరి తలలను కోసినవాడు.
అభయం యస్య సంగ్రామే మృత్యుతో మానుషాదృతే। మన్త్రైరభిష్టుతం పుణ్యమధ్వరేషు ద్విజాతిభిః
యుద్ధంలో మానవుడిని తప్ప మరెవ్వరినీ భయపడని వాడు; యజ్ఞాల్లో ద్విజులు మంత్రాలతో స్తుతించే పవిత్రుడు.
హవిర్ధానేషు యః సోమముపహన్తి మహాబలః। ప్రాప్తయజ్ఞహరం దుష్టం బ్రహ్మఘ్నం క్రూరకారిణమ్
యజ్ఞాల్లో సోమరసాన్ని అపహరించే మహాబలుడు, యజ్ఞాలను భంగం చేసే దుష్టుడు, బ్రాహ్మణహంతకుడు, క్రూరకర్మలు చేసే వాడు.
కర్కశం నిరనుక్రోశం ప్రజానామహితే రతమ్। రావణం సర్వభూతానాం సర్వలోకభయావహమ్
కఠినహృదయుడు, దయలేని వాడు, ప్రజలకు హాని చేయడంలో ఆనందించే రావణుడు, సమస్త లోకాలకు భయాన్ని కలిగించే వాడు.
రాక్షసీ భ్రాతరం క్రూరం సా దదర్శ మహాబలమ్। తం దివ్యవస్త్రాభరణం దివ్యమాల్యోపశోభితమ్
ఆ రాక్షసిని తన క్రూరమైన, మహాబలమైన అన్నయ్యను, దివ్య వస్త్రాభరణాలతో, దివ్యమాలలతో అలంకరించబడినవాడిని చూసింది.
ఆసనే సూపవిష్టం తం కాలే కాలమివోద్యతమ్। రాక్షసేన్ద్రం మహాభాగం పౌలస్త్యకులనన్దనమ్
ఆయన సింహాసనంపై కూర్చొని, సమయానికి వచ్చిన యమధర్మరాజు లా కనిపిస్తూ, రాక్షసుల రాజు, పవిత్రమైన పౌలస్త్య వంశానికి గర్వకారణమైన వాడు.
ఉపగమ్యాబ్రవీద్ వాక్యం రాక్షసీ భయవిహ్వలా। రావణం శత్రుహన్తారం మన్త్రిభిః పరివారితమ్
భయంతో వణికుతూ ఆ రాక్షసిని, శత్రువులను సంహరించే రావణుడి వద్దకు వెళ్లి, మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న వాడికి మాటలు చెప్పింది.
తమబ్రవీద్ దీప్తవిశాలలోచనం ప్రదర్శయిత్వా భయలోభమోహితా। సుదారుణం వాక్యమభీతచారిణీ మహాత్మనా శూర్పణఖా విరూపితా
విశాలమైన, ప్రకాశించే కళ్లున్న వాడిని చూసి, భయాన్ని, లోభాన్ని, మోహాన్ని వ్యక్తపరిచిన శూర్పణఖ, భయపడకుండా, భయంకరమైన మాటలు చెప్పింది.
thumb|త్రయస్త్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే త్రయస్త్రింశః సర్గః ॥౩-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణం అరణ్యకాండలో ముప్పత్తి మూడు వ సర్గను వినండి.
తతః శూర్పణఖా దీనా రావణం లోకరావణమ్। అమాత్యమధ్యే సంక్రుద్ధా పరుషం వాక్యమబ్రవీత్
ఆ తర్వాత, దుఃఖంతో ఉన్న శూర్పణఖ, రాక్షసులకు భయాన్ని కలిగించే రావణుడికి, మంత్రుల మధ్య కోపంతో కఠినంగా మాట్లాడింది.
ప్రమత్తః కామభోగేషు స్వైరవృత్తో నిరఙ్కుశః। సముత్పన్నం భయం ఘోరం బోద్ధవ్యం నావబుధ్యసే
కామభోగాల్లో మునిగిపోయి, స్వేచ్ఛగా, నియంత్రణ లేకుండా జీవిస్తూ, పుట్టిన భయంకరమైన ప్రమాదాన్ని నీవు గుర్తించలేవు.
సక్తం గ్రామ్యేషు భోగేషు కామవృత్తం మహీపతిమ్। లుబ్ధం న బహు మన్యన్తే శ్మశానాగ్నిమివ ప్రజాః
గ్రామ్య సుఖాలలో మునిగిపోయి, కామానికి లోనై, లోభంతో ఉన్న రాజును ప్రజలు పట్టించుకోరు; శ్మశానంలో ఉన్న అగ్నిని ఎవరూ పట్టించుకోనట్లు.
స్వయం కార్యాణి యః కాలే నానుతిష్ఠతి పార్థివః। స తు వై సహ రాజ్యేన తైశ్చ కార్యైర్వినశ్యతి
తన పనులను సమయానికి చేయని రాజు, తన రాజ్యంతో పాటు ఆ పనులతో కూడి నశించిపోతాడు.
అయుక్తచారం దుర్దర్శమస్వాధీనం నరాధిపమ్। వర్జయన్తి నరా దూరాన్నదీపఙ్కమివ ద్విపాః
చారులను సరిగా నియమించని, చేరుకోలేని, స్వాధీనంగా లేని రాజును ప్రజలు దూరంగా వదిలేస్తారు; ఏనుగులు మట్టికట్టిన నదికట్టను దూరంగా వదిలిపెట్టినట్లు.
యే న రక్షన్తి విషయమస్వాధీనం నరాధిపాః। తే న వృద్ధ్యా ప్రకాశన్తే గిరయః సాగరే యథా
తమ ప్రాంతాలను రక్షించని, స్వాధీనంగా లేని రాజులు, సముద్రంలో కొండలు కనిపించనట్లు, వృద్ధిలో మెరచిపోరు.
ఆత్మవద్భిర్విగృహ్య త్వం దేవగన్ధర్వదానవైః। అయుక్తచారశ్చపలః కథం రాజా భవిష్యసి
దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు—all స్వాధీనంగా ఉన్నవారు—నిన్ను ఎదిరించినప్పుడు, నీవు చిత్తశుద్ధి లేకుండా, చంచలంగా ఉంటే, రాజుగా ఎలా ఉండగలవు?
త్వం తు బాలస్వభావశ్చ బుద్ధిహీనశ్చ రాక్షస। జ్ఞాతవ్యం తన్న జానీషే కథం రాజా భవిష్యసి
నీవు బాలిష్టమైన స్వభావం కలవాడవు, బుద్ధి లేని రాక్షసవు; తెలిసికోవాల్సినదాన్ని కూడా తెలియక, రాజుగా ఎలా ఉండగలవు?
యేషాం చారాశ్చ కోశశ్చ నయశ్చ జయతాం వర। అస్వాధీనా నరేన్ద్రాణాం ప్రాకృతైస్తే జనైః సమాః
చారులు, ధనం, నయం—ఇవి తమ ఆధీనంలో లేని రాజులు, ఓ విజేతలలో శ్రేష్ఠుడా, సామాన్యుల్లా ఉంటారు.
యస్మాత్ పశ్యన్తి దూరస్థాన్ సర్వానర్థాన్ నరాధిపాః। చారేణ తస్మాదుచ్యన్తే రాజానో దీర్ఘచక్షుషః
రాజులు దూరంలో ఉన్న అన్ని ప్రమాదాలను గూఢచారుల ద్వారా తెలుసుకుంటారు కాబట్టి, వారిని దూరదృష్టి కలవారు అని అంటారు.
అయుక్తచారం మన్యే త్వాం ప్రాకృతైః సచివైర్యుతః। స్వజనం చ జనస్థానం నిహతం నావబుధ్యసే
నీ చుట్టూ ఉన్నవారు సాధారణ సలహాదారులే, నువ్వు గూఢచారులను ఉపయోగించటం లేదు అనిపిస్తోంది. అందుకే నీ సొంత ప్రజలు, జనస్థానం నాశనం అయిన విషయం నీకు తెలియదు.
చతుర్దశ సహస్రాణి రక్షసాం భీమకర్మణామ్। హతాన్యేకేన రామేణ ఖరశ్చ సహదూషణః
భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను ఒక్క రాముడు మాత్రమే సంహరించాడు. ఖరుడు, దూషణుడూ అతని చేతిలో పడిపోయారు.
ఋషీణామభయం దత్తం కృతక్షేమాశ్చ దణ్డకాః। ధర్షితం చ జనస్థానం రామేణాక్లిష్టకారిణా
ఋషులకు రక్షణ కల్పించబడింది, దండకారణ్యం ఇప్పుడు సురక్షితం. రాముడు అలసట లేకుండా జనస్థానాన్ని జయించాడు.
త్వం తు లుబ్ధః ప్రమత్తశ్చ పరాధీనశ్చ రాక్షస। విషయే స్వే సముత్పన్నం యద్ భయం నావబుధ్యసే
కాని నీవు రాక్షసుడా, లోభిగా, నిర్లక్ష్యంగా, ఇతరుల మీద ఆధారపడుతూ ఉంటావు. నీ రాజ్యంలో వచ్చిన ప్రమాదాన్ని నీవు గమనించలేదు.
తీక్ష్ణమల్పప్రదాతారం ప్రమత్తం గర్వితం శఠమ్। వ్యసనే సర్వభూతాని నాభిధావన్తి పార్థివమ్
ఎవరూ సహాయం చేయరు, ఎవ్వరూ దగ్గరకి రారు—ఒక రాజు కఠినంగా, తక్కువ ఇస్తూ, నిర్లక్ష్యంగా, అహంకారంగా, మోసపూరితంగా ఉంటే, అతడు కష్టంలో ఉన్నప్పుడు.
అతిమానినమగ్రాహ్యమాత్మసమ్భావితం నరమ్। క్రోధనం వ్యసనే హన్తి స్వజనోఽపి నరాధిపమ్
అతి గర్వంతో, అందరినీ దూరంగా ఉంచే, తనను తాను గొప్పవాడిగా భావించే, కోపంగా ఉండే రాజును—even అతని సొంతవారు కూడా కష్టకాలంలో నాశనం చేస్తారు.
నానుతిష్ఠతి కార్యాణి భయేషు న బిభేతి చ। క్షిప్రం రాజ్యాచ్చ్యుతో దీనస్తృణైస్తుల్యో భవేదిహ
తన బాధ్యతలు నిర్వర్తించని, ప్రమాద సమయంలో భయపడని వాడు త్వరగా తన రాజ్యాన్ని కోల్పోతాడు, దుఃఖంలో పడతాడు, ఇక్కడ గడ్డి లాంటివాడవుతాడు.