స్థాణుం దేవమివాచిన్త్యం కుమారావివ పావకీ । అధ్యర్ధయోజనం గత్వా సరయ్వా దక్షిణే తటే ॥౧-౨౨-
ఆ ఇద్దరు కుమారులు, ఆచింత్యుడు అయిన స్థాణుదేవుడిలా, లేదా అగ్నిదేవుని కుమారుల్లా, విశ్వామిత్రునితో కలిసి, సరిహద్దులో సరిగ్గా అరయోజనం దూరం నడిచి, సరయూ నదీ దక్షిణ తీరానికి చేరుకున్నారు.
రామేతి మధురాం వాణీం విశ్వామిత్రోఽభ్యభాషత । గృహాణ వత్స సలిలం మా భూత్కాలస్య పర్యయః ॥౧-౨౨-
విశ్వామిత్రుడు రాముడిని మృదువుగా ఇలా పలికాడు: 'రామా! వత్సా, నీళ్లు తీసుకో. సమయం వృథా కాకూడదు.'
మన్త్రగ్రామం గృహాణ త్వం బలామతిబలాం తథా । న శ్రమో న జ్వరో వా తే న రూపస్య విపర్యయః ॥౧-౨౨-
'బల, అతిబల అనే మంత్రాలను నేనిచ్చే మంత్ర సమాహారాన్ని స్వీకరించు. వీటి వల్ల నీకు అలసట, జ్వరం, రూపంలో మార్పు ఎప్పుడూ రాదు.'
న చ సుప్తం ప్రమత్తం వా ధర్షయిష్యన్తి నైర్ఋతాః । న బాహ్వోః సదృశో వీర్యే పృథివ్యామస్తి కశ్చన ॥౧-౨౨-
'నీవు నిద్రలోనైనా, అశ్రద్ధగా ఉన్నా, రాక్షసులు నిన్ను జయించలేరు. భూమిపై నీ బాహుబలానికి సమానుడు ఎవరూ లేరు.'
త్రిషు లోకేషు వా రామ న భవేత్సదృశస్తవ । బలామతిబలాం చైవ పఠతస్తాత రాఘవ ॥౧-౨౨-
'మూడు లోకాలలో నీకు సమానుడు ఎవరూ ఉండరు, రామా. బల, అతిబల మంత్రాలను జపిస్తూ ఉంటే, ఓ రాఘవా, నా కుమారా!'
న సౌభాగ్యే న దాక్షిణ్యే న జ్ఞానే బుద్ధినిశ్చయే । నోత్తరే ప్రతివక్తవ్యే సమో లోకే తవానఘ ॥౧-౨౨-
ఓ పాపరహితుడా, ఈ లోకంలో నీకు సమానులు లేరు — అదృష్టంలో, దానంలో, జ్ఞానంలో, బుద్ధి స్పష్టతలో, సమాధానాలు చెప్పడంలో ఎవ్వరూ నిన్ను మించలేరు.
ఏతద్విద్యాద్వయే లబ్ధే న భవేత్ సదృశస్తవ । బలా చాతిబలా చైవ సర్వజ్ఞానస్య మాతరౌ ॥౧-౨౨-
ఈ రెండు విద్యలు సంపాదించినవాడికి నీకు సమానుడు ఎవ్వరూ ఉండరు; ఎందుకంటే బలా, అతిబలా అన్నివిధాలా జ్ఞానాలకు మూలమూలలు.
క్షుత్పిపాసే న తే రామ భవిష్యేతే నరోత్తమ । బలామతిబలాం చైవ పఠస్తాత రాఘవ ॥౧-౨౨-
ఓ రాఘవ, మానవులలో శ్రేష్ఠుడవైన రామా, నీవు బలా, అతిబల అనే విద్యలు నేర్చుకున్నప్పుడు ఆకలి, దాహాలు నిన్ను బాధించవు.
గృహాణ సర్వలోకస్య గుప్తయే రఘునన్దన । విద్యాద్వయమధీయానే యశశ్చాథ భవేద్ భువి । పితామహసుతే హ్యేతే విద్యే తేజఃసమన్వితే ॥౧-౨౨-
ఓ రఘువంశ సంతోషకరుడా, సమస్త లోక రక్షణ కోసం ఈ రెండు విద్యలు గ్రహించు; ఇవి నేర్చుకుంటే భూమిపై నీకు గొప్ప పేరు వస్తుంది. ఇవి బ్రహ్మదేవుని కుమార్తెలు, ప్రకాశంతో నిండినవే.
ప్రదాతుం తవ కాకుత్స్థ సదృశస్త్వం హి పార్థివ । కామం బహుగుణాః సర్వే త్వయ్యేతే నాత్ర సంశయః ॥౧-౨౨-
ఓ కాకుత్స్థ వంశజా, ఈ విద్యలు అందుకోవడానికి నీవే యోగ్యుడు; నీవందులో అన్నివిధాలా గుణాలు ఉన్నాయి — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తపసా సంభృతే చైతే బహురూపే భవిష్యతః । తతో రామో జలం స్పృష్ట్వా ప్రహృష్టవదనః శుచిః ॥౧-౨౨-
తపస్సుతో సంపాదించిన ఈ విద్యలు అనేక రూపాల్లో వికసిస్తాయి. తర్వాత రాముడు పవిత్రుడై, ఆనందంగా ముఖంతో నీటిని తాకాడు.
సహస్రరశ్మిర్భగవాఞ్శరదీవ దివాకరః । గురుకార్యాణి సర్వాణి నియుజ్య కుశికాత్మజే । ఊషుస్తాం రజనీం తత్ర సరయ్వాం సుసుఖం త్రయః ॥౧-౨౨-
వెయ్యి కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుడు శరదృతువులోలా వెలిగాడు. కుశికుని కుమారునికి అన్ని పనులు అప్పగించి, ముగ్గురు సరికొత్తగా సరయూ తీరంలో ఆ రాత్రిని ఎంతో సంతోషంగా గడిపారు.
దశరథనృపసూనుసత్తమాభ్యాం :::తృణశయనేఽనుచితే తదోషితాభ్యామ్ । కుశికసుతవచోఽనులాలితాభ్యామ్ :::సుఖమివ సా విబభౌ విభావరీ చ ॥౧-౨౨-
దశరథ మహారాజు ఇద్దరు గొప్ప కుమారులు తృణపు మంచంపై తగినది కాని పడకపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, కుశికుని కుమారుని మధురమైన మాటలు విని, ఆ రాత్రి సుఖంగా వెలిగింది.
thumb|త్రయోవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే త్రయోవింశః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో ఇరవై మూడవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది, వినండి.
ప్రభాతాయాం తు శర్వర్యాం విశ్వామిత్రో మహామునిః । అభ్యభాషత కాకుత్స్థం శయానం పర్ణసంస్తరే ॥౧-౨౩-
ఉషస్సు వచ్చినప్పుడు మహర్షి విశ్వామిత్రుడు, కాకుత్స్థ వంశజుడైన రాముడు ఆకుపచ్చ ఆకుల మంచంపై పడుకొని ఉన్నప్పుడు ఆయనను ఉద్దేశించి పలికాడు.
కౌసల్యా సుప్రజా రామ పూర్వా సంధ్యా ప్రవర్తతే । ఉత్తిష్ఠ నరశార్దూల కర్తవ్యం దైవమాహ్నికమ్ ॥౧-౨౩-
ఓ కౌసల్య కుమార రామా, ఉదయం వేళ ప్రారంభమవుతోంది; లేచి నిలబడు, మానవులలో సింహుడవు నీవు, దేవతలకు సంబంధించిన నిత్యకర్మలు చేయాలి.
తస్యర్షేః పరమోదారం వచః శ్రుత్వా నరోత్తమౌ । స్నాత్వా కృతోదకౌ వీరౌ జేపతుః పరమం జపమ్ ॥౧-౨౩-
ఆ ఋషి ఉదారమైన మాటలు విని, ఇద్దరు వీర కుమారులు స్నానం చేసి, తర్పణం చేసి, పరమమైన జపాన్ని చేశారు.
కృతాహ్నికౌ మహావీర్యౌ విశ్వామిత్రం తపోధనమ్ । అభివాద్యాతిసంహృష్టౌ గమనాయాభితస్థతుః ॥౧-౨౩-
ఉదయపు కర్మలు ముగించుకున్న ఆ మహావీరులు, ఆనందంతో తపస్సులో నిపుణుడైన విశ్వామిత్రునికి నమస్కరించి, ప్రయాణానికి సిద్ధంగా నిలబడ్డారు.
తౌ ప్రయాన్తౌ మహావీర్యౌ దివ్యాం త్రిపథగాం నదీమ్ । దదృశాతే తతస్తత్ర సరయ్వాః సంగమే శుభే ॥౧-౨౩-
ఆ ఇద్దరు మహావీరులు ప్రయాణమవుతుండగా, వారు దివ్యమైన త్రిపథ గంగా నదిని, పవిత్రమైన సరయూ సంగమాన్ని చూశారు.
తత్రాశ్రమపదం పుణ్యమృషీణాం భావితాత్మనామ్ । బహువర్షసహస్రాణి తప్యతాం పరమం తపః ॥౧-౨౩-
అక్కడ పవిత్రమైన ఆశ్రమాన్ని చూశారు; అది పవిత్ర హృదయమున్న ఋషులది, వారు వేల సంవత్సరాలు గొప్ప తపస్సు చేశారు.
తం దృష్ట్వా పరమప్రీతౌ రాఘవౌ పుణ్యమాశ్రమమ్ । ఊచతుస్తం మహాత్మానం విశ్వామిత్రమిదం వచః ॥౧-౨౩-
ఆ పవిత్ర ఆశ్రమాన్ని చూసి రఘువంశపు ఇద్దరు కుమారులు ఎంతో ఆనందంతో, మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నారు.
కస్యాయమాశ్రమః పుణ్యః కో న్వస్మిన్వసతే పుమాన్ । భగవఞ్శ్రోతుమిచ్ఛావః పరం కౌతూహలం హి నౌ ॥౧-౨౩-
ఈ పవిత్ర ఆశ్రమం ఎవరిది? ఇక్కడ ఎవరు నివసిస్తున్నారు? భగవంతుడా, మాకు చెప్పండి; మాకు చాలా ఆసక్తిగా ఉంది.
తయోస్తద్వచనం శ్రుత్వా ప్రహస్య మునిపుఙ్గవః । అబ్రవీచ్ఛ్రూయతాం రామ యస్యాయం పూర్వ ఆశ్రమః ॥౧-౨౩-
వారి మాటలు విని, మునులలో శ్రేష్ఠుడు చిరునవ్వుతో, 'రామా, ఈ పురాతన ఆశ్రమం ఎవరిది విను' అని అన్నాడు.
కన్దర్పో మూర్తిమానాసీత్కామ ఇత్యుచ్యతే బుధైః । తపస్యన్తమిహ స్థాణుం నియమేన సమాహితమ్ ॥౧-౨౩-
ప్రపంచంలో అందరికీ తెలిసిన ప్రేమదేవుడు, అంటే మనందరం కాముడని పిలిచే వాడు, ఇక్కడ పరమతపస్సులో లీనమైన శివుణ్ని చూసాడు.
కృతోద్వాహం తు దేవేశం గచ్ఛన్తం సమరుద్గణమ్ । ధర్షయామాస దుర్మేధా హుంకృతశ్చ మహాత్మనా ॥౧-౨౩-
దేవతల అధిపతి శివుడు పెళ్లి అయిన తర్వాత, మరుత్ గణాలతో కలిసి వెళ్ళుతుండగా, ఆ దుష్టుడైన కాముడు అతన్ని విఘ్నపరిచేందుకు ప్రయత్నించాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన శివుడు అతనిని గట్టిగా మందలించాడు.
అవధ్యాతశ్చ రుద్రేణ చక్షుషా రఘునన్దన । వ్యశీర్యన్త శరీరాత్ స్వాత్ సర్వగాత్రాణి దుర్మతేః ॥౧-౨౩-
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, ఆ సమయంలో శివుడు తన కళ్లతోనే కాముడిని సంహరించాడు. దుష్టుడైన అతని శరీరంలోని అన్ని అవయవాలు విడివిడిగా పడి పోయాయి.
తస్య గాత్రం హతం తత్ర నిర్దగ్ధస్య మహాత్మనా । అశరీరః కృతః కామః క్రోధాద్ దేవేశ్వరేణ హ ॥౧-౨౩-
అక్కడే, దేవతల అధిపతి శివుడు కోపంతో కాముడి శరీరాన్ని కాల్చి నాశనం చేశాడు. అలా కాముడు శరీరం లేని వాడయ్యాడు.
అనఙ్గ ఇతి విఖ్యాతస్తదా ప్రభృతి రాఘవ । స చాఙ్గవిషయః శ్రీమాన్ యత్రాఙ్గం స ముమోచ హ ॥౧-౨౩-
అప్పటి నుండి, రాఘవా, అతనిని అందరూ 'అనంగుడు' అని పిలవడం మొదలుపెట్టారు. అతని శరీరం పడిపోయిన ప్రదేశాన్ని 'అంగవిషయం' అని పిలుస్తారు. అది పవిత్రమైన ప్రాంతం.
తస్యాయమాశ్రమః పుణ్యస్తస్యేమే మునయః పురా । శిష్యా ధర్మపరా వీర తేషాం పాపం న విద్యతే ॥౧-౨౩-
ఇదే ఆ మహాత్ముడి ఆశ్రమం. వీరే అతని పురాతన శిష్యులు, ఓ వీరా. వీరు ధర్మపరాయణులు. వీరందరిలో పాపం ఏమాత్రం లేదు.
ఇహాద్య రజనీం రామ వసేమ శుభదర్శన । పుణ్యయోః సరితోర్మధ్యే శ్వస్తరిష్యామహే వయమ్ ॥౧-౨౩-
రామా, మనం ఈ రోజు రాత్రి ఇక్కడే, ఈ రెండు పవిత్ర నదుల మధ్య ఉండిపోదాం. రేపు ఉదయం మనం అవతలకి వెళ్ళుదాం.