కాలపాశపరిక్షిప్తా భవన్తి పురుషా హి యే। కార్యాకార్యం న జానన్తి తే నిరస్తషడిన్ద్రియాః
కాలపాశంలో చిక్కుకున్నవారు ఏది చేయాలో, చేయకూడదో తెలుసుకోలేరు. వారి ఇంద్రియాలు పనిచేయవు.
ఏవముక్త్వా తతో రామం సంరుధ్య భృకుటిం తతః। స దదర్శ మహాసాలమవిదూరే నిశాచరః
అలా రాముడితో మాట్లాడి, భ్రుకుటి చిట్లించి, ఆ రాత్రివేళ సంచరించే ఖరుడు దగ్గరలో ఉన్న పెద్ద శాలవృక్షాన్ని చూశాడు.
రణే ప్రహరణస్యార్థే సర్వతో హ్యవలోకయన్। స తముత్పాటయామాస సందష్టదశనచ్ఛదమ్
పోరులో ఆయుధం కోసం చుట్టూ చూసి, కోపంతో పెదాలు కొరికుతూ, ఆ చెట్టును పీకాడు.
తం సముత్క్షిప్య బాహుభ్యాం వినర్దిత్వా మహాబలః। రామముద్దిశ్య చిక్షేప హతస్త్వమితి చాబ్రవీత్
ఆ మహాబలుడు రెండు చేతులతో ఆ చెట్టును పైకి ఎత్తి, గట్టిగా అరుస్తూ, 'నీవు చనిపోయావు!' అని రాముడి మీద విసిరాడు.
తమాపతన్తం బాణౌఘైశ్ఛిత్త్వా రామః ప్రతాపవాన్। రోషమాహారయత్ తీవ్రం నిహన్తుం సమరే ఖరమ్
వీరుడైన రాముడు, తనవైపు దూసుకొస్తున్న బాణాల వానను చిత్తు చేసి, యుద్ధంలో ఖరుడిని సంహరించేందుకు తీవ్రమైన కోపాన్ని హృదయంలో రేపాడు.
జాతస్వేదస్తతో రామో రోషరక్తాన్తలోచనః। నిర్బిభేద సహస్రేణ బాణానాం సమరే ఖరమ్
ఆ తరువాత రాముడు చెమటలు పట్టి, కోపంతో కళ్లల్లో రక్తం మెరుస్తూ, యుద్ధంలో ఖరుడిని వెయ్యి బాణాలతో ఛిద్రం చేశాడు.
తస్య బాణాన్తరాద్ రక్తం బహు సుస్రావ ఫేనిలమ్। గిరేః ప్రస్రవణస్యేవ ధారాణాం చ పరిస్రవః
ఆ బాణాల మధ్య నుంచి, ఖరుడి శరీరం నుంచి నురుగు కలిసిన రక్తం విరివిగా ప్రవహించింది; అది కొండపై నుంచి జలధారలు జారినట్టు కనిపించింది.
వికలః స కృతో బాణైః ఖరో రామేణ సంయుగే। మత్తో రుధిరగన్ధేన తమేవాభ్యద్రవద్ ద్రుతమ్
యుద్ధంలో రాముడు వేసిన బాణాలతో ఖరుడు బలహీనుడైపోయాడు. రక్తపు వాసనతో మత్తెక్కి, అతడే మళ్లీ వేగంగా రాముని మీదకు దూసుకొచ్చాడు.
తమాపతన్తం సంక్రుద్ధం కృతాస్త్రో రుధిరాప్లుతమ్। అపాసర్పద్ ద్విత్రిపదం కించిత్త్వరితవిక్రమః
ఆ సమయంలో, కోపంతో ఉప్పొంగి, ఆయుధాలతో సిద్ధంగా, రక్తంలో తడిసి ఖరుడు రాముని వైపు దూసుకొస్తుండగా, రాముడు చురుకుగా రెండు మూడు అడుగులు వెనక్కు తగ్గాడు.
తతః పావకసంకాశం వధాయ సమరే శరమ్। ఖరస్య రామో జగ్రాహ బ్రహ్మదణ్డమివాపరమ్
తర్వాత రాముడు, యుద్ధంలో ఖరుడిని సంహరించేందుకు, అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న ఒక బాణాన్ని, బ్రహ్మదండానికి సమానంగా, చేతిలో పట్టుకున్నాడు.
స తద్ దత్తం మఘవతా సురరాజేన ధీమతా। సందధే చ స ధర్మాత్మా ముమోచ చ ఖరం ప్రతి
దేవేంద్రుడు ఇచ్చిన ఆ మహాబాణాన్ని, ధర్మాత్ముడైన రాముడు విల్లులో పెట్టి, ఖరుడిపై విడిచాడు.
స విముక్తో మహాబాణో నిర్ఘాతసమనిఃస్వనః। రామేణ ధనురాయమ్య ఖరస్యోరసి చాపతత్
రాముడు విడిచిన ఆ మహాబాణం, మేఘగర్జనలా గర్జిస్తూ, ఖరుడు విల్లు ఎక్కించుకుంటుండగా అతని ఛాతీలో పడింది.
స పపాత ఖరో భూమౌ దహ్యమానః శరాగ్నినా। రుద్రేణేవ వినిర్దగ్ధః శ్వేతారణ్యే యథాన్ధకః
ఆ బాణాగ్నిలో కాలిపోయి, ఖరుడు నేలపై పడిపోయాడు. అది ఎప్పుడో శ్వేతారణ్యంలో అంధకుడు రుద్రునిచేత కాలిపోయినట్టే జరిగింది.
స వృత్ర ఇవ వజ్రేణ ఫేనేన నముచిర్యథా। బలో వేన్ద్రాశనిహతో నిపపాత హతః ఖరః
వజ్రాయుధంతో వృత్రుడు పడిపోయినట్టు, నురుగు చేత నముచి పడిపోయినట్టు, ఇంద్రుని మెరుపుదెబ్బతో బలుడు పడిపోయినట్టు, ఖరుడు అక్కడ హతుడై నేలపై పడిపోయాడు.
ఏతస్మిన్నన్తరే దేవాశ్చారణైః సహ సంగతాః। దున్దుభీంశ్చాభినిఘ్నన్తః పుష్పవర్షం సమన్తతః
ఆ సమయంలో, దేవతలు గంధర్వులతో కలిసి అక్కడ చేరి, డుండుభి మృదంగాలు మోగిస్తూ, చుట్టూ పుష్పవర్షం కురిపించారు.
చతుర్దశ సహస్రాణి రక్షసాం కామరూపిణామ్। ఖరదూషణముఖ్యానాం నిహతాని మహామృధే
ఖరుడు, దూషణుడు నాయకత్వంలో ఉన్న, రూపాంతరాలు ధరించగల నాలుగు వేల పదుల రాక్షసులు ఆ మహాయుద్ధంలో సంహరించబడ్డారు.
అహో బత మహత్కర్మ రామస్య విదితాత్మనః। అహో వీర్యమహో దార్ఢ్యం విష్ణోరివ హి దృశ్యతే
అయ్యో! రాముని గొప్ప కార్యం ఎంత అద్భుతంగా ఉంది! ఆయన బలమూ, ధైర్యమూ, స్థైర్యమూ చూస్తే, విష్ణువు లానే కనిపిస్తున్నాడు.
ఇత్యేవముక్త్వా తే సర్వే యయుర్దేవా యథాగతమ్। తతో రాజర్షయః సర్వే సంగతాః పరమర్షయః
అలా అనుకుని, ఆ దేవతలు వచ్చిన దారిలోనే తిరిగి వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత రాజర్షులు, మహర్షులు అందరూ అక్కడ చేరారు.
సభాజ్య ముదితా రామం సాగస్త్యా ఇదమబ్రువన్। ఏతదర్థం మహాతేజా మహేన్ద్రః పాకశాసనః
అగస్త్యునితో కలిసి, ఆనందంతో రాముని సత్కరించి, వారు ఇలా అన్నారు: 'ఈ కార్యానికి మహాబలుడు, వృత్రాసుర సంహారకుడు ఇంద్రుడు—'
శరభఙ్గాశ్రమం పుణ్యమాజగామ పురందరః। ఆనీతస్త్వమిమం దేశముపాయేన మహర్షిభిః
'శరభంగ మహర్షి ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. మహర్షుల యుక్తితో నిన్ను ఈ ప్రాంతానికి తీసుకొచ్చారు.'
ఏషాం వధార్థం శత్రూణాం రక్షసాం పాపకర్మణామ్। తదిదం నః కృతం కార్యం త్వయా దశరథాత్మజ
'ఈ పాపకర్మ చేసిన రాక్షస శత్రువులను నశింపజేయడానికే, దశరథుని కుమారుడా! ఈ కార్యాన్ని నువ్వు పూర్తిచేశావు.'
స్వధర్మం ప్రచరిష్యన్తి దణ్డకేషు మహర్షయః। ఏతస్మిన్నన్తరే వీరో లక్ష్మణః సహ సీతయా
ఇప్పుడు మహర్షులు దండకారణ్యంలో తమ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారు. ఆ సమయంలో వీరుడైన లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి—
గిరిదుర్గాద్ వినిష్క్రమ్య సంవివేశాశ్రమే సుఖీ తతో రామస్తు విజయీ పూజ్యమానో మహర్షిభిః
పర్వత దుర్గం నుంచి బయటికి వచ్చి, విజయవంతుడైన రాముడు మహర్షుల చేత గౌరవింపబడుతూ ఆనందంగా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు.
ప్రవివేశాశ్రమం వీరో లక్ష్మణేనాభిపూజితః। తం దృష్ట్వా శత్రుహన్తారం మహర్షీణాం సుఖావహమ్
వీరుడు అయిన రాముడు లక్ష్మణుని చేత గౌరవింపబడుతూ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు. శత్రువులను సంహరించి, మహర్షులకు సుఖాన్ని ఇచ్చే రాముడిని చూసి,
బభూవ హృష్టా వైదేహీ భర్తారం పరిషస్వజే। ముదా పరమయా యుక్తా దృష్ట్వా రక్షోగణాన్ హతాన్। రామం చైవావ్యయం దృష్ట్వా తుతోష జనకాత్మజా
వైదేహి ఎంతో ఆనందంతో తన భర్తను ఆలింగనం చేసింది. రాక్షస గణాలు సంహరించబడిన దృశ్యాన్ని చూసి, మరణించని రాముడిని దర్శించి జనకుని కుమార్తె పరమానందంతో తృప్తి చెందింది.
తతస్తు తం రాక్షససఙ్ఘమర్దనం సమ్పూజ్యమానం ముదితైర్మహాత్మభిః। పునః పరిష్వజ్య ముదాన్వితాననా బభూవ హృష్టా జనకాత్మజా తదా
అప్పుడు రాక్షస సమూహాన్ని సంహరించిన రాముడిని మహర్షులు సంతోషంగా గౌరవించగా, ఆనందంతో ముఖం ప్రకాశిస్తూ జనకుని కుమార్తె మళ్లీ రాముడిని ఆలింగనం చేసి ఎంతో హర్షంతో నిండిపోయింది.
thumb|ఏకత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకత్రింశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అరణ్యకాండలో ముప్పై ఒకటవ సర్గను వినండి.
త్వరమాణస్తతో గత్వా జనస్థానాదకమ్పనః। ప్రవిశ్య లఙ్కాం వేగేన రావణం వాక్యమబ్రవీత్
ఆ తరువాత అకంపనుడు జనస్థానంనుంచి తొందరగా వెళ్లి, వేగంగా లంకలోకి ప్రవేశించి రావణుని వద్దకు వెళ్లి ఇలా చెప్పాడు.
జనస్థానస్థితా రాజన్ రాక్షసా బహవో హతాః। ఖరశ్చ నిహతః సంఖ్యే కథంచిదహమాగతః
రాజా! జనస్థానంలో ఉన్న అనేక రాక్షసులు చనిపోయారు. ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో హతమయ్యాడు. నేను ఏదో విధంగా తప్పించుకుని వచ్చాను.
ఏవముక్తో దశగ్రీవః క్రుద్ధః సంరక్తలోచనః। అకమ్పనమువాచేదం నిర్దహన్నివ తేజసా
ఇలా విన్న దశగ్రీవుడు కోపంతో కళ్లలో రక్తం పొంగుతూ, తన తేజస్సుతో చుట్టూ అన్నిటినీ కాల్చుతున్నట్టు అకంపనుని ఇలా అడిగాడు.