శిరస్యేకేన బాణేన ద్వాభ్యాం బాహ్వోరథార్పయత్ । త్రిభిశ్చన్ద్రార్ధవక్త్రైశ్చ వక్షస్యభిజఘాన హ
ఒక బాణంతో తలపై కొట్టాడు, రెండు బాణాలతో చేతులను గాయపరిచాడు, మూడింటిని అర్థచంద్రాకార బాణాలతో ఛాతీపైకి వదిలి గాయపరిచాడు.
రథస్య యుగమేకేన చతుర్భిః శబలాన్ హయాన్। షష్ఠేన చ శిరః సంఖ్యే చిచ్ఛేద ఖరసారథేః
ఒక బాణంతో రథపు యోగాన్ని తెంచాడు, నాలుగు బాణాలతో రంగురంగుల గుర్రాలను గాయపరిచాడు, ఆరవ బాణంతో యుద్ధంలో ఖరుడి రథసారథి తలను నరికేశాడు.
త్రిభిస్త్రివేణూన్ బలవాన్ ద్వాభ్యామక్షం మహాబలః। ద్వాదశేన తు బాణేన ఖరస్య సశరం ధనుః
మూడు బాణాలతో మూడు దండలను విరిచాడు, రెండు బాణాలతో రథపు అక్షాన్ని పగలగొట్టాడు, పదకొండవ బాణంతో ఖరుడి విల్లు, దాని దోరితో పాటు గాయపరిచాడు.
ఛిత్త్వా వజ్రనికాశేన రాఘవః ప్రహసన్నివ। త్రయోదశేనేన్ద్రసమో బిభేద సమరే ఖరమ్
వజ్రంలా మెరిసే బాణంతో దాన్ని తెంచి, రాఘవుడు నవ్వుతూ, ఇంద్రునితో సమానంగా, పదమూవవ బాణంతో యుద్ధంలో ఖరుడిని గాయపరిచాడు.
ప్రభగ్నధన్వా విరథో హతాశ్వో హతసారథిః। గదాపాణిరవప్లుత్య తస్థౌ భూమౌ ఖరస్తదా
విల్లు విరిగిపోయింది, రథం ధ్వంసమైంది, గుర్రాలు, రథసారథి చనిపోయారు. ఖరుడు గదను చేతిలో పట్టుకుని భూమిపై దిగి నిలబడ్డాడు.
తత్ కర్మ రామస్య మహారథస్య సమేత్య దేవాశ్చ మహర్షయశ్చ। అపూజయన్ ప్రాఞ్జలయః ప్రహృష్టా- స్తదా విమానాగ్రగతాః సమేతాః
ఆ సమయంలో దేవతలు, మహర్షులు అందరూ ఆకాశంలో విమానాల్లో చేరి, ఆనందంతో చేతులు జోడించి, మహారథి రాముని వీరతను స్తుతించారు.
thumb|ఏకోనత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకోనత్రింశః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అరణ్యకాండలో ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
ఖరం తు విరథం రామో గదాపాణిమవస్థితమ్। మృదుపూర్వం మహాతేజాః పరుషం వాక్యమబ్రవీత్
రాముడు గొప్ప తేజస్సుతో, రథం లేకుండా గదను చేతిలో పట్టుకుని నిలబడి ఉన్న ఖరుడిని చూసి, ముందుగా మృదువుగా, తరువాత కఠినంగా మాటలు చెప్పాడు.
గజాశ్వరథసమ్బాధే బలే మహతి తిష్ఠతా। కృతం తే దారుణం కర్మ సర్వలోకజుగుప్సితమ్
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన ఈ పెద్ద సైన్యంలో నిలబడి, నువ్వు చేసిన ఘోరమైన పని అన్ని లోకాలకు అసహ్యంగా ఉంది.
ఉద్వేజనీయో భూతానాం నృశంసః పాపకర్మకృత్ । త్రయాణామపి లోకానామీశ్వరోఽపి న తిష్ఠతి
ప్రాణులకు భయంకరుడవు, క్రూరుడవు, చెడు పనులు చేసే వాడవు. ఇలాంటి పనులు చేసే వాడు మూడు లోకాలకు అధిపతైనా నిలబడలేడు.
కర్మ లోకవిరుద్ధం తు కుర్వాణం క్షణదాచర। తీక్ష్ణం సర్వజనో హన్తి సర్పం దుష్టమివాగతమ్
లోకానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించే వాడిని, ఓ రాత్రివేళ సంచరించేవాడా, అందరూ త్వరగా నాశనం చేస్తారు. విషపూరిత సర్పాన్ని చూసినట్టు చంపేస్తారు.
లోభాత్ పాపాని కుర్వాణః కామాద్ వా యో న బుధ్యతే। హృష్టః పశ్యతి తస్యాన్తం బ్రాహ్మణీ కరకాదివ
లోభంతో లేదా కోరికతో పాపాలు చేసే వాడు, ఏమి జరుగుతుందో గ్రహించకపోతే, ఆవిడంతా తన అంతాన్ని ఆనందంగా చూస్తాడు, బ్రాహ్మణి పామును పట్టే వాడి మరణాన్ని చూసినట్టు.
వసతో దణ్డకారణ్యే తాపసాన్ ధర్మచారిణః। కిం ను హత్వా మహాభాగాన్ ఫలం ప్రాప్స్యసి రాక్షస
దండకారణ్యంలో నివసించే ధర్మపరాయణులైన తపస్వులను నీవు చంపావు. ఈ మహాత్ములను చంపి నీవు ఏ ఫలితం పొందుతావు రాక్షసా?
న చిరం పాపకర్మాణః క్రూరా లోకజుగుప్సితాః। ఐశ్వర్యం ప్రాప్య తిష్ఠన్తి శీర్ణమూలా ఇవ ద్రుమాః
పాపకార్యాలు చేసే, క్రూరమైన, లోకానికి అసహ్యమైన వారు ఎక్కువ కాలం ఐశ్వర్యాన్ని నిలుపుకోలేరు. వేర్లు ఎండిపోయిన చెట్లు లాగానే.
అవశ్యం లభతే కర్తా ఫలం పాపస్య కర్మణః। ఘోరం పర్యాగతే కాలే ద్రుమః పుష్పమివార్తవమ్
పాపమైన పనులు చేసినవాడు తప్పకుండా దాని ఫలితాన్ని అనుభవించాల్సిందే. కాలం వచ్చినప్పుడు అది భయంకరంగా ఉంటుంది. వసంతంలో చెట్టు పువ్వులు పూయడం లాగానే.
నచిరాత్ ప్రాప్యతే లోకే పాపానాం కర్మణాం ఫలమ్। సవిషాణామివాన్నానాం భుక్తానాం క్షణదాచర
పాపకార్యాల ఫలితం ఈ లోకంలో త్వరగా లభిస్తుంది, ఓ రాత్రివేళ సంచరించేవాడా. విషమున్న ఆహారం తిన్న తర్వాత అది ప్రభావం చూపినట్టు.
పాపమాచరతాం ఘోరం లోకస్యాప్రియమిచ్ఛతామ్। అహమాసాదితో రాజ్ఞా ప్రాణాన్ హన్తుం నిశాచర
లోకానికి హాని కలిగించాలనుకుని ఘోరమైన పాపాలు చేసే వారికి, నీ ప్రాణాలను తీయమని రాజు పంపాడు, ఓ రాత్రివేళ సంచరించేవాడా.
అద్య భిత్త్వా మయా ముక్తాః శరాః కాఞ్చనభూషణాః। విదార్యాతిపతిష్యన్తి వల్మీకమివ పన్నగాః
ఈ రోజు నేను వదిలే బంగారు అలంకారాలున్న బాణాలు, నిన్ను చీల్చి పారేస్తాయి. అవి పుట్టలో నుంచి బయటికి వచ్చే పాముల్లా నిన్ను ఛిద్రం చేస్తాయి.
యే త్వయా దణ్డకారణ్యే భక్షితా ధర్మచారిణః। తానద్య నిహతః సంఖ్యే ససైన్యోఽనుగమిష్యసి
దండకారణ్యంలో నీ చేత మింగబడిన ధర్మపరులు ఈరోజు యుద్ధంలో నీవు నీ సైన్యంతో కలిసి చనిపోతే, వారిని అనుసరిస్తావు.
అద్య త్వాం నిహతం బాణైః పశ్యన్తు పరమర్షయః। నిరయస్థం విమానస్థా యే త్వయా నిహతాః పురా
ఈరోజు నీకు బాణాలతో హతమయ్యే దృశ్యాన్ని, నీవు గతంలో చంపిన, ఇప్పుడు స్వర్గంలో ఉన్న మహర్షులు చూస్తారు; నీవు నరకంలో పడిపోతావు.
ప్రహరస్వ యథాకామం కురు యత్నం కులాధమ। అద్య తే పాతయిష్యామి శిరస్తాలఫలం యథా
నీకు ఎంత శక్తి ఉన్నా, ఎంత ప్రయత్నించినా, ఓ నీ కుటుంబానికి అపకీర్తి తెచ్చినవాడా, ఈరోజు నీ తలను తాళిపండు లాగ కింద పడేస్తాను.
ఏవముక్తస్తు రామేణ క్రుద్ధః సంరక్తలోచనః। ప్రత్యువాచ తతో రామం ప్రహసన్ క్రోధమూర్చ్ఛితః
రాముడు ఇలా అన్న తరువాత, ఖరుడు కోపంతో కన్నులు ఎర్రబార్చి, కోపంతో మునిగిపోయి నవ్వుతూ రామునికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
ప్రాకృతాన్ రాక్షసాన్ హత్వా యుద్ధే దశరథాత్మజ। ఆత్మనా కథమాత్మానమప్రశస్యం ప్రశంససి
దశరథుని కుమారుడా, యుద్ధంలో సాధారణ రాక్షసులను చంపి, ప్రశంసించదగని పనికి నీవు నీను ఎలా పొగుడుకుంటున్నావు?
విక్రాన్తా బలవన్తో వా యే భవన్తి నరర్షభాః। కథయన్తి న తే కించిత్ తేజసా చాతిగర్వితాః
నిజంగా వీరులు, బలవంతులు అయిన మానవులలో శ్రేష్ఠులు తమ శక్తి మీద ఎంత గర్వంగా ఉన్నా, ఎప్పుడూ పొగడుకోరు.
ప్రాకృతాస్త్వకృతాత్మానో లోకే క్షత్రియపాంసనాః। నిరర్థకం వికత్థన్తే యథా రామ వికత్థసే
కానీ సాధారణంగా నియమాలు పాటించని, క్షత్రియ వంశానికి అపకీర్తి తెచ్చే వారు, ప్రపంచంలో నిష్ఫలంగా పొగడుకుంటారు; నీవు కూడా అలాగే రామా.
కులం వ్యపదిశన్ వీరః సమరే కోఽభిధాస్యతి। మృత్యుకాలే తు సమ్ప్రాప్తే స్వయమప్రస్తవే స్తవమ్
ఏ వీరుడు తన వంశాన్ని చెప్పుకుంటూ, యుద్ధంలో, మరణ సమయం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు, ఎవడూ అడగకపోయినా తానే తనను పొగడుకుంటాడు?
సర్వథా తు లఘుత్వం తే కత్థనేన విదర్శితమ్। సువర్ణప్రతిరూపేణ తప్తేనేవ కుశాగ్నినా
ఏదైనా నీ పొగడ్కొనడం వల్ల నీ చిన్నతనమే బయటపడింది; అది బంగారం మీద పొడి పూత వేసినట్టు, లేదా కుశ గడ్డి నిప్పుతో కాలినట్టు ఉంది.
న తు మామిహ తిష్ఠన్తం పశ్యసి త్వం గదాధరమ్। ధరాధరమివాకమ్ప్యం పర్వతం ధాతుభిశ్చితమ్
కానీ నువ్వు గదా పట్టుకుని ఇక్కడ నిలబడి ఉన్న నన్ను చూడడం లేదు; నేను ఖండించలేని, ఖనిజాలతో కప్పబడిన పర్వతంలా ఉన్నాను.
పర్యాప్తోఽహం గదాపాణిర్హన్తుం ప్రాణాన్ రణే తవ। త్రయాణామపి లోకానాం పాశహస్త ఇవాన్తకః
నాకు గదా చేతిలో ఉండగా, యుద్ధంలో నీ ప్రాణాన్ని తీయగల శక్తి నాకుంది; మూడు లోకాలకే అంతం చేసే యమధర్మరాజు లాగా ఉన్నాను.
కామం బహ్వపి వక్తవ్యం త్వయి వక్ష్యామి న త్వహమ్। అస్తం ప్రాప్నోతి సవితా యుద్ధవిఘ్నస్తతో భవేత్
నిన్ను గురించి ఇంకా చాలా చెప్పగలను, కానీ చెప్పను; సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు, ఆలస్యం అయితే యుద్ధానికి ఆటంకం కలుగుతుంది.