హయైశ్చ ద్విపముఖ్యైశ్చ రథైర్భిన్నైరనేకశః। చామరవ్యజనైశ్ఛత్రైర్ధ్వజైర్నానావిధైరపి
అనేకంగా విరిగిపోయిన గుర్రాలు, ప్రతిష్టాత్మకమైన ఏనుగులు, రథాలు, అలాగే చామరాలు, వెదురుబళ్లతో చేసిన గొడుగులు, వివిధ రకాల జెండాలు అక్కడ అక్కడ పడిపోయాయి.
రామేణ బాణాభిహతైర్విచ్ఛిన్నైః శూలపట్టిశైః। ఖడ్గైః ఖణ్డీకృతైః ప్రాసైర్వికీర్ణైశ్చ పరశ్వధైః
రాముడు బాణాలతో కొట్టి పడగొట్టిన కటారులు, విరిగిపోయిన ఖడ్గాలు, తెగిపోయిన కత్తులు, చెల్లాచెదురుగా పడ్డ గొడ్డళ్లు, విరిగిన శూలాలు అక్కడ కనిపించాయి.
చూర్ణితాభిః శిలాభిశ్చ శరైశ్చిత్రైరనేకశః। విచ్ఛిన్నైః సమరే భూమిర్విస్తీర్ణాభూద్ భయంకరా
పొడవుగా విరిగిపోయిన రాళ్లు, విచిత్రమైన అనేక బాణాలతో, యుద్ధభూమి అంతా తెగిపోయిన ఆయుధాలతో విస్తరించి, భయంకరంగా మారింది.
తాన్ దృష్ట్వా నిహతాన్ సర్వే రాక్షసాః పరమాతురాః। న తత్ర చలితుం శక్తా రామం పరపురంజయమ్
అక్కడ అందరూ పడిపోయిన దృశ్యం చూసి, రాక్షసులు తీవ్రంగా భయపడి, శత్రు నగరాలను జయించిన రాముని ఎదుట కదలలేకపోయారు.
thumb|షడ్వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే షడ్వింశః సర్గః ॥౩-
ఇప్పుడు ఇరవై ఆరు వ సర్గను వినండి.
దూషణస్తు స్వకం సైన్యం హన్యమానం విలోక్య చ। సందిదేశ మహాబాహుర్భీమవేగాన్ దురాసదాన్
దూషణుడు తన సైన్యం నాశనం అవుతున్నదని చూసి, బలమైన భుజాలు కలవాడు, భయంకరమైన, ఎదుర్కోలేని యోధులకు ఆజ్ఞలు ఇచ్చాడు.
రాక్షసాన్ పఞ్చసాహస్రాన్ సమరేష్వనివర్తినః। తే శూలైః పట్టిశైః ఖడ్గైః శిలావర్షైర్ద్రుమైరపి
అతడు యుద్ధంలో వెనక్కి తగ్గని ఐదు వేల రాక్షసులకు ఆజ్ఞాపించాడు. వారు శూలాలు, కత్తులు, ఖడ్గాలు, రాళ్ల వర్షం, చెట్లతో దాడి చేశారు.
శరవర్షైరవిచ్ఛిన్నం వవర్షుస్తం సమన్తతః। తద్ ద్రుమాణాం శిలానాం చ వర్షం ప్రాణహరం మహత్
వారు అన్ని వైపులా బాణాల వర్షాన్ని ఆపకుండా కురిపించారు. ఆ చెట్లు, రాళ్ల వర్షం ప్రాణాలు తీసేలా భయంకరంగా కురిసింది.
ప్రతిజగ్రాహ ధర్మాత్మా రాఘవస్తీక్ష్ణసాయకైః। ప్రతిగృహ్య చ తద్ వర్షం నిమీలిత ఇవర్షభః
ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు ఆ వర్షాన్ని పదునైన బాణాలతో ఎదుర్కొన్నాడు. ఆ వర్షాన్ని తట్టుకుని, కన్ను మూసిన ఎద్దులా నిలబడ్డాడు.
రామః క్రోధం పరం లేభే వధార్థం సర్వరక్షసామ్। తతః క్రోధసమావిష్టః ప్రదీప్త ఇవ తేజసా
అప్పుడు రాముడు రాక్షసులను సంహరించేందుకు తీవ్రమైన కోపంతో నిండిపోయాడు. ఆ కోపంతో, అతని తేజస్సు మంటలాగా ప్రకాశించింది.
శరైరభ్యకిరత్ సైన్యం సర్వతః సహదూషణమ్। తతః సేనాపతిః క్రుద్ధో దూషణః శత్రుదూషణః
అతడు దూషణుడితో పాటు ఆ సైన్యాన్ని అన్ని వైపులా బాణాలతో కప్పేశాడు. అప్పుడు సైన్యాధిపతిగా ఉన్న దూషణుడు, శత్రువులను నాశనం చేసే వాడు, కోపంతో మండిపడ్డాడు.
శరైరశనికల్పైస్తం రాఘవం సమవారయత్। తతో రామః సుసంక్రుద్ధః క్షురేణాస్య మహద్ ధనుః
వజ్రంలాంటి బాణాలతో దూషణుడు రాఘవుడిని అడ్డగించాడు. అప్పుడు రాముడు తీవ్రమైన కోపంతో, పదునైన కత్తిపోటి బాణంతో—
చిచ్ఛేద సమరే వీరశ్చర్తుభిశ్చతురో హయాన్। హత్వా చాశ్వాన్ శరైస్తీక్ష్ణైరర్ధచన్ద్రేణ సారథేః
యుద్ధంలో ధైర్యవంతుడైన రాముడు, దూషణుడి గొప్ప ధనుస్సును కోసేసి, నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను చంపాడు.
శిరో జహార తద్రక్షస్త్రిభిర్వివ్యాధ వక్షసి। స చ్ఛిన్నధన్వా విరథో హతాశ్వో హతసారథిః
పదునైన బాణాలతో గుర్రాలను సంహరించి, అర్ధచంద్రాకార బాణంతో సారథి తలను కోసేశాడు. ఆ రాక్షసుని ఛాతీని మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
జగ్రాహ గిరిశృఙ్గాభం పరిఘం రోమహర్షణమ్। వేష్టితం కాఞ్చనైః పట్టైర్దేవసైన్యాభిమర్దనమ్
ధనుస్సు, రథం, గుర్రాలు, సారథి లేని దూషణుడు, పర్వత శిఖరంలా ఉన్న, బంగారు పట్టీలతో అలంకరించిన, దేవతల సైన్యాలను నాశనం చేసే భయంకరమైన గొప్ప గదను పట్టుకున్నాడు.
ఆయసైః శఙ్కుభిస్తీక్ష్ణైః కీర్ణం పరవసోక్షితమ్। వజ్రాశనిసమస్పర్శం పరగోపురదారణమ్
ఆ గద పదునైన ఇనుప ముళ్లతో పొదిగినది, రక్తం మాంసంతో ముడిపడినది, తాకితే వజ్రంలా, మిణుగురులా ఉంది. శత్రు కోటలను ధ్వంసం చేయగలదు.
తం మహోరగసంకాశం ప్రగృహ్య పరిఘం రణే। దూషణోఽభ్యపతద్ రామం క్రూరకర్మా నిశాచరః
అది పెద్ద పాములా కనిపించే గదను పట్టుకుని, దుష్టకర్మలు చేసే రాత్రిపూట సంచరించే దూషణుడు యుద్ధంలో రాముని మీద దూకాడు.
తస్యాభిపతమానస్య దూషణస్య చ రాఘవః। ద్వాభ్యాం శరాభ్యాం చిచ్ఛేద సహస్తాభరణౌ భుజౌ
దూషణుడు దూసుకొస్తున్నప్పుడు, రాఘవుడు రెండు బాణాలతో అతని చేతులకు ఉన్న ఆభరణాలతో సహా రెండు భుజాలను కోసేశాడు.
భ్రష్టస్తస్య మహాకాయః పపాత రణమూర్ధని। పరిఘశ్ఛిన్నహస్తస్య శక్రధ్వజ ఇవాగ్రతః
ఆ మహాకాయుడు, చేతి తోడుగా ఉన్న గొప్ప ఇనుపగడ్డతో పాటు చేతి కోసిపోవడంతో, యుద్ధభూమిలో పడిపోయాడు. అతని పడిపోవడం ఇంద్రుని జెండా నేలకూలినట్టుగా కనిపించింది.
కరాభ్యాం చ వికీర్ణాభ్యాం పపాత భువి దూషణః। విషాణాభ్యాం విశీర్ణాభ్యాం మనస్వీవ మహాగజః
దూషణుడు, రెండు చేతులు విరిగిపోయి, గొప్ప గజం దంతాలు విరిగినట్టు, నేలపై పడిపోయాడు.
దృష్ట్వా తం పతితం భూమౌ దూషణం నిహతం రణే। సాధు సాధ్వితి కాకుత్స్థం సర్వభూతాన్యపూజయన్
యుద్ధంలో దూషణుడు నేలపై పడిపోయి చనిపోయినదాన్ని చూసి, అన్ని జీవులు కకుత్స్థుడిని 'బాగుచేశావు! బాగుచేశావు!' అని పొగిడాయి.
ఏతస్మిన్నన్తరే క్రుద్ధాస్త్రయః సేనాగ్రయాయినః। సంహత్యాభ్యద్రవన్ రామం మృత్యుపాశావపాశితాః
అంతలో, ముగ్గురు సేనాధిపతులు కోపంతో కలసి, మరణపు పాశానికి బందించబడ్డవారిలా, రాముని మీద దూకారు.
మహాకపాలః స్థూలాక్షః ప్రమాథీ చ మహాబలః। మహాకపాలో విపులం శూలముద్యమ్య రాక్షసః
మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథి అనే మహాబలవంతులు అక్కడ ఉన్నారు. రాక్షసుడు మహాకపాలుడు పెద్ద శూలాన్ని పైకి ఎత్తాడు.
స్థూలాక్షః పట్టిశం గృహ్య ప్రమాథీ చ పరశ్వధమ్। దృష్ట్వైవాపతతస్తాంస్తు రాఘవః సాయకైః శితైః
స్థూలాక్షుడు ఒక పెద్ద కత్తిని పట్టుకున్నాడు, ప్రమాథి యుద్ధ గొడ్డలిని తీసుకున్నాడు. వాళ్లు ఎదురుగా వచ్చి పడుతున్నారని చూసి, రాఘవుడు పదునైన బాణాలతో వారిని ఎదుర్కొన్నాడు.
తీక్ష్ణాగ్రైః ప్రతిజగ్రాహ సమ్ప్రాప్తానతిథీనివ। మహాకపాలస్య శిరశ్చిచ్ఛేద రఘునన్దనః
అతడు పదునైన అంచులతో ఉన్న బాణాలతో వారిని అహ్వానించని అతిథుల్లా ఎదుర్కొన్నాడు. రఘువంశంలో ఆనందంగా ఉన్న రాముడు మహాకపాలుని తలను కోసేశాడు.
అసంఖ్యేయైస్తు బాణౌఘైః ప్రమమాథ ప్రమాథినమ్। స్థూలాక్షస్యాక్షిణీ స్థూలే పూరయామాస సాయకైః
అనేక బాణాల వర్షంతో ప్రమాథిని నాశనం చేశాడు. స్థూలాక్షుని పెద్ద కళ్లను బాణాలతో నింపేశాడు.
స పపాత హతో భూమౌ విటపీవ మహాద్రుమః। దూషణస్యానుగాన్ పఞ్చసాహస్రాన్ కుపితః క్షణాత్
అతడు కొట్టబడి, కొమ్మలు తెగిన పెద్ద వృక్షంలా నేలపై పడిపోయాడు. కోపంతో ఉన్న రాముడు క్షణంలోనే దూషణుని ఐదు వేల అనుచరులను సంహరించాడు.
హత్వా తు పఞ్చసాహస్రైరనయద్ యమసాదనమ్। దూషణం నిహతం శ్రుత్వా తస్య చైవ పదానుగాన్
ఆ ఐదు వేల మందిని సంహరించి, యమలోకానికి పంపాడు. దూషణుడు చనిపోయాడని, అతని అనుచరులు కూడా మరణించారని విని,
వ్యాదిదేశ ఖరః క్రుద్ధః సేనాధ్యక్షాన్ మహాబలాన్। అయం వినిహతః సంఖ్యే దూషణః సపదానుగః
ఖరుడు కోపంతో ఉన్న సేనాధ్యక్షులకు ఆజ్ఞాపించాడు: 'దూషణుడు యుద్ధంలో తన అనుచరులతో పాటు చనిపోయాడు.'
మహత్యా సేనయా సార్ధం యుద్ధ్వా రామం కుమానుషమ్। శస్త్రైర్నానావిధాకారైర్హనధ్వం సర్వరాక్షసాః
'ఈ గొప్ప సేనతో కలిసి, ఆ మానవుడైన రామునితో యుద్ధం చేయండి. అన్ని రకాల ఆయుధాలతో, అందరు రాక్షసులు అతన్ని చంపండి!'