యత్తు మే హృద్గతం వాక్యం తస్య కార్యస్య నిశ్చయమ్ । కురుష్వ రాజశార్దూల భవ సత్యప్రతిశ్రవః ॥౧-౧౯-
రాజశార్దూలా! నా హృదయంలో ఉన్న ఆ సంకల్పాన్ని నీవు నెరవేర్చాలి. నీవు ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవాలి.
అహం నియమమాతిష్ఠే సిద్ధ్యర్థం పురుషర్షభ । తస్య విఘ్నకరౌ ద్వౌ తు రాక్షసౌ కామరూపిణౌ ॥౧-౧౯-
పురుషశ్రేష్ఠా! నేను వ్రతాన్ని సిద్ధిచేయడానికి పాటిస్తున్నాను. కానీ, ఇద్దరు కామరూపులు అయిన రాక్షసులు దాన్ని అడ్డుకుంటున్నారు.
వ్రతే తు బహుశశ్చీర్ణే సమాప్త్యాం రాక్షసావిమౌ । మారీచశ్చ సుబాహుశ్చ వీర్యవన్తౌ సుశిక్షితౌ ॥౧-౧౯-
వ్రతాన్ని ఎన్నోసార్లు నిర్వహించి చివర దశకు చేరుకున్నప్పుడు, మారీచుడు, సుబాహువు అనే వీరులు, బాగా శిక్షణ పొందిన రాక్షసులు అక్కడికి వస్తారు.
తౌ మాంసరుధిరౌఘేణ వేదిం తామభ్యవర్షతామ్ । అవధూతే తథాభూతే తస్మిన్ నియమనిశ్చయే ॥౧-౧౯-
ఆ ఇద్దరూ ఆ యాగవేదికపై మాంసం, రక్తాన్ని వర్షంలా కురిపిస్తారు. అలా వ్రతం అపవిత్రమై, నిష్ఠ పూర్తికాకుండా పోతుంది.
కృతశ్రమో నిరుత్సాహస్తస్మాద్ దేశాదపాక్రమే । న చ మే క్రోధముత్స్రష్టుం బుద్ధిర్భవతి పార్థివ ॥౧-౧౯-
అంతా చేసి అలసిపోయి, నిరుత్సాహంతో ఆ ప్రదేశాన్ని వదిలిపోతాను. అయినా రాజా! నాకు కోపాన్ని ప్రదర్శించాలనే మనస్సు కలగదు.
తథాభూతా హి సా చర్యా న శాపస్తత్ర ముచ్యతే । స్వపుత్రం రాజశార్దూల రామం సత్యపరాక్రమమ్ ॥౧-౧౯-
ఇలా జరుగుతున్నందువల్ల ఆ శాపం నుంచి విముక్తి లేదు. రాజశార్దూలా! నీ కుమారుడు రాముడు, నిజమైన పరాక్రమవంతుడైన వాడిని నాకు ఇవ్వాలి.
కాకపక్షధరం శూరం జ్యేష్ఠం మే దాతుమర్హసి । శక్తో హ్యేష మయా గుప్తో దివ్యేన స్వేన తేజసా ॥౧-౧౯-
కాకపక్షధారుడైన నీ పెద్ద కుమారుడైన రాముడిని నీవు నాకు ఇవ్వాలి. నా దివ్య తేజస్సుతో నేను అతన్ని కాపాడగలను; అతను దీనికి తగినవాడే.
రాక్షసా యే వికర్తారస్తేషామపి వినాశనే । శ్రేయశ్చాస్మై ప్రదాస్యామి బహురూపం న సంశయః ॥౧-౧౯-
ఆ రాక్షసులు యాగాన్ని చెడగొట్టేవారు. రాముడు వారిని సంహరిస్తాడు. నేను అతనికి అనేక రకాల మంగళాలు ప్రసాదిస్తాను — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
త్రయాణామపి లోకానాం యేన ఖ్యాతిం గమిష్యతి । న చ తౌ రామమాసాద్య శక్తౌ స్థాతుం కథఞ్చన ॥౧-౧౯-
రాముడు ద్వారా మూడు లోకాలందరికి కీర్తి లభిస్తుంది. ఆ ఇద్దరు రాముని ఎదుట ఏ విధంగా నిలబడలేరు.
న చ తౌ రాఘవాదన్యో హన్తుముత్సహతే పుమాన్ । వీర్యోత్సిక్తౌ హి తౌ పాపౌ కాలపాశవశం గతౌ ॥౧-౧౯-
రఘుకుల రాముడిని తప్ప మరెవరూ ఆ ఇద్దరిని సంహరించలేరు. వారు తమ బలంపై గర్వంతో, కాలపాశానికి లోనై ఉన్న పాపులు.
రామస్య రాజశార్దూల న పర్యాప్తౌ మహాత్మనః । న చ పుత్రగతం స్నేహం కర్తుమర్హసి పార్థివ ॥౧-౧౯-
రాజశార్దూలా! ఆ ఇద్దరు మహాత్ముడైన రామునికి సమానులు కారు. రాజా! నీ కుమారుడిపై మమకారం చూపకూడదు.
అహం తే ప్రతిజానామి హతౌ తౌ విద్ధి రాక్షసౌ । అహం వేద్మి మహాత్మానం రామం సత్యపరాక్రమమ్ ॥౧-౧౯-
ఆ ఇద్దరు రాక్షసులు హతమవుతారని నేను నీకు హామీ ఇస్తాను. మహాత్ముడైన, సత్యపరాక్రముడైన రాముని గురించి నాకు బాగా తెలుసు.
వసిష్ఠోఽపి మహాతేజా యే చేమే తపసి స్థితాః । యది తే ధర్మలాభం చ యశశ్చ పరమం భువి ॥౧-౧౯-
మహాతేజస్సు కలిగిన వసిష్ఠుడు, ఇంకా తపస్సులో నిలిచినవారు కూడా రాముని గురించి తెలుసు. భూమిపై నీకు ధర్మమూ, పరమమైన కీర్తి కావాలనుకుంటే—
స్థిరమిచ్ఛసి రాజేన్ద్ర రామం మే దాతుమర్హసి । యద్యభ్యనుజ్ఞాం కాకుత్స్థ దదతే తవ మన్త్రిణః ॥౧-౧౯-
ఓ రాజేంద్రా, నీవు స్థిరత్వాన్ని కోరుకుంటే, నా కుమారుడు రాముడిని నాకు ఇవ్వాలి. నీ మంత్రులు, కకుత్థ్స వంశజా, అనుమతిస్తేనే ఇది సాధ్యం.
వసిష్ఠప్రముఖాః సర్వే తతో రామం విసర్జయ । అభిప్రేతమసంసక్తమాత్మజం దాతుమర్హసి ॥౧-౧౯-
వసిష్ఠుడు మొదలుకొని నీ మంత్రులు అందరూ అంగీకరిస్తే, నీకు ఎంతో ప్రియమైన, ఏ విషయానికీ ఆసక్తి లేకుండా ఉన్న నీ కుమారుడైన రాముడిని నాకు ఇవ్వాలి.
దశరాత్రం హి యజ్ఞస్య రామం రాజీవలోచనమ్ । నాత్యేతి కాలో యజ్ఞస్య యథాయం మమ రాఘవ ॥౧-౧౯-
యజ్ఞం పది రాత్రుల పాటు జరుగుతుంది. రాఘవా, పదిరోజులు పూర్తయ్యేలోపు, పదివేళలకు మించి రాముడు ఆలస్యంగా ఉండడు అని నేను చెప్పినట్లే.
విరరామ మహాతేజా విశ్వామిత్రో మహామతిః । స తన్నిశమ్య రాజేన్ద్రో విశ్వామిత్రవచః శుభమ్ ॥౧-౧౯-
అతిప్రభావంతుడైన మహర్షి విశ్వామిత్రుడు మౌనంగా నిలిచిపోయాడు. ఆయన శుభమైన మాటలు విని రాజేంద్రుడు—
శోకేన మహతావిష్టశ్చచాల చ ముమోహ చ । లబ్ధసంజ్ఞస్తదోత్థాయ వ్యషీదత భయాన్వితః ॥౧-౧౯-
బహు దుఃఖంతో ఆవరించబడి, వణికిపోయి, మూర్చిపోయాడు. మళ్లీ స్పృహ వచ్చి, భయంతో లేచి నిలబడ్డాడు.
ఇతి హృదయమనోవిదారణం :::మునివచనం తదతీవ శుశ్రువాన్ । నరపతిరభవన్మహాన్ మహాత్మా :::వ్యథితమనాః ప్రచచాల చాసనాత్ ॥౧-౧౯-
ఆ మునివాక్యాలు హృదయాన్ని, మనసును చీల్చినట్లు రాజు విన్నాడు. ఆ మహాత్ముడు, గొప్ప రాజు, మనస్సు బాధతో కలవరపడి, తన ఆసనాన్ని వదిలి లేచాడు.
thumb|వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే వింశః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండంలో ఇది ఇరవయ్యవ సర్గ. వినండి.
తచ్ఛ్రుత్వా రాజశార్దూలో విశ్వామిత్రస్య భాషితమ్ । ముహూర్తమివ నిఃసంజ్ఞః సంజ్ఞావానిదమబ్రవీత్ ॥౧-౨౦-
విశ్వామిత్రుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాజశార్దూలుడు కొంతసేపు స్పృహ కోల్పోయాడు. మళ్లీ స్పృహ వచ్చి ఇలా అన్నాడు:
ఊనషోడశవర్షో మే రామో రాజీవలోచనః । న యుద్ధయోగ్యతామస్య పశ్యామి సహ రాక్షసైః ॥౧-౨౦-
నా రాముడు, పదహారు సంవత్సరాలు కూడా నిండని వాడు, పద్మాక్షుడు. రాక్షసులతో యుద్ధానికి అతడిలో తగిన శక్తి లేదని నేను భావించను.
ఇయమక్షౌహిణీ సేనా యస్యాహం పతిరీశ్వరః । అనయా సహితో గత్వా యోద్ధాహం తైర్నిశాచరైః ॥౧-౨౦-
ఇది నా సేన, ఒక అక్షౌహిణి సైన్యం, దీనికి నేను అధిపతిని. ఈ సేనతో కలిసి వెళ్లి ఆ నిశాచరులతో నేనే యుద్ధం చేస్తాను.
ఇమే శూరాశ్చ విక్రాన్తా భృత్యా మేఽస్త్రవిశారదాః । యోగ్యా రక్షోగణైర్యోద్ధుం న రామం నేతుమర్హసి ॥౧-౨౦-
ఇవ్వాళ నా సేవకులు ధైర్యవంతులు, పరాక్రమశాలులు, ఆయుధాల్లో నిపుణులు. వీరే రాక్షస గణాలతో యుద్ధానికి యోగ్యులు. రాముడిని తీసుకెళ్లకూడదు.
అహమేవ ధనుష్పాణిర్గోప్తా సమరమూర్ధని । యావత్ ప్రాణాన్ ధరిష్యామి తావద్ యోత్స్యే నిశాచరైః ॥౧-౨౦-
నేనే విల్లు పట్టుకుని యుద్ధంలో ముందుండి నిన్ను కాపాడతాను. నా ప్రాణం ఉన్నంతవరకు ఆ నిశాచరులతో యుద్ధం చేస్తాను.
నిర్విఘ్నా వ్రతచర్యా సా భవిష్యతి సురక్షితా । అహం తత్ర గమిష్యామి న రామం నేతుమర్హసి ॥౧-౨౦-
నీ వ్రతాచరణ నిర్బాధంగా, సురక్షితంగా పూర్తవుతుంది. నేను అక్కడికి వస్తాను, రాముడిని తీసుకెళ్లకూడదు.
బాలో హ్యకృతవిద్యశ్చ న చ వేత్తి బలాబలమ్ । న చాస్త్రబలసంయుక్తో న చ యుద్ధవిశారదః ॥౧-౨౦-
అతడు ఇంకా చిన్నవాడు, విద్యలో పూర్తిగా నేర్చుకోలేదు. శక్తి, అశక్తి ఏంటో కూడా తెలియదు. ఆయుధబలం లేదు, యుద్ధంలో నైపుణ్యం లేదు.
న చాసౌ రక్షసాం యోగ్యః కూటయుద్ధా హి రాక్షసాః । విప్రయుక్తో హి రామేణ ముహూర్తమపి నోత్సహే ॥౧-౨౦-
అతడు రాక్షసులను ఎదుర్కొనడానికి యోగ్యుడు కాదు. రాక్షసులు మోసపూరితంగా యుద్ధం చేస్తారు. రాముడిని వదిలి ఒక్క క్షణం కూడా ఉండలేను.
జీవితుం మునిశార్దూల న రామం నేతుమర్హసి । యది వా రాఘవం బ్రహ్మన్ నేతుమిచ్ఛసి సువ్రత ॥౧-౨౦-
ఓ మునిశార్దూలా, రాముడిని లేకుండా నేను బ్రతకలేను. అయినా, ఓ బ్రహ్మన్, నీవు రాఘవుడిని తీసుకెళ్లాలని పట్టుదలగా ఉంటే—
చతురఙ్గసమాయుక్తం మయా సహ చ తం నయ । షష్టిర్వర్షసహస్రాణి జాతస్య మమ కౌశిక ॥౧-౨౦-
నన్ను కూడా, నాలుగు విభాగాల సైన్యంతో కలిసి తీసుకెళ్ళు. ఓ కౌశికా, నాకు ఇప్పటికి అరవై వేల సంవత్సరాలు వయస్సు.