ముష్టిభిర్బాహుభిః పద్భిః సూదయన్తౌ తు రాక్షసమ్। ఉద్యమ్యోద్యమ్య చాప్యేనం స్థణ్డిలే నిష్పిపేషతుః
ఆ రాక్షసుడిని ఇద్దరూ చేతులతో, భుజాలతో, కాళ్లతో దెబ్బలు కొడుతూ, అతడిని మళ్లీ మళ్లీ నేలపైకి విసిరి పడేసారు.
స విద్ధౌ బహుభిర్బాణైః ఖడ్గాభ్యాం చ పరిక్షతః। నిష్పిష్టో బహుధా భూమౌ న మమార స రాక్షసః
అతడు అనేక బాణాలతో గాయపడి, ఖడ్గాలతో కోయించబడి, భూమిపై ఎన్నో విధాలుగా నలిపివేయబడినా, ఆ రాక్షసుడు మరణించలేదు.
తం ప్రేక్ష్య రామః సుభృశమవధ్యమచలోపమమ్। భయేష్వభయదః శ్రీమానిదం వచనమబ్రవీత్
అతడిని కొండలా కదలని, ఎవ్వరూ చంపలేని వాడిగా చూచి, అప్రమేయమైన రాముడు, భయ సమయంలో ధైర్యం ఇచ్చేవాడు, ఇలా అన్నాడు.
తపసా పురుషవ్యాఘ్ర రాక్షసోఽయం న శక్యతే। శస్త్రేణ యుధి నిర్జేతుం రాక్షసం నిఖనావహే
పురుషశార్దూలా! ఈ రాక్షసుడిని తపస్సు వల్ల ఆయుధాలతో యుద్ధంలో జయించలేము. మనం ఇతడిని పాతిపెడదాం.
కుఞ్జరస్యేవ రౌద్రస్య రాక్షసస్యాస్య లక్ష్మణ। వనేఽస్మిన్ సుమహచ్ఛ్వభ్రం ఖన్యతాం రౌద్రవర్చసః
లక్ష్మణా! ఈ అడవిలో, ఈ భయంకరమైన, గజంలాంటి రాక్షసునికి ఒక పెద్ద గోతిని తవ్వు.
ఇత్యుక్త్వా లక్ష్మణం రామః ప్రదరః ఖన్యతామితి। తస్థౌ విరాధమాక్రమ్య కణ్ఠే పాదేన వీర్యవాన్
ఇలా లక్ష్మణునికి 'గోతిని తవ్వు' అని చెప్పి, రాముడు తన పాదంతో విరాధుని మెడను నొక్కుతూ నిలబడ్డాడు.
తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవేణోక్తం రాక్షసః ప్రశ్రితం వచః। ఇదం ప్రోవాచ కాకుత్స్థం విరాధః పురుషర్షభమ్
రాఘవుడు ఇలా గౌరవంగా చెప్పిన మాటలు విని, విరాధుడు ఆ పురుషోత్తముడైన కకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు.
హతోఽహం పురుషవ్యాఘ్ర శక్రతుల్యబలేన వై। మయా తు పూర్వం త్వం మోహాన్న జ్ఞాతః పురుషర్షభ
పురుషశార్దూలా! ఇంద్రుని సమానమైన బలమున్న నువ్వు నన్ను చంపావు. కానీ ముందు మాయ వల్ల నేను నిన్ను గుర్తించలేదు, మహానుభావా!
కౌసల్యా సుప్రజాస్తాత రామస్త్వం విదితో మయా। వైదేహీ చ మహాభాగా లక్ష్మణశ్చ మహాయశాః
కౌసల్యా కుమారుడా రామా! నీ గొప్పతనం నాకు తెలిసింది. మహాభాగురాలైన వైదేహి, మహాప్రతిష్ట కలిగిన లక్ష్మణుడూ నాకు తెలుసు.
అభిశాపాదహం ఘోరాం ప్రవిష్టో రాక్షసీం తనుమ్। తుమ్బురుర్నామ గన్ధర్వః శప్తో వైశ్రవణేన హి
ఒక శాపం వల్ల నేను ఈ భయంకరమైన రాక్షస రూపంలోకి వచ్చాను. నేను తుంబురు అనే గంధర్వుడిని, వైశ్రవణుడు నన్ను శపించాడు.
ప్రసాద్యమానశ్చ మయా సోఽబ్రవీన్మాం మహాయశాః। యదా దాశరథీ రామస్త్వాం వధిష్యతి సంయుగే
నేను వేడుకున్నప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు ఇలా అన్నాడు: 'దశరథుని కుమారుడైన రాముడు నిన్ను యుద్ధంలో చంపినప్పుడు—'
తదా ప్రకృతిమాపన్నో భవాన్ స్వర్గం గమిష్యతి। అనుపస్థీయమానో మాం స క్రుద్ధో వ్యాజహార హ
'అప్పుడు నువ్వు మళ్లీ నీ అసలు స్వరూపాన్ని పొందుతావు, స్వర్గానికి వెళ్తావు.' అతడు కోపంతో, నేను దగ్గరగా లేనప్పటికీ, ఇలా చెప్పాడు.
ఇతి వైశ్రవణో రాజా రమ్భాసక్తమువాచ హ। తవ ప్రసాదాన్ముక్తోఽహమభిశాపాత్ సుదారుణాత్
రంభను ఇష్టపడే రాజు వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు. నీ దయ వల్ల నేను ఈ భయంకరమైన శాపం నుండి విముక్తుడయ్యాను.
భువనం స్వం గమిష్యామి స్వస్తి వోఽస్తు పరంతప। ఇతో వసతి ధర్మాత్మా శరభఙ్గః ప్రతాపవాన్
నేను నా లోకానికి వెళ్తాను. శత్రువులను నాశనం చేసే వాడా! మీకు మంగళం కలగాలి. ఇక్కడే ధర్మాత్ముడైన, పరాక్రమశాలి శరభంగుడు నివసిస్తున్నాడు.
అధ్యర్ధయోజనే తాత మహర్షిః సూర్యసంనిభః। తం క్షిప్రమభిగచ్ఛ త్వం స తే శ్రేయోఽభిధాస్యతి
తాత! అరయోజన దూరంలో, సూర్యుని వంటి మహర్షి ఉన్నాడు. నువ్వు త్వరగా అతని దగ్గరకు వెళ్ళు. అతడు నీకు శ్రేయస్సు చెప్ప he'll.
అవటే చాపి మాం రామ నిక్షిప్య కుశలీ వ్రజ। రక్షసాం గతసత్త్వానామేష ధర్మః సనాతనః
రామా! నన్ను ఆ గోతిలో పెట్టి, నీవు సుఖంగా వెళ్ళిపో. రాక్షసుల్లో ప్రాణం పోయినవాళ్లకు ఇది శాశ్వతమైన ధర్మం.
అవటే యే నిధీయన్తే తేషాం లోకాః సనాతనాః। ఏవముక్త్వా తు కాకుత్స్థం విరాధః శరపీడితః
గోతిలో పెట్టినవారికి శాశ్వతమైన లోకాలు లభిస్తాయి. ఇలా కకుత్స్థునితో చెప్పి, విరాధుడు బాణాలతో బాధపడుతూ—
బభూవ స్వర్గసమ్ప్రాప్తో న్యస్తదేహో మహాబలః। తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవో వాక్యం లక్ష్మణం వ్యాదిదేశ హ
ఆ మహాబలుడు శరీరం విడిచిన వెంటనే స్వర్గాన్ని పొందాడు. ఆ మాటలు విని, రాఘవుడు లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞాపించాడు.
కుఞ్జరస్యేవ రౌద్రస్య రాక్షసస్యాస్య లక్ష్మణ। వనేఽస్మిన్సుమహాన్ శ్వభ్రః ఖన్యతాం రౌద్రకర్మణః
లక్ష్మణా, ఈ అడవిలో ఈ దారుణమైన రాక్షసుడికి, ఒక అడవి ఏనుగు కోసం త్రవ్వేలా, పెద్ద గోతిని త్రవ్వాలి.
ఇత్యుక్త్వా లక్ష్మణం రామః ప్రదరః ఖన్యతామితి। తస్థౌ విరాధమాక్రమ్య కణ్ఠే పాదేన వీర్యవాన్
ఇలా లక్ష్మణునికి చెప్పిన రాముడు, తన బలంతో విరాధుని మెడను కాలితో నొక్కిపట్టి నిలబడ్డాడు.
తతః ఖనిత్రమాదాయ లక్ష్మణః శ్వభ్రముత్తమమ్। అఖనత్ పార్శ్వతస్తస్య విరాధస్య మహాత్మనః
తర్వాత లక్ష్మణుడు కర్రను తీసుకుని, ఆ మహాత్ముడైన విరాధుని పక్కనే ఒక లోతైన గోతిని త్రవ్వాడు.
తం ముక్తకణ్ఠముత్క్షిప్య శఙ్కుకర్ణం మహాస్వనమ్। విరాధం ప్రాక్షిపచ్ఛ్వభ్రే నదన్తం భైరవస్వనమ్
విరాధుని మెడను విడిపించి, శంఖాకారమైన చెవులతో, భయంకరమైన శబ్దంతో అరుస్తున్న అతన్ని గోతిలోకి విసిరేశారు.
తమాహవే దారుణమాశువిక్రమౌ స్థిరావుభౌ సంయతి రామలక్ష్మణౌ। ముదాన్వితౌ చిక్షిపతుర్భయావహం నదన్తముత్క్షిప్య బలేన రాక్షసమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ ధైర్యంగా, త్వరగా ఆ యుద్ధభూమిలో భయపెట్టేలా అరుస్తున్న రాక్షసుడిని గోతిలోకి బలంగా విసిరి, ఆనందంతో ఉన్నారు.
అవధ్యతాం ప్రేక్ష్య మహాసురస్య తౌ శితేన శస్త్రేణ తదా నరర్షభౌ। సమర్థ్య చాత్యర్థవిశారదావుభౌ బిలే విరాధస్య వధం ప్రచక్రతుః
ఆ గొప్ప రాక్షసుడిని పదునైన ఆయుధాలతో చంపలేమని గ్రహించిన రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ, తమ నైపుణ్యంతో విరాధుని గోతిలోనే సంహరించాలని నిర్ణయించుకున్నారు.
స్వయం విరాధేన హి మృత్యుమాత్మనః ప్రసహ్య రామేణ యథార్థమీప్సితః। నివేదితః కాననచారిణా స్వయం న మే వధః శస్త్రకృతో భవేదితి
విరాధుడే స్వయంగా అడవిలో తిరిగే రామునికి, తన మరణం ఆయుధాల వల్ల కలగదని, తనకు కావలసినది ఇదేనని తెలిపాడు.
తదేవ రామేణ నిశమ్య భాషితం కృతా మతిస్తస్య బిలప్రవేశనే। బిలం చ తేనాతిబలేన రక్షసా ప్రవేశ్యమానేన వనం వినాదితమ్
రాముడు చెప్పిన ఆ మాటలు విని, విరాధుని గోతిలో పడేయాలని నిర్ణయించారు. ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుడిని గోతిలోకి విసిరేప్పుడు, అడవి అంతా అతని అరుపులతో మారుమోగింది.
ప్రహృష్టరూపావివ రామలక్ష్మణౌ విరాధముర్వ్యాం ప్రదరే నిపాత్య తమ్। ననన్దతుర్వీతభయౌ మహావనే శిలాభిరన్తర్దధతుశ్చ రాక్షసమ్
రాముడు, లక్ష్మణుడు ఆనందంగా కనిపిస్తూ, భూమిపై ఉన్న గోతిలో విరాధుని పడేసి, భయాన్ని దూరం చేసుకుని, ఆ మహావనంలో సంతోషంగా ఉన్నారు. ఆ రాక్షసుడిని రాళ్లతో కప్పేశారు.
తతస్తు తౌ కాఞ్చనచిత్రకార్ముకౌ నిహత్య రక్షః పరిగృహ్య మైథిలీమ్। విజహ్రతుస్తౌ ముదితౌ మహావనే దివి స్థితౌ చన్ద్రదివాకరావివ
తర్వాత ఆ ఇద్దరూ బంగారు అలంకరణలతో కూడిన విల్లు పట్టుకుని, రాక్షసుడిని సంహరించి, మైథిలిని వెంటబెట్టుకుని, ఆ మహావనంలో సంతోషంగా సంచరించారు. వారు ఆకాశంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు లా ప్రకాశించారు.
thumb|పఞ్చమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే పఞ్చమః సర్గః ॥౩-
ఇప్పుడు ఐదవ సర్గను వినండి.
హత్వా తు తం భీమబలం విరాధం రాక్షసం వనే। తతః సీతాం పరిష్వజ్య సమాశ్వాస్య చ వీర్యవాన్
అడవిలో ఆ భయంకరమైన బలవంతుడైన విరాధ రాక్షసుడిని సంహరించిన తర్వాత, రాముడు సీతను ఆలింగనం చేసి, ఆమెను ధైర్యపరిచాడు.