యథా చేచ్ఛతి సౌమిత్రే తథా వహతు రాక్షసః। అయమేవ హి నః పన్థా యేన యాతి నిశాచరః
'సౌమిత్రీ! ఈ రాక్షసుడు తనకు నచ్చినట్టు మమ్మల్ని తీసుకెళ్లనివ్వు. ఎందుకంటే, అతడు ఎక్కడికి పోతాడో అదే మన మార్గం.'
స తు స్వబలవీర్యేణ సముత్క్షిప్య నిశాచరః। బాలావివ స్కన్ధగతౌ చకారాతిబలోద్ధతః
తన బలంతో ఉప్పొంగిపోతూ, ఆ రాత్రివేళ సంచరించే విరాధుడు, మమ్మల్ని పిల్లలవలె భుజాలపై ఎత్తుకొని, అహంకారంతో నడిపించాడు.
తావారోప్య తతః స్కన్ధం రాఘవౌ రజనీచరః। విరాధో వినదన్ ఘోరం జగామాభిముఖో వనమ్
రాత్రివేళ సంచరించే విరాధుడు, రాఘవులను తన భుజాలపై ఎక్కించుకొని, భయంకరంగా గర్జిస్తూ, నేరుగా అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడు.
వనం మహామేఘనిభం ప్రవిష్టో ద్రుమైర్మహద్భిర్వివిధైరుపేతమ్। నానావిధైః పక్షికులైర్విచిత్రం శివాయుతం వ్యాలమృగైర్వికీర్ణమ్
అతడు మేఘంలా విస్తరించిన, పెద్ద పెద్ద చెట్లతో నిండిన, ఎన్నో రకాల పక్షుల గుంపులతో అలంకరించబడిన, శుభప్రదమైన జంతువులు, పాములు, అడవి మృగాలతో నిండిన ఆ అడవిలోకి ప్రవేశించాడు.
thumb|చతుర్థః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే చతుర్థః సర్గః ॥౩-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అరణ్యకాండలో నాలుగవ సర్గను వినండి.
హ్రియమాణౌ తు కాకుత్స్థౌ దృష్ట్వా సీతా రఘూత్తమౌ। ఉచ్చైః స్వరేణ చుక్రోశ ప్రగృహ్య సుమహాభుజౌ
కాకుత్స్థ వంశంలో పుట్టిన, బలమైన భుజాలు కలిగిన రాఘవులను రాక్షసుడు ఎత్తుకెళ్తున్నదాన్ని చూసి, సీతా దేవి వారిని పట్టుకొని, పెద్దగా అరవసాగింది.
ఏష దాశరథీ రామః సత్యవాఞ్ఛీలవాన్ శుచిః। రక్షసా రౌద్రరూపేణ హ్రియతే సహలక్ష్మణః
ఇతడు దశరథుని కుమారుడు రాముడు. నిజాయితీగలవాడు, మంచి లక్షణాలు కలవాడు, పవిత్రుడు. ఇతడిని లక్ష్మణుడితో కలిసి భయంకరమైన రూపం ఉన్న రాక్షసుడు ఎత్తుకుపోతున్నాడు.
మామృక్షా భక్షయిష్యన్తి శార్దూలద్వీపినస్తథా। మాం హరోత్సృజ కాకుత్స్థౌ నమస్తే రాక్షసోత్తమ
పులులు, చిరుతలు నన్ను తినేస్తాయి. నన్ను విడిచిపెట్టు, రాక్షసుల్లో శ్రేష్ఠుడా! కాకుత్స్థులారా, మీకు నమస్కరిస్తున్నాను.
తస్య రౌద్రస్య సౌమిత్రిః సవ్యం బాహుం బభఞ్జ హ। రామస్తు దక్షిణం బాహుం తరసా తస్య రక్షసః
అప్పుడు సౌమిత్రి ఆ రాక్షసుని ఎడమ భుజాన్ని విరిచాడు. రాముడు అతని కుడి భుజాన్ని బలంగా విరిచాడు.
స భగ్నబాహుః సంవిగ్నః పపాతాశు విమూర్చ్ఛితః। ధరణ్యాం మేఘసంకాశో వజ్రభిన్న ఇవాచలః
రెండు చేతులు విరిగిపోయి, ఆ మేఘంలా ఉన్న రాక్షసుడు భయంతో, స్పృహ కోల్పోయి, మెరుపుతో కొట్టబడిన పర్వతంలా భూమిపై పడిపోయాడు.
ముష్టిభిర్బాహుభిః పద్భిః సూదయన్తౌ తు రాక్షసమ్। ఉద్యమ్యోద్యమ్య చాప్యేనం స్థణ్డిలే నిష్పిపేషతుః
ఆ రాక్షసుడిని ఇద్దరూ చేతులతో, భుజాలతో, కాళ్లతో దెబ్బలు కొడుతూ, అతడిని మళ్లీ మళ్లీ నేలపైకి విసిరి పడేసారు.
స విద్ధౌ బహుభిర్బాణైః ఖడ్గాభ్యాం చ పరిక్షతః। నిష్పిష్టో బహుధా భూమౌ న మమార స రాక్షసః
అతడు అనేక బాణాలతో గాయపడి, ఖడ్గాలతో కోయించబడి, భూమిపై ఎన్నో విధాలుగా నలిపివేయబడినా, ఆ రాక్షసుడు మరణించలేదు.
తం ప్రేక్ష్య రామః సుభృశమవధ్యమచలోపమమ్। భయేష్వభయదః శ్రీమానిదం వచనమబ్రవీత్
అతడిని కొండలా కదలని, ఎవ్వరూ చంపలేని వాడిగా చూచి, అప్రమేయమైన రాముడు, భయ సమయంలో ధైర్యం ఇచ్చేవాడు, ఇలా అన్నాడు.
తపసా పురుషవ్యాఘ్ర రాక్షసోఽయం న శక్యతే। శస్త్రేణ యుధి నిర్జేతుం రాక్షసం నిఖనావహే
పురుషశార్దూలా! ఈ రాక్షసుడిని తపస్సు వల్ల ఆయుధాలతో యుద్ధంలో జయించలేము. మనం ఇతడిని పాతిపెడదాం.
కుఞ్జరస్యేవ రౌద్రస్య రాక్షసస్యాస్య లక్ష్మణ। వనేఽస్మిన్ సుమహచ్ఛ్వభ్రం ఖన్యతాం రౌద్రవర్చసః
లక్ష్మణా! ఈ అడవిలో, ఈ భయంకరమైన, గజంలాంటి రాక్షసునికి ఒక పెద్ద గోతిని తవ్వు.
ఇత్యుక్త్వా లక్ష్మణం రామః ప్రదరః ఖన్యతామితి। తస్థౌ విరాధమాక్రమ్య కణ్ఠే పాదేన వీర్యవాన్
ఇలా లక్ష్మణునికి 'గోతిని తవ్వు' అని చెప్పి, రాముడు తన పాదంతో విరాధుని మెడను నొక్కుతూ నిలబడ్డాడు.
తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవేణోక్తం రాక్షసః ప్రశ్రితం వచః। ఇదం ప్రోవాచ కాకుత్స్థం విరాధః పురుషర్షభమ్
రాఘవుడు ఇలా గౌరవంగా చెప్పిన మాటలు విని, విరాధుడు ఆ పురుషోత్తముడైన కకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు.
హతోఽహం పురుషవ్యాఘ్ర శక్రతుల్యబలేన వై। మయా తు పూర్వం త్వం మోహాన్న జ్ఞాతః పురుషర్షభ
పురుషశార్దూలా! ఇంద్రుని సమానమైన బలమున్న నువ్వు నన్ను చంపావు. కానీ ముందు మాయ వల్ల నేను నిన్ను గుర్తించలేదు, మహానుభావా!
కౌసల్యా సుప్రజాస్తాత రామస్త్వం విదితో మయా। వైదేహీ చ మహాభాగా లక్ష్మణశ్చ మహాయశాః
కౌసల్యా కుమారుడా రామా! నీ గొప్పతనం నాకు తెలిసింది. మహాభాగురాలైన వైదేహి, మహాప్రతిష్ట కలిగిన లక్ష్మణుడూ నాకు తెలుసు.
అభిశాపాదహం ఘోరాం ప్రవిష్టో రాక్షసీం తనుమ్। తుమ్బురుర్నామ గన్ధర్వః శప్తో వైశ్రవణేన హి
ఒక శాపం వల్ల నేను ఈ భయంకరమైన రాక్షస రూపంలోకి వచ్చాను. నేను తుంబురు అనే గంధర్వుడిని, వైశ్రవణుడు నన్ను శపించాడు.
ప్రసాద్యమానశ్చ మయా సోఽబ్రవీన్మాం మహాయశాః। యదా దాశరథీ రామస్త్వాం వధిష్యతి సంయుగే
నేను వేడుకున్నప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు ఇలా అన్నాడు: 'దశరథుని కుమారుడైన రాముడు నిన్ను యుద్ధంలో చంపినప్పుడు—'
తదా ప్రకృతిమాపన్నో భవాన్ స్వర్గం గమిష్యతి। అనుపస్థీయమానో మాం స క్రుద్ధో వ్యాజహార హ
'అప్పుడు నువ్వు మళ్లీ నీ అసలు స్వరూపాన్ని పొందుతావు, స్వర్గానికి వెళ్తావు.' అతడు కోపంతో, నేను దగ్గరగా లేనప్పటికీ, ఇలా చెప్పాడు.
ఇతి వైశ్రవణో రాజా రమ్భాసక్తమువాచ హ। తవ ప్రసాదాన్ముక్తోఽహమభిశాపాత్ సుదారుణాత్
రంభను ఇష్టపడే రాజు వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు. నీ దయ వల్ల నేను ఈ భయంకరమైన శాపం నుండి విముక్తుడయ్యాను.
భువనం స్వం గమిష్యామి స్వస్తి వోఽస్తు పరంతప। ఇతో వసతి ధర్మాత్మా శరభఙ్గః ప్రతాపవాన్
నేను నా లోకానికి వెళ్తాను. శత్రువులను నాశనం చేసే వాడా! మీకు మంగళం కలగాలి. ఇక్కడే ధర్మాత్ముడైన, పరాక్రమశాలి శరభంగుడు నివసిస్తున్నాడు.
అధ్యర్ధయోజనే తాత మహర్షిః సూర్యసంనిభః। తం క్షిప్రమభిగచ్ఛ త్వం స తే శ్రేయోఽభిధాస్యతి
తాత! అరయోజన దూరంలో, సూర్యుని వంటి మహర్షి ఉన్నాడు. నువ్వు త్వరగా అతని దగ్గరకు వెళ్ళు. అతడు నీకు శ్రేయస్సు చెప్ప he'll.
అవటే చాపి మాం రామ నిక్షిప్య కుశలీ వ్రజ। రక్షసాం గతసత్త్వానామేష ధర్మః సనాతనః
రామా! నన్ను ఆ గోతిలో పెట్టి, నీవు సుఖంగా వెళ్ళిపో. రాక్షసుల్లో ప్రాణం పోయినవాళ్లకు ఇది శాశ్వతమైన ధర్మం.
అవటే యే నిధీయన్తే తేషాం లోకాః సనాతనాః। ఏవముక్త్వా తు కాకుత్స్థం విరాధః శరపీడితః
గోతిలో పెట్టినవారికి శాశ్వతమైన లోకాలు లభిస్తాయి. ఇలా కకుత్స్థునితో చెప్పి, విరాధుడు బాణాలతో బాధపడుతూ—
బభూవ స్వర్గసమ్ప్రాప్తో న్యస్తదేహో మహాబలః। తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవో వాక్యం లక్ష్మణం వ్యాదిదేశ హ
ఆ మహాబలుడు శరీరం విడిచిన వెంటనే స్వర్గాన్ని పొందాడు. ఆ మాటలు విని, రాఘవుడు లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞాపించాడు.
కుఞ్జరస్యేవ రౌద్రస్య రాక్షసస్యాస్య లక్ష్మణ। వనేఽస్మిన్సుమహాన్ శ్వభ్రః ఖన్యతాం రౌద్రకర్మణః
లక్ష్మణా, ఈ అడవిలో ఈ దారుణమైన రాక్షసుడికి, ఒక అడవి ఏనుగు కోసం త్రవ్వేలా, పెద్ద గోతిని త్రవ్వాలి.
ఇత్యుక్త్వా లక్ష్మణం రామః ప్రదరః ఖన్యతామితి। తస్థౌ విరాధమాక్రమ్య కణ్ఠే పాదేన వీర్యవాన్
ఇలా లక్ష్మణునికి చెప్పిన రాముడు, తన బలంతో విరాధుని మెడను కాలితో నొక్కిపట్టి నిలబడ్డాడు.