క్షీణపానోత్తమైర్భిన్నై: శరావైరభిసంవృతామ్ । హతశౌణ్డామివాకాశే పానభూమిమసంస్కృతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఉత్తమమైన మద్యం తాగిన తర్వాత, విరిగిన గిన్నెలు పడి, శుభ్రం చేయని, పండుగ ముగిసిన మద్యం తాగే ప్రదేశంలా.
వృక్ణభూమితలాం నిమ్నాం వృక్ణపాత్రై: సమావృతామ్ । ఉపయుక్తోదకాం భగ్నాం ప్రపాం నిపతితామివ ।। ౨.౧౧౪.
భూమి పగిలిపోయి, లోతుగా మారి, చుట్టూ విరిగిన పాత్రలు, నీరు అయిపోయిన, కూలిపోయిన బావిలా.
విపులాం వితతాం చైవ యుక్తపాశాం తరస్వినామ్ । భూమౌ బాణైర్వినిష్కృత్తాం పతితాం జ్యామివాయుధాత్ ।। ౨.౧౧౪.
బలవంతులు బిగించి వాడిన, బాణాలతో తెగిపోయి, భూమిపై పడిపోయిన పెద్ద విల్లులా.
సహసా యుద్ధశౌణ్డేన హయారోహేణ వాహితామ్ । నిక్షిప్తభాణ్డాముత్సృష్టాం కిశోరీమివ దుర్బలామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒక్కసారిగా యుద్ధంలో ధైర్యవంతుడైన గుర్రపు యుద్ధగాడు వదిలేసిన, ఆభరణాలు పారేసిన, బలహీనంగా ఉన్న యువతిలా.
శుష్కతోయాం మహామత్స్యై: కూర్మైశ్చ బహుభిర్వృతామ్ । ప్రభిన్నతటవిస్తీర్ణాం వాపీమివ హృతోత్పలామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పెద్ద చేపలు, తాబేళ్లు ఉన్నా, నీరు ఎండిపోయిన, తీరాలు పగిలిన, తామరలు లేని పెద్ద చెరువులా.
పురుషస్యాప్రహృష్టస్య ప్రతిషిద్ధానులేపనామ్ । సన్తప్తామివ శోకేన గాత్రయష్టిమభూషణామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పురుషుడు అనుమతించనందున అలంకారాలు, అంగరాగాలు లేకుండా, దుఃఖంతో శరీరం కాలిన, ఆభరణాలు లేని మహిళలా.
ప్రావృషి ప్రవిగాఢాయాం ప్రవిష్టస్యాభ్రమణ్డలమ్ । ప్రచ్ఛన్నాం నీలజీమూతైర్భాస్కరస్య ప్రభామివ ।। ౨.౧౧౪.
వర్షకాలంలో నీలి మేఘాలు కప్పినప్పుడు, భాస్కరుని కాంతి కనిపించని విధంగా మబ్బుల్లో దాగిపోయినట్లుగా.
భరతస్తు రథస్థ: సన్ శ్రీమాన్ దశరథాత్మజ: । వాహయన్తం రథశ్రేష్ఠం సారథిం వాక్యమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౪.
అప్పుడు శ్రీమంతుడు అయిన దశరథుని కుమారుడు భరతుడు, తన రథంలో నిలబడి, రథాన్ని నడిపిస్తున్న సారథిని ఇలా అడిగాడు.
కిం ను ఖల్వద్య గమ్భీరో మూర్చ్ఛితో న నిశమ్యతే । యథాపురమయోధ్యాయాం గీతవాదిత్రనిస్వన: ।। ౨.౧౧౪.
ఈ రోజు అయోధ్యలో పూర్వంలా సంగీతం, వాద్యాల గంభీరమైన ధ్వని ఎందుకు వినిపించడంలేదు?
వారుణీమదగన్ధశ్చ మాల్యగన్ధశ్చ మూర్చ్ఛిత: । ధూపితాగరుగన్ధశ్చ న ప్రవాతి సమన్తత: ।। ౨.౧౧౪.
సారా పరిమళం, పుష్పమాలల సువాసన, అగరు, ధూపపు వాసన అంతా ఇప్పుడు మసకబారిపోయాయి; చుట్టూ ఎక్కడా ఆ పరిమళాలు పరచుకోవడం లేదు.
యానప్రవరఘోషశ్చ స్నిగ్ధశ్చ హయనిస్వన: । ప్రమత్తగజనాదశ్చ మహాంశ్చ రథనిస్వన: । నేదానీం శ్రూయతే పుర్యామస్యాం రామే వివాసితే ।। ౨.౧౧౪.
రాముడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, ఈ పట్టణంలో గొప్ప రథాల గర్జన, గుండెను తాకే గుర్రాల హేయ్, మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల అరుపు, పెద్దపెద్ద బండ్ల శబ్దాలు ఇక వినిపించడం లేదు.
చన్దనాగరుగన్ధాంశ్చ మహార్హాశ్చ నవస్రజ: । గతే హి రామే తరుణా: సన్తప్తా నోపభుఞ్జతే ।। ౨.౧౧౪.
రాముడు లేకపోవడంతో, యువతులు బాధతో, విలువైన చందనం, అగరు, కొత్త పూలమాలలు ధరించడంలేదు.
బహిర్యాత్రాం న గచ్ఛన్తి చిత్రమాల్యధరా నరా: । నోత్సవా: సమ్ప్రవర్త్తన్తే రామశోకార్దితే పురే ।। ౨.౧౧౪.
అందమైన పూలమాలలు వేసుకున్న పురుషులు బయటకు తిరుగడానికి పోరుళేదు; రాముని కోసం దుఃఖంతో ఉన్న పట్టణంలో ఉత్సవాలు జరగడం లేదు.
సహ నూనం మమ భ్రాత్రా పురస్యాస్యద్యుతిర్గతా । నహి రాజత్యయోధ్యేయం సాసారేవార్జునీ క్షపా ।। ౨.౧౧౪.
నా అన్నతో పాటు ఈ పట్టణపు కాంతి కూడా పోయింది. బూడిదతో నిండిన రాత్రిలా అయోధ్య ఇప్పుడు మెరవడం లేదు.
కదా ను ఖలు మే భ్రాతా మహోత్సవ ఇవాగత: । జనయిష్యత్యయోధ్యాయాం హర్షం గ్రీష్మ ఇవామ్బుద: ।। ౨.౧౧౪.
ఎప్పుడు నా అన్న తిరిగి వచ్చి, వేసవిలో మేఘాలు ఆనందాన్ని తీసుకొచ్చినట్టు, అయోధ్యలో ఆనందాన్ని పంచుతాడో?
తరుణైశ్చారువేషైశ్చ నరైరున్నతగామిభి: । సమ్పతద్భిరయోధ్యాయాం నాభిభాన్తి మహాపథా: ।। ౨.౧౧౪.
యువకులు అందంగా అలంకరించుకుని, గర్వంగా నడుచుకుంటూ, అయోధ్య ప్రధాన వీధుల్లో సందడిగా తిరిగే దృశ్యం ఇక కనబడడం లేదు.
ఏవం బహువిధం జల్పన్ వివేశ వసతిం పితు: । తేన హీనాం నరేన్ద్రేణ సింహహీనాం గుహామివ ।। ౨.౧౧౪.
ఇలా అనేక విధాలుగా మాట్లాడుకుంటూ, రాజు లేని తన తండ్రి ఇంట్లోకి, సింహం లేని గుహలా, ప్రవేశించాడు.
తదా తదన్త:పురముజ్ఝితప్రభం సురైరివోత్సృష్టమభాస్కరం దినమ్ । నిరీక్ష్య సర్వన్తు వివిక్తమాత్మవాన్ ముమోచ బాష్పం భరత: సుదు:ఖిత: ।। ౨.౧౧౪.
అప్పుడు, దివ్య కాంతి లేకుండా, దేవతలు వదిలేసిన, సూర్యుడు లేని పగలిలా వెలిగిపోని అంతఃపురాన్ని చూసి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన భరతుడు, తీవ్ర దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా పురాణప్రసిద్ధమైన వాల్మీకి రామాయణంలో, పవిత్రమైన అయోధ్యకాండలో నూరి పధినాలుగవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తతో నిక్షిప్య మాతఽ: స అయోధ్యాయాం దృఢవ్రత: । భరత: శోకసన్తప్తో గురూనిదమథాబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౫.
తర్వాత, భరతుడు తన తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి, దృఢనిశ్చయంతో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పెద్దలతో ఇలా అన్నాడు.
నన్దిగ్రామం గమిష్యామి సర్వానామన్త్రయే ఽద్య వ: । తత్ర దు:ఖమిదం సర్వం సహిష్యే రాఘవం వినా ।। ౨.౧౧౫.
నేను నందిగ్రామానికి వెళ్తాను. ఈ రోజు అందరితో వీడ్కోలు చెబుతున్నాను. అక్కడ రాఘవుడు లేకుండా ఈ బాధ అంతా భరిస్తాను.
గతశ్చ హి దివం రాజా వనస్థశ్చ గురుర్మమ । రామం ప్రతీక్షే రాజ్యాయ స హి రాజా మహాయశా: ।। ౨.౧౧౫.
మన రాజు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయారు, నా గురువు అరణ్యంలో ఉన్నాడు. నేను రాముడు తిరిగి వచ్చి రాజ్యం చేపడతాడని ఎదురుచూస్తున్నాను. ఎందుకంటే నిజమైన మహాకీర్తి కలిగిన రాజు ఆయనే.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా శుభం వాక్యం భరతస్య మహాత్మన: । అబ్రువన్ మన్త్రిణ: సర్వే వసిష్ఠశ్చ పురోహిత: ।। ౨.౧౧౫.
భరతుని గొప్ప మనసుతో చెప్పిన ఈ మంచి మాటలు విని, అందరు మంత్రులు, పురోహితుడు వసిష్ఠుడు మాట్లాడారు.
సుభృశం శ్లాఘనీయం చ యదుక్తం భరత త్వయా । వచనం భ్రాతృవాత్సల్యాదనురూపం తవైవ తత్ ।। ౨.౧౧౫.
భరతా! నీవు చెప్పింది నిజంగా ప్రశంసనీయం. నీ అన్నపట్ల ప్రేమతో వచ్చిన నీ మాటలు నీకు తగినవే.
నిత్యం తే బన్ధులుబ్ధస్య తిష్ఠతో భ్రాతృసౌహృదే । ఆర్యమార్గం ప్రపన్నస్య నానుమన్యేత క: పుమాన్ ।। ౨.౧౧౫.
బంధువుల పట్ల ఎప్పుడూ మమకారం కలిగి, అన్నదమ్ముల ప్రేమను పాటిస్తూ, ఆర్యమార్గాన్ని అనుసరించే నిన్ను ఎవరు అభ్యంతరం చెప్పగలరు?
మన్త్రిణాం వచనం శ్రుత్వా యథాభిలషితం ప్రియమ్ । అబ్రవీత్సారథిం వాక్యం రథో మే యుజ్యతామితి ।। ౨.౧౧౫.
మంత్రులు చెప్పిన, తనకు ఇష్టమైన ఆ మధురమైన మాటలు విని, భరతుడు తన సారథితో, 'నా రథాన్ని సిద్ధం చేయి' అని అన్నాడు.
ప్రహృష్టవదన: సర్వా మాతఽ: సమభివాద్య స: । ఆరురోహ రథం శ్రీమాన్ శత్రుఘ్నేన సమన్విత: ।। ౨.౧౧౫.
ఆనందంగా ముఖం మెరిసిపోతూ, భరతుడు తన తల్లులందరినీ గౌరవంగా నమస్కరించి, శత్రుఘ్నుడితో కలిసి రథంపై ఎక్కాడు.
ఆరుహ్య చ రథం శీఘ్రం శత్రుఘ్నభరతావుభౌ। యయతు: పరమప్రీతౌ వృతౌ మన్త్రిపురోహితై: ।। ౨.౧౧౫.
ఆ వెంటనే, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు ఇద్దరూ ఎంతో ఆనందంతో, మంత్రులు, పురోహితులు చుట్టూ ఉండగా, వేగంగా పరుగెత్తే రథంలో ఎక్కి బయలుదేరారు.
అగ్రతో గురవస్తత్ర వసిష్ఠప్రముఖా ద్విజా: । ప్రయయు: ప్రాఙ్ముఖా: సర్వే నన్దిగ్రామో యతో ఽభవత్ ।। ౨.౧౧౫.
ముందుగా వశిష్ఠుడు మొదలైన పెద్దలు, అందరు బ్రాహ్మణులు తూర్పు వైపు, నందిగ్రామం వైపు నడిచారు.
బలం చ తదనాహూతం గజాశ్వరథసఙ్కులమ్ । ప్రయయౌ భరతే యాతే సర్వే చ పురవాసిన: ।। ౨.౧౧౫.
ఏనుగులు, కుదిరాలు, రథాలు నిండిన ఆ ఆహ్వానం లేని సైన్యం, భరతుడు బయలుదేరిన వెంటనే, నగరవాసులందరితో కలిసి వెళ్లిపోయింది.