అల్పోష్ణక్షుబ్ధసలిలాం ధర్మోత్తప్తవిహఙ్గమామ్ । లీనమీనఝషగ్రాహాం కృశాం గిరినదీమివ ।। ౨.౧౧౪.
కొంచెం నీరు మాత్రమే ఉన్న, ఎండతో పక్షులు దూరమైన, చేపలు, మత్స్యాలు, మొసళ్ళు దాగిపోయిన, ప్రవాహం బలహీనమైన ఒక కొండ నదిలా.
విధూమామివ హేమాభామధ్వరాగ్నే: సముత్థితామ్ । హవిరభ్యుక్షితాం పశ్చాత్ శిఖాం విప్రలయం గతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పూజలో నైవేద్యం పోసిన తర్వాత పొగ లేకుండా మెరిసే, బంగారు రంగులో మెరుస్తూ, చివరికి మసకబారిపోయిన యజ్ఞాగ్నిశిఖల్లా.
విధ్వస్తకవచాం రుగ్ణజవాజిరథధ్వజామ్ । హతప్రవీరామాపన్నాం చమూమివ మహాహవే ।। ౨.౧౧౪.
బలమైన యుద్ధంలో కవచాలు విరిగిపోయిన, గుర్రాలు, రథాలు, జెండాలు ధ్వంసమైన, వీరులు చనిపోయిన, దురదృష్టంలో పడిన సైన్యంలా.
సఫేనా సస్వనా భూత్వా సాగరస్య సముత్థితామ్ । ప్రశాన్తమారుతోద్ఘాతాం జలోర్మిమివ నిస్వనామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒకప్పుడు నురుగు, శబ్దాలతో ఉప్పొంగిన, ఇప్పుడు గాలి శాంతించడంతో నిశ్శబ్దంగా మారిన సముద్రపు అలలాగా.
త్యక్తాం యజ్ఞాయుధై: సర్వైరభిరూపైశ్చ యాజకై: । సుత్యాకాలే వినిర్వృత్తే వేదిం గతరవామివ ।। ౨.౧౧౪.
యజ్ఞం పూర్తయిన తర్వాత, యజ్ఞపాత్రలు, యాజకులు అందరూ వెళ్లిపోయి, మౌనంగా ఉన్న వేదికల్లా.
గోష్ఠమధ్యే స్థితామార్త్తామచరన్తీం తృణం నవమ్ । గోవృషేణ పరిత్యక్తాం గవాం పత్తిమివోత్సుకామ్ ।। ౨.౧౧౪.
గోశాలలో మధ్యలో నిలబడి, కొత్త గడ్డి కోసం తిరుగుతూ, ఎద్దు వదిలేసిన, గోవులను ఆశగా చూస్తున్న ఆవులా.
ప్రభాకరాద్యై: సుస్నిగ్ధై: ప్రజ్వలద్భిరివోత్తమై: । వియుక్తాం మణిభిర్జాత్యైర్నవాం ముక్తావలీమివ ।। ౨.౧౧౪.
ప్రభావంతమైన, మెరిసే మణులు వేరుపడిపోయిన, కొత్తగా గుచ్చిన ముత్యాలహారంలా.
సహసా చలితాం స్థానాన్మహీం పుణ్యక్షయాద్గతామ్ । సంహృతద్యుతివిస్తారాం తారామివ దివశ్చ్యుతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒక్కసారిగా ఆకాశం నుంచి పడిపోయి, కాంతి, విశాలత తగ్గిపోయిన, పుణ్యము తగ్గిన తారల్లా.
పుష్పనద్ధాం వసన్తాన్తే మత్తభ్రమరనాదితామ్ । ద్రుతదావాగ్నివిప్లుష్టాం క్లాన్తాం వనలతామివ ।। ౨.౧౧౪.
వసంతాంతంలో పువ్వులతో అలంకరించబడిన, మత్తులో ఉన్న తేనెటీగల గానంతో నిండిన, కానీ అగ్నితో కాలిపోయి, అలసిపోయిన అడవి వెల్లిలా.
సమ్మూఢనిగమాం స్తబ్ధాం సంక్షిప్తవిపణాపణామ్ । ప్రచ్ఛన్నశऺశినక్షత్రాం ద్యామివామ్బుధరైర్వృతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
మేఘాలతో చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కనబడని ఆకాశంలా; మార్కెట్లు, దుకాణాలు మూసివేసిన, వేదాలు మౌనంగా ఉన్న పట్టణంలా.
క్షీణపానోత్తమైర్భిన్నై: శరావైరభిసంవృతామ్ । హతశౌణ్డామివాకాశే పానభూమిమసంస్కృతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఉత్తమమైన మద్యం తాగిన తర్వాత, విరిగిన గిన్నెలు పడి, శుభ్రం చేయని, పండుగ ముగిసిన మద్యం తాగే ప్రదేశంలా.
వృక్ణభూమితలాం నిమ్నాం వృక్ణపాత్రై: సమావృతామ్ । ఉపయుక్తోదకాం భగ్నాం ప్రపాం నిపతితామివ ।। ౨.౧౧౪.
భూమి పగిలిపోయి, లోతుగా మారి, చుట్టూ విరిగిన పాత్రలు, నీరు అయిపోయిన, కూలిపోయిన బావిలా.
విపులాం వితతాం చైవ యుక్తపాశాం తరస్వినామ్ । భూమౌ బాణైర్వినిష్కృత్తాం పతితాం జ్యామివాయుధాత్ ।। ౨.౧౧౪.
బలవంతులు బిగించి వాడిన, బాణాలతో తెగిపోయి, భూమిపై పడిపోయిన పెద్ద విల్లులా.
సహసా యుద్ధశౌణ్డేన హయారోహేణ వాహితామ్ । నిక్షిప్తభాణ్డాముత్సృష్టాం కిశోరీమివ దుర్బలామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒక్కసారిగా యుద్ధంలో ధైర్యవంతుడైన గుర్రపు యుద్ధగాడు వదిలేసిన, ఆభరణాలు పారేసిన, బలహీనంగా ఉన్న యువతిలా.
శుష్కతోయాం మహామత్స్యై: కూర్మైశ్చ బహుభిర్వృతామ్ । ప్రభిన్నతటవిస్తీర్ణాం వాపీమివ హృతోత్పలామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పెద్ద చేపలు, తాబేళ్లు ఉన్నా, నీరు ఎండిపోయిన, తీరాలు పగిలిన, తామరలు లేని పెద్ద చెరువులా.
పురుషస్యాప్రహృష్టస్య ప్రతిషిద్ధానులేపనామ్ । సన్తప్తామివ శోకేన గాత్రయష్టిమభూషణామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పురుషుడు అనుమతించనందున అలంకారాలు, అంగరాగాలు లేకుండా, దుఃఖంతో శరీరం కాలిన, ఆభరణాలు లేని మహిళలా.
ప్రావృషి ప్రవిగాఢాయాం ప్రవిష్టస్యాభ్రమణ్డలమ్ । ప్రచ్ఛన్నాం నీలజీమూతైర్భాస్కరస్య ప్రభామివ ।। ౨.౧౧౪.
వర్షకాలంలో నీలి మేఘాలు కప్పినప్పుడు, భాస్కరుని కాంతి కనిపించని విధంగా మబ్బుల్లో దాగిపోయినట్లుగా.
భరతస్తు రథస్థ: సన్ శ్రీమాన్ దశరథాత్మజ: । వాహయన్తం రథశ్రేష్ఠం సారథిం వాక్యమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౪.
అప్పుడు శ్రీమంతుడు అయిన దశరథుని కుమారుడు భరతుడు, తన రథంలో నిలబడి, రథాన్ని నడిపిస్తున్న సారథిని ఇలా అడిగాడు.
కిం ను ఖల్వద్య గమ్భీరో మూర్చ్ఛితో న నిశమ్యతే । యథాపురమయోధ్యాయాం గీతవాదిత్రనిస్వన: ।। ౨.౧౧౪.
ఈ రోజు అయోధ్యలో పూర్వంలా సంగీతం, వాద్యాల గంభీరమైన ధ్వని ఎందుకు వినిపించడంలేదు?
వారుణీమదగన్ధశ్చ మాల్యగన్ధశ్చ మూర్చ్ఛిత: । ధూపితాగరుగన్ధశ్చ న ప్రవాతి సమన్తత: ।। ౨.౧౧౪.
సారా పరిమళం, పుష్పమాలల సువాసన, అగరు, ధూపపు వాసన అంతా ఇప్పుడు మసకబారిపోయాయి; చుట్టూ ఎక్కడా ఆ పరిమళాలు పరచుకోవడం లేదు.
యానప్రవరఘోషశ్చ స్నిగ్ధశ్చ హయనిస్వన: । ప్రమత్తగజనాదశ్చ మహాంశ్చ రథనిస్వన: । నేదానీం శ్రూయతే పుర్యామస్యాం రామే వివాసితే ।। ౨.౧౧౪.
రాముడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, ఈ పట్టణంలో గొప్ప రథాల గర్జన, గుండెను తాకే గుర్రాల హేయ్, మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల అరుపు, పెద్దపెద్ద బండ్ల శబ్దాలు ఇక వినిపించడం లేదు.
చన్దనాగరుగన్ధాంశ్చ మహార్హాశ్చ నవస్రజ: । గతే హి రామే తరుణా: సన్తప్తా నోపభుఞ్జతే ।। ౨.౧౧౪.
రాముడు లేకపోవడంతో, యువతులు బాధతో, విలువైన చందనం, అగరు, కొత్త పూలమాలలు ధరించడంలేదు.
బహిర్యాత్రాం న గచ్ఛన్తి చిత్రమాల్యధరా నరా: । నోత్సవా: సమ్ప్రవర్త్తన్తే రామశోకార్దితే పురే ।। ౨.౧౧౪.
అందమైన పూలమాలలు వేసుకున్న పురుషులు బయటకు తిరుగడానికి పోరుళేదు; రాముని కోసం దుఃఖంతో ఉన్న పట్టణంలో ఉత్సవాలు జరగడం లేదు.
సహ నూనం మమ భ్రాత్రా పురస్యాస్యద్యుతిర్గతా । నహి రాజత్యయోధ్యేయం సాసారేవార్జునీ క్షపా ।। ౨.౧౧౪.
నా అన్నతో పాటు ఈ పట్టణపు కాంతి కూడా పోయింది. బూడిదతో నిండిన రాత్రిలా అయోధ్య ఇప్పుడు మెరవడం లేదు.
కదా ను ఖలు మే భ్రాతా మహోత్సవ ఇవాగత: । జనయిష్యత్యయోధ్యాయాం హర్షం గ్రీష్మ ఇవామ్బుద: ।। ౨.౧౧౪.
ఎప్పుడు నా అన్న తిరిగి వచ్చి, వేసవిలో మేఘాలు ఆనందాన్ని తీసుకొచ్చినట్టు, అయోధ్యలో ఆనందాన్ని పంచుతాడో?
తరుణైశ్చారువేషైశ్చ నరైరున్నతగామిభి: । సమ్పతద్భిరయోధ్యాయాం నాభిభాన్తి మహాపథా: ।। ౨.౧౧౪.
యువకులు అందంగా అలంకరించుకుని, గర్వంగా నడుచుకుంటూ, అయోధ్య ప్రధాన వీధుల్లో సందడిగా తిరిగే దృశ్యం ఇక కనబడడం లేదు.
ఏవం బహువిధం జల్పన్ వివేశ వసతిం పితు: । తేన హీనాం నరేన్ద్రేణ సింహహీనాం గుహామివ ।। ౨.౧౧౪.
ఇలా అనేక విధాలుగా మాట్లాడుకుంటూ, రాజు లేని తన తండ్రి ఇంట్లోకి, సింహం లేని గుహలా, ప్రవేశించాడు.
తదా తదన్త:పురముజ్ఝితప్రభం సురైరివోత్సృష్టమభాస్కరం దినమ్ । నిరీక్ష్య సర్వన్తు వివిక్తమాత్మవాన్ ముమోచ బాష్పం భరత: సుదు:ఖిత: ।। ౨.౧౧౪.
అప్పుడు, దివ్య కాంతి లేకుండా, దేవతలు వదిలేసిన, సూర్యుడు లేని పగలిలా వెలిగిపోని అంతఃపురాన్ని చూసి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన భరతుడు, తీవ్ర దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా పురాణప్రసిద్ధమైన వాల్మీకి రామాయణంలో, పవిత్రమైన అయోధ్యకాండలో నూరి పధినాలుగవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తతో నిక్షిప్య మాతఽ: స అయోధ్యాయాం దృఢవ్రత: । భరత: శోకసన్తప్తో గురూనిదమథాబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౫.
తర్వాత, భరతుడు తన తల్లులను అయోధ్యలో ఉంచి, దృఢనిశ్చయంతో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పెద్దలతో ఇలా అన్నాడు.