బ్రాహ్మణాన్ భోజయామాస పౌరాజానపదానపి । అదదద్ బ్రాహ్మణానాం చ రత్నౌఘమలం బహు ॥౧-౧౮-
అతడు బ్రాహ్మణులను, పట్టణవాసులను, గ్రామస్థులను అన్నపానాలతో సత్కరించాడు; బ్రాహ్మణులకు అపారమైన రత్నాలను కూడా ఇచ్చాడు.
తేషాం జన్మక్రియాదీని సర్వకర్మాణ్యకారయత్ । తేషాం కేతురివ జ్యేష్ఠో రామో రతికరః పితుః ॥౧-౧౮-
వారి జన్మసంబంధమైన అన్ని కర్మలను నిర్వహించాడు; వారిలో పెద్దవాడైన రాముడు, తండ్రికి ఆనందాన్ని ఇచ్చే జెండాలా వెలిగిపోయాడు.
బభూవ భూయో భూతానాం స్వయమ్భూరివ సమ్మతః । సర్వే వేదవిదః శూరాః సర్వే లోకహితే రతాః ॥౧-౧౮-
అతడు మళ్లీ భూతములందరిలో స్వయంభువునిలా గౌరవాన్ని పొందాడు; అందరూ వేదాలు నేర్చుకున్నవారు, వీరులు, లోకహితంలో నిమగ్నమైనవారు.
సర్వే జ్ఞానోపసమ్పన్నాః సర్వే సముదితా గుణైః । తేషామపి మహాతేజా రామః సత్యపరాక్రమః ॥౧-౧౮-
అందరూ జ్ఞానంతో నిండినవారు, అన్ని మంచి లక్షణాలతో అలంకృతులై ఉన్నారు; అయినా వారిలో మహాతేజస్సుతో రాముడు సత్యపరాక్రమంలో నిలిచాడు.
ఇష్టః సర్వస్య లోకస్య శశాఙ్క ఇవ నిర్మలః । గజస్కన్ధేఽశ్వపృష్ఠే చ రథచర్యాసు సమ్మతః ॥౧-౧౮-
అతడు అందరికీ ప్రియమైనవాడు, చంద్రుడిలా నిర్మలమైనవాడు; ఏనుగు మీద, గుర్రం మీద, రథసవారీలో కూడా నిపుణుడిగా పేరు పొందాడు.
ధనుర్వేదే చ నిరతః పితుః శుశ్రూషణే రతః । బాల్యాత్ ప్రభృతి సుస్నిగ్ధో లక్ష్మణో లక్ష్మివర్ధనః ॥౧-౧౮-
అతడు విలుకల విద్యలో నిమగ్నుడై, తండ్రి సేవలో తపించేవాడు; బాల్యం నుంచే లక్ష్మణుడు ఎంతో ప్రేమగా, అదృష్టాన్ని పెంచుకుంటూ పెరిగాడు.
రామస్య లోకరామస్య భ్రాతుర్జ్యేష్ఠస్య నిత్యశః । సర్వప్రియకరస్తస్య రామస్యాపి శరీరతః ॥౧-౧౮-
లోకానికి ఆనందదాయకుడైన పెద్ద అన్న రామునికి లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ అంకితుడై ఉండేవాడు; అతడు అందరికీ ప్రియమైనవాడు, రామునికీ శరీరసుఖాన్ని ఇచ్చేవాడు.
లక్ష్మణో లక్ష్మిసమ్పన్నో బహిఃప్రాణ ఇవాపరః । న చ తేన వినా నిద్రాం లభతే పురుషోత్తమః ॥౧-౧౮-
లక్ష్మణుడు ఐశ్వర్యంతో నిండినవాడు, బయట శ్వాసలాగా రామునికి అతి ముఖ్యమైనవాడు; అతడిని లేకుండా పురుషోత్తముడు నిద్రపోవడమే కాదు.
మృష్టమన్నముపానీతమశ్నాతి న హి తం వినా । యదా హి హయమారూఢో మృగయాం యాతి రాఘవః ॥౧-౧౮-
రుచికరమైన అన్నం తెచ్చినప్పుడు కూడా అతడిని లేకుండా రాముడు తినేవాడు కాదు; గుర్రంపై ఎక్కి వేటకు వెళ్లినప్పుడు,
అథైనం పృష్ఠతోఽభ్యేతి సధనుః పరిపాలయన్ । భరతస్యాపి శత్రుఘ్నో లక్ష్మణావరజో హి సః ॥౧-౧౮-
అప్పుడు లక్ష్మణుడు విల్లు పట్టుకుని వెనుక నుంచి రాముని రక్షిస్తూ వెళ్ళేవాడు; అలాగే భరతునికి లక్ష్మణుడి తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు కూడా అదే విధంగా ఉండేవాడు.
ప్రాణైః ప్రియతరో నిత్యం తస్య చాసీత్ తథా ప్రియః । స చతుర్భిర్మహాభాగైః పుత్రైర్దశరథః ప్రియైః ॥౧-౧౮-
లక్ష్మణుడు రామునికి ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనవాడు, అలాగే రాముడూ అతడిని ఎంతో ప్రేమించేవాడు; దశరథునికి ఈ నలుగురు మహాభాగ్యశాలి కుమారులు ఎంతో ప్రియమైనవారు.
బభూవ పరమప్రీతో దేవైరివ పితామహః । తే యదా జ్ఞానసంపన్నాః సర్వే సముదితా గుణైః ॥౧-౧౮-
దశరథుడు పరమానందంతో తండ్రిలా దేవతలకు ఆనందాన్ని ఇచ్చాడు; వారు అందరూ జ్ఞానంతో నిండినవారు, మంచి లక్షణాలతో అలంకృతులై ఉన్నారు.
హ్రీమన్తః కీర్తిమన్తశ్చ సర్వజ్ఞా దీర్ఘదర్శినః । తేషామేవంప్రభావాణాం సర్వేషాం దీప్తతేజసామ్ ॥౧-౧౮-
వారు లజ్జాశీలులు, కీర్తిశాలులు, అన్నివిషయాల్లో జ్ఞానులు, దూరదృష్టి గలవారు; వారందరూ మహాశక్తి, మహాతేజస్సుతో వెలిగిపోయారు.
పితా దశరథో హృష్టో బ్రహ్మా లోకాధిపో యథా । తే చాపి మనుజవ్యాఘ్రా వైదికాధ్యయనే రతాః ॥౧-౧౮-
వారి తండ్రి దశరథుడు బ్రహ్మదేవుడిలా ఆనందంతో ఉన్నాడు; ఆ నలుగురు మానవసింహులు వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నులయ్యారు.
పితృశుశ్రూషణరతా ధనుర్వేదే చ నిష్ఠితాః । అథ రాజా దశరథస్తేషాం దారక్రియాం ప్రతి ॥౧-౧౮-
వారు తండ్రి సేవలో, విలుకల విద్యలో నిష్ణాతులై ఉండేవారు; అప్పుడే రాజు దశరథుడు వారి పెళ్లి గురించి ఆలోచించసాగాడు.
చిన్తయామాస ధర్మాత్మా సోపాధ్యాయః సబాన్ధవః । తస్య చిన్తయమానస్య మన్త్రిమధ్యే మహాత్మనః ॥౧-౧౮-
ఆ ధర్మాత్ముడు ఉపాధ్యాయులు, బంధువులతో కలిసి ఆలోచించసాగాడు; ఆ మహాత్ముడు తన మంత్రులతో కూడి ఆ విషయాన్ని పరిశీలించసాగాడు.
అభ్యాగచ్ఛన్మహాతేజో విశ్వామిత్రో మహామునిః । స రాజ్ఞో దర్శనాకాఙ్క్షీ ద్వారాధ్యక్షానువాచ హ ॥౧-౧౮-
అప్పుడే మహాతేజస్సుతో ఉన్న మహర్షి విశ్వామిత్రుడు అక్కడకు వచ్చాడు; రాజును కలవాలని ఆశించి ద్వారపాలకులతో మాట్లాడాడు.
శీఘ్రమాఖ్యాత మాం ప్రాప్తం కౌశికం గాధినః సుతమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య రాజ్ఞో వేశ్మ ప్రదుద్రువుః ॥౧-౧౮-
గాధి కుమారుడు కౌశికుడు వచ్చాడని నాకు వెంటనే తెలియజేయండి అని ఆజ్ఞాపించగా, ఆ మాట విన్న వెంటనే సేవకులు రాజభవనానికి పరుగెత్తారు.
సంభ్రాన్తమనసః సర్వే తేన వాక్యేన చోదితాః । తే గత్వా రాజభవనం విశ్వామిత్రమృషిం తదా ॥౧-౧౮-
ఆ మాట విని అందరి మనసులు ఉలిక్కిపడి, వారు రాజభవనానికి వెళ్లి, అక్కడ ఉన్న విశ్వామిత్ర మహర్షిని చేరారు.
ప్రాప్తమావేదయామాసుర్నృపాయేక్ష్వాకవే తదా । తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా సపురోధాః సమాహితః ॥౧-౧౮-
వారు ఇక్ష్వాకువంశ రాజుకు విశ్వామిత్రుడు వచ్చాడని తెలియజేశారు. వారి మాటలు విని, రాజు యాజ్ఞికులతో కలిసి అప్రమత్తుడయ్యాడు.
ప్రత్యుజ్జగామ సంహృష్టో బ్రహ్మాణమివ వాసవః । స దృష్ట్వా జ్వలితం దీప్త్యా తాపసం సంశితవ్రతమ్ ॥౧-౧౮-
ఇంద్రుడు బ్రహ్మను కలిసినట్టు, రాజు ఆనందంతో బయలుదేరి, తపస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న, దీక్షలో నిలకడగా ఉన్న ఆ మహర్షిని చూశాడు.
ప్రహృష్టవదనో రాజా తతోఽర్ఘ్యముపహారయత్ । స రాజ్ఞః ప్రతిగృహ్యార్ఘ్యం శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా ॥౧-౧౮-
రాజు హర్షంతో ముఖం వెలిగిస్తూ అతనికి అర్ఘ్యం సమర్పించాడు. విశ్వామిత్రుడు రాజు చేతుల నుండి శాస్త్రోక్తంగా ఆ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించాడు.
కుశలం చావ్యయం చైవ పర్యపృచ్ఛన్నరాధిపమ్ । పురే కోశే జనపదే బాన్ధవేషు సుహృత్సు చ ॥౧-౧౮-
ఆ తర్వాత మహర్షి రాజును నగరంలో, కోశంలో, దేశంలో, బంధువులలో, మిత్రులలో శుభం, క్షేమం ఉందా అని అడిగాడు.
కుశలం కౌశికో రాజ్ఞః పర్యపృచ్ఛత్ సుధార్మికః । అపి తే సంనతాః సర్వే సామన్తరిపవో జితాః ॥౧-౧౮-
ధార్మికుడైన కౌశికుడు రాజును, నీకు వశమైనవారు, పొరుగున ఉన్న శత్రువులు అందరూ జయించబడ్డారా అని కూడా అడిగాడు.
దైవం చ మానుషం చైవ కర్మ తే సాధ్వనుష్ఠితమ్ । వసిష్ఠం చ సమాగమ్య కుశలం మునిపుఙ్గవః ॥౧-౧౮-
దైవికమైన పనులు, మానవకర్తవ్యాలు అన్నీ సరిగ్గా జరిగాయా అని అడిగాడు. వసిష్ఠ మహర్షిని కలిసినప్పుడు, ఆయన క్షేమాన్ని కూడా విచారించాడు.
ఋషీంశ్చ తాన్ యథాన్యాయం మహాభాగ ఉవాచ హ । తే సర్వే హృష్టమనసస్తస్య రాజ్ఞో నివేశనమ్ ॥౧-౧౮-
ఆ మహర్షి అక్కడ ఉన్న ఇతర ఋషులను కూడా యథావిధిగా పలకరించాడు. అందరూ హర్షంతో రాజభవనంలోకి ప్రవేశించారు.
వివిశుః పూజితాస్తేన నిషేదుశ్చ యథార్హతః । అథ హృష్టమనా రాజా విశ్వామిత్రం మహామునిమ్ ॥౧-౧౮-
రాజు వారికి యథార్హంగా సత్కారం చేసి, వారు తగిన స్థానాల్లో కూర్చున్నారు. ఆ తర్వాత ఆనందంతో రాజు మహాముని విశ్వామిత్రునితో మాట్లాడాడు.
ఉవాచ పరమోదారో హృష్టస్తమభిపూజయన్ । యథామృతస్య సమ్ప్రాప్తిర్యథా వర్షమనూదకే ॥౧-౧౮-
అత్యంత ఉదారుడైన రాజు ఆనందంతో విశ్వామిత్రునికి సత్కారం చేస్తూ ఇలా అన్నాడు: "మీ రాక అమృతాన్ని పొందినట్టు, వర్షం లేకుండా ఉన్నప్పుడు వాన పడినట్టు".
యథా సదృశదారేషు పుత్రజన్మాప్రజస్య వై । ప్రణష్టస్య యథా లాభో యథా హర్షో మహోదయః ॥౧-౧౮-
"పిల్లలు లేని వాడికి కుమారుడు పుట్టినట్టు, పోయినదాన్ని తిరిగి పొందినట్టు, గొప్ప అదృష్టం కలిగినప్పుడు కలిగే ఆనందంలా".
తథైవాగమనం మన్యే స్వాగతం తే మహామునే । కం చ తే పరమం కామం కరోమి కిము హర్షితః ॥౧-౧౮-
అలాగే, మహామునీ, మీ రాకను నేను అతి శుభంగా భావిస్తున్నాను. స్వాగతం! మీకు అత్యంత కావలసినది ఏమిటి? నేను ఎంతో ఆనందంతో మీకేమి చేయాలి చెప్పండి.