పితు: ప్రతిజ్ఞాం తామేవ పాలయిష్యామి తత్త్వత: । చతుర్దశ హి వర్షాణి యా ప్రతిజ్ఞా పితుర్మమ ।। ౨.౧౧౩.
'నాన్న చేసిన ఆ వాగ్దానాన్ని నేను యథాతథంగా పాటిస్తాను; నా తండ్రి చేసిన ప్రమాణం ప్రకారం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఉండాలి.'
ఏవముక్తో మహాప్రాజ్ఞో వసిష్ఠ: ప్రత్యువాచ హ । వాక్యజ్ఞో వాక్యకుశలం రాఘవం వచనం మహత్ ।। ౨.౧౧౩.
అలా అడిగినప్పుడు, మహాప్రజ్ఞుడైన వశిష్ఠుడు, మాటల్లో నైపుణ్యం కలిగి ఉన్నవాడు, రాఘవునికి గొప్పగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
ఏతే ప్రయచ్ఛ సంహృష్ట: పాదుకే హేమభూషితే । అయోధ్యాయాం మహాప్రాజ్ఞ యోగక్షేమకరే తవ ।। ౨.౧౧౩.
ఈ బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న పాదుకలు ఆనందంగా తీసుకో, మహాపండితుడా. నీ సంరక్షణలో అవి అయోధ్యకు శుభాన్ని కలిగిస్తాయి.
ఏవముక్తో వసిష్ఠేన రాఘవ: ప్రాఙ్ముఖ: స్థిత: । పాదుకే అధిరుహ్యైతే మమ రాజ్యాయ వై దదౌ ।। ౨.౧౧౩.
వశిష్ఠుడు ఇలా చెప్పగానే, రాఘవుడు తూర్పు వైపు నిలబడి, ఆ పాదుకలు ధరించి, నా పాలన కోసం వాటిని అప్పగించాడు.
నివృత్తో ఽహమనుజ్ఞాతో రామేణ సుమహాత్మనా । అయోధ్యామేవ గచ్ఛామి గృహీత్వా పాదుకే శుభే ।। ౨.౧౧౩.
మహాత్ముడైన రాముడు అనుమతిచ్చి, నేను ఇప్పుడు వెనక్కు వెళ్లిపోతున్నాను. ఈ శుభమైన పాదుకలు తీసుకుని అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తున్నాను.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా శుభం వాక్యం భరతస్య మహాత్మన: । భరద్వాజ: శుభతరం మునిర్వాక్యమువాచ తమ్ ।। ౨.౧౧౩.
భరతుని గొప్ప హృదయంతో చెప్పిన ఈ మంగళమైన మాటలు విని, మహర్షి భరద్వాజుడు అతనికి మరింత శుభకరమైన మాటలు చెప్పాడు.
నైతచ్చిత్రం నరవ్యాఘ్ర శీలవృత్తవతాం వర । యదార్యం త్వయి తిష్ఠేత్తు నిమ్నే సృష్టమివోదకమ్ ।। ౨.౧౧౩.
నరశార్దూలా, మంచి స్వభావం ఉన్నవారిలో నీవు ఉత్తముడు. నీలో ఆర్యత్వం ఉండటం ఆశ్చర్యం కాదు. నీలో నీతిని నీటిలా సహజంగా ప్రవహిస్తుంది.
అమృత: స మహాబాహు: పితా దశరథస్తవ । యస్య త్వమీదృశ: పుత్రో ధర్మజ్ఞో ధర్మవత్సల: ।। ౨.౧౧౩.
నీ తండ్రి దశరథుడు మహాబాహువు, అమృతంలాంటి వాడు. ఎందుకంటే నువ్వు ధర్మాన్ని తెలిసినవాడివి, ధర్మాన్ని ప్రేమించే వాడివి.
తమృషిం తు మహాత్మానముక్తవాక్యం కృతాఞ్జలి: । ఆమతన్త్రయితుమారేభే చరణావుపగృహ్య చ ।। ౨.౧౧౩.
ఆ మహాత్ముడైన ఋషికి నమస్కరించి, భరతుడు చేతులు జోడించి, అతని పాదాలను తాకుతూ వీడ్కోలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
తత: ప్రదక్షిణం కృత్వా భరద్వాజం పున:పున: । భరతస్తు యయౌ శ్రీమానయోధ్యాం సహ మన్త్రిభి: ।। ౨.౧౧౩.
ఆ తరువాత భరద్వాజుని ప్రదక్షిణంగా తిరిగి తిరిగి, భరతుడు తన మంత్రులతో కలిసి అయోధ్యకు బయలుదేరాడు.
యానైశ్చ శకటైశ్చైవ హయైర్నాగైశ్చ సా చమూ: । పునర్నివృత్తా విస్తీర్ణా భరతస్యానుయాయినీ ।। ౨.౧౧౩.
రథాలు, బండ్లు, కుదిరిన గుఱ్ఱాలు, ఏనుగులతో కూడిన విస్తృతమైన సేన మళ్లీ భరతుని వెంట తిరిగి వచ్చింది.
తతస్తే యమునాం దివ్యాం నదీం తీర్త్వోర్మిమాలినీమ్ । దదృశుస్తాం పున: సర్వే గఙ్గాం శుభజలాం నదీమ్ ।। ౨.౧౧౩.
తరువాత వారు అలలతో అలంకరించబడిన దివ్యమైన యమునానదిని చూశారు. మళ్లీ అందరూ శుభజలాలతో నిండిన గంగానదిని చూశారు.
తాం రమ్యజలసమ్పూర్ణాం సన్తీర్య సహబాన్ధవ: । శృఙ్గిబేరపురం రమ్యం ప్రవివేశ ససైనిక: ।। ౨.౧౧౩.
ఆ అందమైన, నీటితో నిండిన నదిని స్నేహితులతో కలిసి దాటి, సైన్యంతో కలిసి శృంగివేరపురంలో ప్రవేశించారు.
శృఙ్గిబేరపురాద్భూయస్త్వయోధ్యాం సందదర్శ హ ।। ౨.౧౧౩.
శృంగివేరపురం నుండి వారు మళ్లీ అయోధ్యను దర్శించారు.
అయోధ్యాం చ తతో దృష్ట్వా పిత్రా భ్రాత్రా వివర్జితామ్ । భరతో దు:ఖసన్తప్త: సారథిం చేదమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౩.
తరువాత అయోధ్యను తండ్రి, అన్న లేని స్థితిలో చూసి, భరతుడు బాధతో కుంగిపోయి తన సారథిని ఇలా అడిగాడు.
సారథే పశ్య విధ్వస్తా సాయోధ్యా న ప్రకాశతే । నిరాకారా నిరానన్దా దీనా ప్రతిహతస్వరా ।। ౨.౧౧౩.
సారథీ, చూడు! అయోధ్య నాశనం అయింది, ఇప్పుడు అది ప్రకాశించడం లేదు. ఆకారం లేని, ఆనందం లేని, దుఃఖంతో నిండిన, శబ్దాలు మసకబారిన నగరంగా మారింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే త్రయోదశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నూర పదమూడు వ అధ్యాయం ముగిసింది.
thumb|చతుర్దశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center స్త్రిగ్ధగమ్భీరఘోషేణ స్యన్దనేనోపయాన్ ప్రభు: । అయోధ్యాం భరత: క్షిప్రం ప్రవివేశ మహాయశా: ।। ౨.౧౧౪.
గంభీరమైన ధ్వనితో కూడిన రథంలో, మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన భరతుడు వేగంగా అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు.
బిడాలోలూకచరితామాలీననరవారణామ్ । తిమిరాభ్యాహతాం కాలీమప్రకాశాం నిశామివ ।। ౨.౧౧౪.
బొమ్మలు, గద్దలు నివసించే, మానవులు, ఏనుగులు నిండిన, చీకటితో కమ్ముకున్న, ముదురు, వెలుతురు లేని రాత్రిలా అయోధ్యను చూశాడు.
రాహుశత్రో: ప్రియాం పత్నీం శ్రియా ప్రజ్వలితప్రభామ్ । గ్రహేణాభ్యుత్థితే నైకాం రోహిణీమివ పీడితామ్ ।। ౨.౧౧౪.
రాహువు పెడదెబ్బతో రోహిణి నక్షత్రం బాధపడినట్లు, అతడు తన ప్రియ భార్యను, కాంతితో ప్రకాశించే వదినను, శత్రువు రాహువు ప్రభావంతో బాధపడుతూ చూశాడు.
అల్పోష్ణక్షుబ్ధసలిలాం ధర్మోత్తప్తవిహఙ్గమామ్ । లీనమీనఝషగ్రాహాం కృశాం గిరినదీమివ ।। ౨.౧౧౪.
కొంచెం నీరు మాత్రమే ఉన్న, ఎండతో పక్షులు దూరమైన, చేపలు, మత్స్యాలు, మొసళ్ళు దాగిపోయిన, ప్రవాహం బలహీనమైన ఒక కొండ నదిలా.
విధూమామివ హేమాభామధ్వరాగ్నే: సముత్థితామ్ । హవిరభ్యుక్షితాం పశ్చాత్ శిఖాం విప్రలయం గతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
పూజలో నైవేద్యం పోసిన తర్వాత పొగ లేకుండా మెరిసే, బంగారు రంగులో మెరుస్తూ, చివరికి మసకబారిపోయిన యజ్ఞాగ్నిశిఖల్లా.
విధ్వస్తకవచాం రుగ్ణజవాజిరథధ్వజామ్ । హతప్రవీరామాపన్నాం చమూమివ మహాహవే ।। ౨.౧౧౪.
బలమైన యుద్ధంలో కవచాలు విరిగిపోయిన, గుర్రాలు, రథాలు, జెండాలు ధ్వంసమైన, వీరులు చనిపోయిన, దురదృష్టంలో పడిన సైన్యంలా.
సఫేనా సస్వనా భూత్వా సాగరస్య సముత్థితామ్ । ప్రశాన్తమారుతోద్ఘాతాం జలోర్మిమివ నిస్వనామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒకప్పుడు నురుగు, శబ్దాలతో ఉప్పొంగిన, ఇప్పుడు గాలి శాంతించడంతో నిశ్శబ్దంగా మారిన సముద్రపు అలలాగా.
త్యక్తాం యజ్ఞాయుధై: సర్వైరభిరూపైశ్చ యాజకై: । సుత్యాకాలే వినిర్వృత్తే వేదిం గతరవామివ ।। ౨.౧౧౪.
యజ్ఞం పూర్తయిన తర్వాత, యజ్ఞపాత్రలు, యాజకులు అందరూ వెళ్లిపోయి, మౌనంగా ఉన్న వేదికల్లా.
గోష్ఠమధ్యే స్థితామార్త్తామచరన్తీం తృణం నవమ్ । గోవృషేణ పరిత్యక్తాం గవాం పత్తిమివోత్సుకామ్ ।। ౨.౧౧౪.
గోశాలలో మధ్యలో నిలబడి, కొత్త గడ్డి కోసం తిరుగుతూ, ఎద్దు వదిలేసిన, గోవులను ఆశగా చూస్తున్న ఆవులా.
ప్రభాకరాద్యై: సుస్నిగ్ధై: ప్రజ్వలద్భిరివోత్తమై: । వియుక్తాం మణిభిర్జాత్యైర్నవాం ముక్తావలీమివ ।। ౨.౧౧౪.
ప్రభావంతమైన, మెరిసే మణులు వేరుపడిపోయిన, కొత్తగా గుచ్చిన ముత్యాలహారంలా.
సహసా చలితాం స్థానాన్మహీం పుణ్యక్షయాద్గతామ్ । సంహృతద్యుతివిస్తారాం తారామివ దివశ్చ్యుతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
ఒక్కసారిగా ఆకాశం నుంచి పడిపోయి, కాంతి, విశాలత తగ్గిపోయిన, పుణ్యము తగ్గిన తారల్లా.
పుష్పనద్ధాం వసన్తాన్తే మత్తభ్రమరనాదితామ్ । ద్రుతదావాగ్నివిప్లుష్టాం క్లాన్తాం వనలతామివ ।। ౨.౧౧౪.
వసంతాంతంలో పువ్వులతో అలంకరించబడిన, మత్తులో ఉన్న తేనెటీగల గానంతో నిండిన, కానీ అగ్నితో కాలిపోయి, అలసిపోయిన అడవి వెల్లిలా.
సమ్మూఢనిగమాం స్తబ్ధాం సంక్షిప్తవిపణాపణామ్ । ప్రచ్ఛన్నశऺశినక్షత్రాం ద్యామివామ్బుధరైర్వృతామ్ ।। ౨.౧౧౪.
మేఘాలతో చంద్రుడు, నక్షత్రాలు కనబడని ఆకాశంలా; మార్కెట్లు, దుకాణాలు మూసివేసిన, వేదాలు మౌనంగా ఉన్న పట్టణంలా.