అన్తర్హితాస్త్వృషిగణా: సిద్ధాశ్చ పరమర్షయ: । తౌ భ్రాతరౌ మహాత్మానౌ మహాత్మానౌ కాకుత్స్థౌ ప్రశశంసిరే ।। ౨.౧౧౨.
అందరూ కనబడకపోయినా, ఋషుల సమూహాలు, సిద్ధులు, పరమ ఋషులు ఆ ఇద్దరు కకుత్స్థులైన మహాత్ములను ప్రశంసించారు.
స ధన్యో యస్య పుత్రౌ ద్వౌ ధర్మజ్ఞౌ ధర్మవిక్రమౌ । శ్రుత్వా వయం హి సమ్భాషాముభయో: స్పృహయామహే ।। ౨.౧౧౨.
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన, ధర్మబలంతో ఉన్న ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నవాడు ఎంత అదృష్టవంతుడు! వారి సంభాషణ విని, మనమంతా అలాంటి కుమారులు ఉండాలని కోరుకుంటున్నాం.
తతస్త్వృషిగణా: క్షిప్రం దశగ్రీవవధైషిణ: । భరతం రాజశార్దూలమిత్యూచు: సఙ్గతా వచ: ।। ౨.౧౧౨.
తర్వాత, దశముఖుడు నాశనం కావాలని కోరుకున్న ఋషుల సమూహాలు త్వరగా చేరి, రాజులలో సింహుడైన భరతునికి ఇలా అన్నారు.
కులే జాత మహాప్రాజ్ఞ మహావృత్త మహాయశ: । గ్రాహ్యం రామస్య వాక్యం తే పితరం యద్యవేక్షసే ।। ౨.౧౧౨.
నీ వంశంలో పుట్టినవాడవు, గొప్ప జ్ఞానమున్నవాడవు, మంచి ప్రవర్తన, గొప్ప పేరు కలవాడవు. నువ్వు నాన్నగారిని గౌరవిస్తే, రాముడు చెప్పిన మాటను స్వీకరించు.
సదానృణమిమం రామం వయమిచ్ఛామహే పితు: । అనృణత్వాచ్చ కైకేయ్యా: స్వర్గం దశరథో గత: ।। ౨.౧౧౨.
రాముడు ఎప్పుడూ తన తండ్రికి ఋణం లేకుండా ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాం. కైకేయి వల్ల, దశరథుడు కూడా ఋణం లేకుండా స్వర్గానికి వెళ్లాడు.
ఏతావదుక్త్వా వచనం గన్ధర్వా: సమహర్షయ: । రాజర్షయశ్చైవ తదా సర్వే స్వాంస్వాం గతిం గతా: ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా మాటలు చెప్పి, గంధర్వులు, మహర్షులు, రాజర్షులు అందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు.
హ్లాదితస్తేన వాక్యేన శుభేన శుభదర్శన: । రామ: సంహృష్టవదనస్తానృషీనభ్యపూజయత్ ।। ౨.౧౧౨.
ఆ శుభవాక్యాలను విని, శుభమయమైన రూపం గల రాముడు ఎంతో ఆనందంతో ముఖంలో చిరునవ్వుతో ఆ ఋషులను గౌరవంగా సత్కరించాడు.
స్రస్తగాత్రస్తు భరత: స వాచా సజ్జమానయా । కృతాఞ్జలిరిదం వాక్యం రాఘవం పునరబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౨.
భరతుడు చేతులు ముడుచుకుని, శరీరం బలహీనంగా, స్వరం కంపించుతూ, రాఘవుని దగ్గరికి మళ్లీ ఇలా చెప్పాడు.
రాజధర్మమనుప్రేక్ష్య కులధర్మానుసన్తతిమ్ । కర్త్తుమర్హసి కాకుత్స్థ మమ మాతుశ్చ యాచనామ్ ।। ౨.౧౧౨.
రాజధర్మాన్ని, మన వంశ పరంపరను ఆలోచించి, నాకూ, నా తల్లికీ చేసిన మనవిని నీవు నెరవేర్చాలి కకుత్స్థ.
రక్షితుం సుమహద్రాజ్యమహమేకస్తు నోత్సహే । పౌరజానపదాంశ్చాపి రక్తాన్ రఞ్జయితుం తథా ।। ౨.౧౧౨.
ఈ విస్తారమైన రాజ్యాన్ని నేను ఒక్కడే రక్షించలేను; ప్రజలను, గ్రామస్థులను సంతోషపెట్టడమూ నాకు సాధ్యం కాదు.
జ్ఞాతయశ్చ హి యోధాశ్చ మిత్రాణి సుహృదశ్చ న: । త్వామేవ ప్రతికాంక్షన్తే పర్జన్యమివ కర్షకా: ।। ౨.౧౧౨.
మన బంధువులు, యోధులు, మిత్రులు, స్నేహితులు అందరూ నిన్నే ఆశ్రయిస్తున్నారు, రైతులు మేఘాన్ని ఆశించేలా.
ఇదం రాజ్యం మహాప్రాజ్ఞ స్థాపయ ప్రతిపద్య హి । శక్తిమానసి కాకుత్స్థ లోకస్య పరిపాలనే ।। ౨.౧౧౨.
ఓ జ్ఞానవంతుడా, ఈ రాజ్యాన్ని స్వీకరించి, స్థాపించు. ప్రజలను రక్షించడంలో నీవు పూర్తిగా సమర్థుడవు కకుత్స్థ.
ఇత్యుక్త్వా న్యపతద్ భ్రాతు: పాదయోర్భరతస్తదా । భృశం సమ్ప్రార్థయామాస రామమేవ ప్రియంవద: ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా చెప్పి, భరతుడు తన అన్నయ్య పాదాలకు పడిపోయి, ఎంతో మనస్ఫూర్తిగా రాముని వేడుకున్నాడు.
తమఙ్కే భ్రాతరం కృత్వా రామో వచనమబ్రవీత్ । శ్యామం నలినపత్రాక్షం మత్తహంసస్వరం స్వయమ్ ।। ౨.౧౧౨.
తమ్ముడిని ఒడిలోకి తీసుకుని, కమలదళపు కన్నులు, హంస స్వరం లాంటి స్వరంతో రాముడు అతనితో మాట్లాడాడు.
ఆగతా త్వామియం బుద్ధి: స్వజా వైనయికీ చ యా । భృశముత్సహసే తాత రక్షితుం పృథివీమపి ।। ౨.౧౧౨.
ఈ నిర్ణయం నీలో స్వయంగా, వినయంతో వచ్చింది. ఓ తమ్ముడా, నువ్వు భూమిని కూడా రక్షించగలవు.
అమాత్యైశ్చ సుహృద్భిశ్చ బుద్ధిమద్భిశ్చ మన్త్రిభి: । సర్వకార్యాణి సమ్మన్త్ర్య సుమహాన్త్యపి కారయ ।। ౨.౧౧౨.
మంత్రులు, స్నేహితులు, తెలివైన సలహాదారులతో కలిసి అన్ని విషయాలు ఆలోచించి, ఎంత పెద్ద పనైనా నీవు చేయగలవు.
లక్ష్మీశ్చన్ద్రాదపేయాద్వా హిమవాన్ వా హిమం త్యజేత్ । అతీయాత్ సాగరో వేలాం న ప్రతిజ్ఞామహం పితు: ।। ౨.౧౧౨.
చంద్రుని నుంచి లక్ష్మి పోయినా, హిమవంతు మంచు విడిచినా, సముద్రం తన హద్దు దాటి పోయినా, నేను నాన్న మాట తప్పను.
కామాద్వా తాత లోభాద్వా మాత్రా తుభ్యమిదం కృతమ్ । న తన్మనసి కర్త్తవ్యం వర్త్తితవ్యం చ మాతృవత్ ।। ౨.౧౧౨.
కావాలనే అయినా, లోభంతో అయినా, అమ్మ నీకోసం ఇలా చేసింది. దాన్ని మనసులో పెట్టుకోకూ, తల్లిని ఎలా గౌరవించాలో అలా ప్రవర్తించు.
ఏవం బ్రువాణం భరత: కౌసల్యాసుతమబ్రవీత్ । తేజసాదిత్యసఙ్కాశం ప్రతిపచ్చన్ద్రదర్శనమ్ ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా రాముడు మాట్లాడుతుండగా, భరతుడు సూర్యుడి తేజస్సు, పౌర్ణమి చంద్రుని వంటి రూపం గల కౌసల్యా కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
అధిరోహార్య పాదాభ్యాం పాదుకే హేమభూషితే । ఏతే హి సర్వలోకస్య యోగక్షేమం విధాస్యత: ।। ౨.౧౧౨.
ఓ మహానుభావా, బంగారు అలంకారాలున్న ఈ పాదుకలను నీ పాదాలతో అధిరోహించు. ఇవే అందరి క్షేమాన్ని కాపాడతాయి.
సో ఽధిరుహ్య నరవ్యాఘ్ర: పాదుకే హ్యవరుహ్య చ । ప్రాయచ్ఛత్ సుమహాతేజా భరతాయ మహాత్మనే ।। ౨.౧౧౨.
మహాపురుషుడైన రాముడు ఆ పాదుకలపై నిలబడి, మళ్లీ దిగిపోయి, అవి భరతుడికి అందించాడు.
స పాదుకే సమ్ప్రణమ్య రామం వచనమబ్రవీత్ । చతుర్దశ హి వర్షాణి జటాచీరధరో హ్యహమ్ ।। ౨.౧౧౨.
భరతుడు ఆ పాదుకలకు నమస్కరించి, రామునితో ఇలా అన్నాడు: 'పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను జటా, వల్కలాలు ధరించి ఉంటాను.'
ఫలమూలాశనో వీర భవేయం రఘునన్దన । తవాగమనమాకాంక్షన్ వసన్ వై నగరాద్బహి: ।। ౨.౧౧౨.
ఓ రఘునందన, నగరానికి బయట ఉండి, పళ్ళు, కందులు తింటూ, నీ రాక కోసం ఎదురుచూస్తాను.
తవ పాదుకయోర్న్యస్తరాజ్యతన్త్ర: పరన్తప । చతుర్దశే హి సమ్పూర్ణే వర్షే ఽహని రఘూత్తమ । న ద్రక్ష్యామి యది త్వాం తు ప్రవేక్ష్యామి హుతాశనమ్ ।। ౨.౧౧౨.
నీ పాదుకలకు రాజ్యపాలన అప్పగించి, ఓ శత్రువులను జయించినవాడా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయిన రోజున, ఓ రఘువంశ శిరోమణీ, నిన్ను చూడకపోతే, నేను అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.
తథేతి చ ప్రతిజ్ఞాయ తం పరిష్వజ్య సాదరమ్ । శత్రుఘ్నం చ పరిష్వజ్య భరతం చేదమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౨.
అలా అంగీకరించి, ఆత్మీయంగా అతన్ని ఆలింగనం చేసి, శత్రుఘ్నుడిని కూడా హృదయంగా ఆలింగనం చేసి, తరువాత భరతుని చూచి ఇలా అన్నాడు.
మాతరం రక్ష కైకేయీం మా రోషం కురు తాం ప్రతి । మయా చ సీతయా చైవ శప్తో ఽసి రఘుసత్తమ ।। ౨.౧౧౨.
నీ తల్లి కైకేయిని కాపాడు; ఆమెపై కోపం పెట్టుకోకు. నేను, సీతతో కలిసి, నీకు ప్రమాణం పెట్టించాం, రఘువంశశ్రేష్ఠుడా.
ఇత్యుక్త్వా ఽశ్రుపరీతాక్షో భ్రాతరం విససర్జ ऺహ ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా చెప్పి, కన్నీళ్లు నిండిన కళ్లతో తన తమ్ముడిని విడిచిపెట్టాడు.
స పాదుకే తే భరత: ప్రతాపవాన్ స్వలఙ్కృతే సమ్పరిపూజ్య ధర్మవిత్ । ప్రదక్షిణం చైవ చకార రాఘవం చకార చైవోత్తమనాగమూర్ద్ధని ।। ౨.౧౧౨.
ఆ సమయంలో భరతుడు, అలంకరించబడిన ఆ పాదుకలను గౌరవంగా పూజించి, ధర్మబద్ధుడై రాఘవుని ప్రదక్షిణగా తిరిగి, వాటిని తన తలపై పెట్టుకున్నాడు.
అథానుపూర్వ్యాత్ ప్రతినన్ద్య తం జనం గురూంశ్చ మన్త్రిప్రకృతీస్తథానుజౌ । వ్యసర్జయద్రాఘవవంశవర్ద్ధన: స్థిర: స్వధర్మే హిమవానివాచల: ।। ౨.౧౧౨.
తర్వాత, క్రమంగా ప్రజలను, పెద్దలను, మంత్రులను, తన తమ్ముళ్లను అభివాదం చేసి, ధర్మంలో స్థిరుడై, హిమవంతుడిలా అచంచలంగా, వారిని పంపించాడు.
తం మాతరో బాష్పగృహీతకణ్ఠ్యో దు:ఖేన నామన్త్రయితుం హి శేకు: । స త్వేవ మాతఽరభివాద్య సర్వా రుదన్ కుటీం స్వాం ప్రవివేశ రామ: ।। ౨.౧౧౨.
తల్లులు కన్నీటి గొంతుతో దుఃఖంతో మాట్లాడలేక పోయారు. కానీ రాముడు, అందరి తల్లులకు నమస్కరించి, ఏడుస్తూ తన కుట్టెలోకి వెళ్లిపోయాడు.