న యాచే పితరం రాజ్యం నానుశాసామి మాతరమ్ । ఆర్యం పరమధర్మజ్ఞం నానుజానామి రాఘవమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను రాజ్యాన్ని నాన్నగారిని అడగను, తల్లిని ఆదేశించను, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన నా అన్న రాఘవుడిని కూడా అనుమతించను.
యది త్వవశ్యం వస్తవ్యం కర్త్తవ్యం చ పితుర్వచ: । అహమేవ నివత్స్యామి చతుర్దశ సమా వనే ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారి మాట తప్పనిసరిగా పాటించాల్సి వస్తే, ఆ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నేను ఉండిపోతాను.
ధర్మాత్మా తస్య తథ్యేన భ్రాతుర్వాక్యేన విస్మిత: । ఉవాచ రామ: సమ్ప్రేక్ష్య పౌరజానపదం జనమ్ ।। ౨.౧౧౧.
ధర్మాన్ని పాటించే రాముడు, తమ్ముడి నిజమైన మాటలు విని ఆశ్చర్యపడి, పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి ఇలా అన్నాడు.
విక్రీతమాహితం క్రీతం యత్ పిత్రా జీవతా మమ । న తల్లోపయితుం శక్యం మయా వా భరతేన వా ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారు బ్రతికుండగానే ఇచ్చిన హామీ, ప్రతిజ్ఞ, వరం — దాన్ని నేను గానీ, భరతుడు గానీ మార్చలేం.
అపధిర్న మయా కార్య్యో వనవాసే జుగుప్సిత: । యుక్తముక్తం చ కైకేయ్యా పిత్రా మే సుకృతం కృతమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను ధర్మానికి విరుద్ధంగా చేయకూడదు, అడవిలో ఉండడాన్ని కూడా తక్కువగా చూడను. కైకేయి చెప్పినది, నాన్నగారు చేసినది కూడా సమంజసం.
జానామి భరతం క్షాన్తం గురుసత్కారకారిణమ్ । సర్వమేవాత్ర కల్యాణం సత్యసన్ధే మహాత్మని ।। ౨.౧౧౧.
భరతుడు ఓర్పు కలవాడు, పెద్దవారిని గౌరవించేవాడు అని నాకు తెలుసు. నిజాయితీ గల ఈ మహాత్ముడి విషయంలో అన్నీ మేలు జరుగుతాయి.
అనేన ధర్మశీలేన వనాత్ ప్రత్యాగత: పున: । భ్రాత్రా సహ భవిష్యామి పృథివ్యా: పతిరుత్తమ: ।। ౨.౧౧౧.
ఈ ధర్మశీలుడైన తమ్ముడితో కలిసి అడవిలోనుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఇద్దరం కలిసి భూమిపై గొప్ప రాజులమవుతాం.
వృతో రాజా హి కైకేయ్యా మయా తద్వచనం కృతమ్ । అనృతన్మోచయానేన పితరం తం మహీపతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
కైకేయి మాట విని రాజు నాకు హామీ ఇచ్చాడు. భరతుడు నాన్నగారిని అబద్ధపు మాట నుండి విముక్తుడిని చేయాలి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకాదశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నూట పదకొండవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వాదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తమప్రతిమతేజోభ్యాం భ్రాతృభ్యాం రోమహర్షణమ్ । విస్మితా: సఙ్గమం ప్రేక్ష్య సమవేతా మహర్షయ: ।। ౨.౧౧౨.
అపూర్వమైన తేజస్సు కలిగిన ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ముల కలయికను చూసి, అక్కడ ఉన్న మహర్షులు ఆశ్చర్యంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి.
అన్తర్హితాస్త్వృషిగణా: సిద్ధాశ్చ పరమర్షయ: । తౌ భ్రాతరౌ మహాత్మానౌ మహాత్మానౌ కాకుత్స్థౌ ప్రశశంసిరే ।। ౨.౧౧౨.
అందరూ కనబడకపోయినా, ఋషుల సమూహాలు, సిద్ధులు, పరమ ఋషులు ఆ ఇద్దరు కకుత్స్థులైన మహాత్ములను ప్రశంసించారు.
స ధన్యో యస్య పుత్రౌ ద్వౌ ధర్మజ్ఞౌ ధర్మవిక్రమౌ । శ్రుత్వా వయం హి సమ్భాషాముభయో: స్పృహయామహే ।। ౨.౧౧౨.
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన, ధర్మబలంతో ఉన్న ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నవాడు ఎంత అదృష్టవంతుడు! వారి సంభాషణ విని, మనమంతా అలాంటి కుమారులు ఉండాలని కోరుకుంటున్నాం.
తతస్త్వృషిగణా: క్షిప్రం దశగ్రీవవధైషిణ: । భరతం రాజశార్దూలమిత్యూచు: సఙ్గతా వచ: ।। ౨.౧౧౨.
తర్వాత, దశముఖుడు నాశనం కావాలని కోరుకున్న ఋషుల సమూహాలు త్వరగా చేరి, రాజులలో సింహుడైన భరతునికి ఇలా అన్నారు.
కులే జాత మహాప్రాజ్ఞ మహావృత్త మహాయశ: । గ్రాహ్యం రామస్య వాక్యం తే పితరం యద్యవేక్షసే ।। ౨.౧౧౨.
నీ వంశంలో పుట్టినవాడవు, గొప్ప జ్ఞానమున్నవాడవు, మంచి ప్రవర్తన, గొప్ప పేరు కలవాడవు. నువ్వు నాన్నగారిని గౌరవిస్తే, రాముడు చెప్పిన మాటను స్వీకరించు.
సదానృణమిమం రామం వయమిచ్ఛామహే పితు: । అనృణత్వాచ్చ కైకేయ్యా: స్వర్గం దశరథో గత: ।। ౨.౧౧౨.
రాముడు ఎప్పుడూ తన తండ్రికి ఋణం లేకుండా ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాం. కైకేయి వల్ల, దశరథుడు కూడా ఋణం లేకుండా స్వర్గానికి వెళ్లాడు.
ఏతావదుక్త్వా వచనం గన్ధర్వా: సమహర్షయ: । రాజర్షయశ్చైవ తదా సర్వే స్వాంస్వాం గతిం గతా: ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా మాటలు చెప్పి, గంధర్వులు, మహర్షులు, రాజర్షులు అందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు.
హ్లాదితస్తేన వాక్యేన శుభేన శుభదర్శన: । రామ: సంహృష్టవదనస్తానృషీనభ్యపూజయత్ ।। ౨.౧౧౨.
ఆ శుభవాక్యాలను విని, శుభమయమైన రూపం గల రాముడు ఎంతో ఆనందంతో ముఖంలో చిరునవ్వుతో ఆ ఋషులను గౌరవంగా సత్కరించాడు.
స్రస్తగాత్రస్తు భరత: స వాచా సజ్జమానయా । కృతాఞ్జలిరిదం వాక్యం రాఘవం పునరబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౨.
భరతుడు చేతులు ముడుచుకుని, శరీరం బలహీనంగా, స్వరం కంపించుతూ, రాఘవుని దగ్గరికి మళ్లీ ఇలా చెప్పాడు.
రాజధర్మమనుప్రేక్ష్య కులధర్మానుసన్తతిమ్ । కర్త్తుమర్హసి కాకుత్స్థ మమ మాతుశ్చ యాచనామ్ ।। ౨.౧౧౨.
రాజధర్మాన్ని, మన వంశ పరంపరను ఆలోచించి, నాకూ, నా తల్లికీ చేసిన మనవిని నీవు నెరవేర్చాలి కకుత్స్థ.
రక్షితుం సుమహద్రాజ్యమహమేకస్తు నోత్సహే । పౌరజానపదాంశ్చాపి రక్తాన్ రఞ్జయితుం తథా ।। ౨.౧౧౨.
ఈ విస్తారమైన రాజ్యాన్ని నేను ఒక్కడే రక్షించలేను; ప్రజలను, గ్రామస్థులను సంతోషపెట్టడమూ నాకు సాధ్యం కాదు.
జ్ఞాతయశ్చ హి యోధాశ్చ మిత్రాణి సుహృదశ్చ న: । త్వామేవ ప్రతికాంక్షన్తే పర్జన్యమివ కర్షకా: ।। ౨.౧౧౨.
మన బంధువులు, యోధులు, మిత్రులు, స్నేహితులు అందరూ నిన్నే ఆశ్రయిస్తున్నారు, రైతులు మేఘాన్ని ఆశించేలా.
ఇదం రాజ్యం మహాప్రాజ్ఞ స్థాపయ ప్రతిపద్య హి । శక్తిమానసి కాకుత్స్థ లోకస్య పరిపాలనే ।। ౨.౧౧౨.
ఓ జ్ఞానవంతుడా, ఈ రాజ్యాన్ని స్వీకరించి, స్థాపించు. ప్రజలను రక్షించడంలో నీవు పూర్తిగా సమర్థుడవు కకుత్స్థ.
ఇత్యుక్త్వా న్యపతద్ భ్రాతు: పాదయోర్భరతస్తదా । భృశం సమ్ప్రార్థయామాస రామమేవ ప్రియంవద: ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా చెప్పి, భరతుడు తన అన్నయ్య పాదాలకు పడిపోయి, ఎంతో మనస్ఫూర్తిగా రాముని వేడుకున్నాడు.
తమఙ్కే భ్రాతరం కృత్వా రామో వచనమబ్రవీత్ । శ్యామం నలినపత్రాక్షం మత్తహంసస్వరం స్వయమ్ ।। ౨.౧౧౨.
తమ్ముడిని ఒడిలోకి తీసుకుని, కమలదళపు కన్నులు, హంస స్వరం లాంటి స్వరంతో రాముడు అతనితో మాట్లాడాడు.
ఆగతా త్వామియం బుద్ధి: స్వజా వైనయికీ చ యా । భృశముత్సహసే తాత రక్షితుం పృథివీమపి ।। ౨.౧౧౨.
ఈ నిర్ణయం నీలో స్వయంగా, వినయంతో వచ్చింది. ఓ తమ్ముడా, నువ్వు భూమిని కూడా రక్షించగలవు.
అమాత్యైశ్చ సుహృద్భిశ్చ బుద్ధిమద్భిశ్చ మన్త్రిభి: । సర్వకార్యాణి సమ్మన్త్ర్య సుమహాన్త్యపి కారయ ।। ౨.౧౧౨.
మంత్రులు, స్నేహితులు, తెలివైన సలహాదారులతో కలిసి అన్ని విషయాలు ఆలోచించి, ఎంత పెద్ద పనైనా నీవు చేయగలవు.
లక్ష్మీశ్చన్ద్రాదపేయాద్వా హిమవాన్ వా హిమం త్యజేత్ । అతీయాత్ సాగరో వేలాం న ప్రతిజ్ఞామహం పితు: ।। ౨.౧౧౨.
చంద్రుని నుంచి లక్ష్మి పోయినా, హిమవంతు మంచు విడిచినా, సముద్రం తన హద్దు దాటి పోయినా, నేను నాన్న మాట తప్పను.
కామాద్వా తాత లోభాద్వా మాత్రా తుభ్యమిదం కృతమ్ । న తన్మనసి కర్త్తవ్యం వర్త్తితవ్యం చ మాతృవత్ ।। ౨.౧౧౨.
కావాలనే అయినా, లోభంతో అయినా, అమ్మ నీకోసం ఇలా చేసింది. దాన్ని మనసులో పెట్టుకోకూ, తల్లిని ఎలా గౌరవించాలో అలా ప్రవర్తించు.
ఏవం బ్రువాణం భరత: కౌసల్యాసుతమబ్రవీత్ । తేజసాదిత్యసఙ్కాశం ప్రతిపచ్చన్ద్రదర్శనమ్ ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా రాముడు మాట్లాడుతుండగా, భరతుడు సూర్యుడి తేజస్సు, పౌర్ణమి చంద్రుని వంటి రూపం గల కౌసల్యా కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
అధిరోహార్య పాదాభ్యాం పాదుకే హేమభూషితే । ఏతే హి సర్వలోకస్య యోగక్షేమం విధాస్యత: ।। ౨.౧౧౨.
ఓ మహానుభావా, బంగారు అలంకారాలున్న ఈ పాదుకలను నీ పాదాలతో అధిరోహించు. ఇవే అందరి క్షేమాన్ని కాపాడతాయి.