స తు రామమవేక్షన్తం సుమన్త్రం ప్రేక్ష్య దుర్మనా: । కుశోత్తరముపస్థాప్య భూమావేవాస్తరత్ స్వయమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాముడిని చూస్తూ, మనసు బాధతో ఉన్న సుమంత్రుడు, కుశ పరుపు నేలపై పరచి, తానే దానిపై పడుకున్నాడు.
తమువాచ మహాతేజా రామో రాజర్షిసత్తమ: । కిం మాం భరత కుర్వాణం తాత ప్రత్యుపవేక్ష్యసి ।। ౨.౧౧౧.
రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: భరతా! నేను ఇలా చేస్తుంటే నువ్వు నా పక్కన ఎందుకు కూర్చోవాలనుకుంటున్నావు?
బ్రాహ్మణో హ్యేకపార్శ్వేన నరాన్ రోద్ధుమిహార్హతి । న తు మూర్ద్ధాభిషిక్తానాం విధి: ప్రత్యుపవేశనే ।। ౨.౧౧౧.
ఇక్కడ బ్రాహ్మణుడు ఒక పక్క కూర్చొని ప్రజలను ఆపవచ్చు; కాని పట్టాభిషేకం పొందినవారికి ఇలా నిరసనగా కూర్చోవడం అనుకూలం కాదు.
ఉత్తిష్ఠ నరశార్దూల హిత్వైతద్దారుణం వ్రతమ్ । పురవర్య్యామిత: క్షిప్రమయోధ్యాం యాహి రాఘవ ।। ౨.౧౧౧.
నరశార్దూలా! ఈ కఠినమైన వ్రతాన్ని వదిలేసి లేచి, త్వరగా పురవైభవమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు రాఘవ.
ఆసీనస్త్వేవ భరత: పౌరజానపదం జనమ్ । ఉవాచ సర్వత: ప్రేక్ష్య కిమార్యం నానుశాసథ ।। ౨.౧౧౧.
అయితే భరతుడు అక్కడే కూర్చుని, చుట్టూ ఉన్న పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి, 'మీరు నా అన్నయ్యను ఎందుకు ఒప్పించరు?' అని అడిగాడు.
తే తమూచుర్మహాత్మానం పౌరజానపదా జనా: । కాకుత్స్థమభిజానీమ: సమ్యగ్వదతి రాఘవ: ।। ౨.౧౧౧.
పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు ఆ మహాత్ముడికి ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: మేము కాకుత్థ్సుడిని బాగా తెలుసు; రాఘవుడు సరిగానే మాట్లాడుతున్నాడు.
ఏషో ఽపి హి మహాభాగ: పితుర్వచసి తిష్ఠతి । అత ఏవ న శక్తా: స్మో వ్యావర్త్తయితుమఞ్జసా ।। ౨.౧౧౧.
ఈయన కూడా, మహాభాగుడై, తన తండ్రి మాటను పాటిస్తున్నాడు. అందుకే, మేము ఆయనను నేరుగా మళ్లించగలిగే స్థితిలో లేము.
తేషామాజ్ఞాయ వచనం రామో వచనమబ్రవీత్ । ఏవం నిబోధ వచనం సుహృదాం ధర్మచక్షుషామ్ ।। ౨.౧౧౧.
వారి మాటలు విన్న రాముడు ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మదృష్టి కలిగిన స్నేహితుల మాట విను.'
ఏతచ్చైవోభయం శ్రుత్వా సమ్యక్ సమ్పశ్య రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ త్వం మహాబాహో మాం చ స్పృశ తథోదకమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాఘవా, ఈ రెండు విషయాలు పూర్తిగా వినిపించి, బాగా ఆలోచించు. మహాబాహువా, లేచి నన్ను అనుసరించి నీ చేతులతో నీటిని తాకు.
అథోత్థాయ జలం స్పృష్ట్వా భరతో వాక్యమబ్రవీత్ । శ్రృణ్వన్తు మే పరిషదో మన్త్రిణ: శ్రేణయస్తథా ।। ౨.౧౧౧.
అప్పుడు లేచి, నీటిని తాకిన తర్వాత, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: 'నా మాటను సభలో ఉన్నవారు, మంత్రులు, వృత్తివేత్తలు అందరూ వినండి.'
న యాచే పితరం రాజ్యం నానుశాసామి మాతరమ్ । ఆర్యం పరమధర్మజ్ఞం నానుజానామి రాఘవమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను రాజ్యాన్ని నాన్నగారిని అడగను, తల్లిని ఆదేశించను, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన నా అన్న రాఘవుడిని కూడా అనుమతించను.
యది త్వవశ్యం వస్తవ్యం కర్త్తవ్యం చ పితుర్వచ: । అహమేవ నివత్స్యామి చతుర్దశ సమా వనే ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారి మాట తప్పనిసరిగా పాటించాల్సి వస్తే, ఆ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నేను ఉండిపోతాను.
ధర్మాత్మా తస్య తథ్యేన భ్రాతుర్వాక్యేన విస్మిత: । ఉవాచ రామ: సమ్ప్రేక్ష్య పౌరజానపదం జనమ్ ।। ౨.౧౧౧.
ధర్మాన్ని పాటించే రాముడు, తమ్ముడి నిజమైన మాటలు విని ఆశ్చర్యపడి, పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి ఇలా అన్నాడు.
విక్రీతమాహితం క్రీతం యత్ పిత్రా జీవతా మమ । న తల్లోపయితుం శక్యం మయా వా భరతేన వా ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారు బ్రతికుండగానే ఇచ్చిన హామీ, ప్రతిజ్ఞ, వరం — దాన్ని నేను గానీ, భరతుడు గానీ మార్చలేం.
అపధిర్న మయా కార్య్యో వనవాసే జుగుప్సిత: । యుక్తముక్తం చ కైకేయ్యా పిత్రా మే సుకృతం కృతమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను ధర్మానికి విరుద్ధంగా చేయకూడదు, అడవిలో ఉండడాన్ని కూడా తక్కువగా చూడను. కైకేయి చెప్పినది, నాన్నగారు చేసినది కూడా సమంజసం.
జానామి భరతం క్షాన్తం గురుసత్కారకారిణమ్ । సర్వమేవాత్ర కల్యాణం సత్యసన్ధే మహాత్మని ।। ౨.౧౧౧.
భరతుడు ఓర్పు కలవాడు, పెద్దవారిని గౌరవించేవాడు అని నాకు తెలుసు. నిజాయితీ గల ఈ మహాత్ముడి విషయంలో అన్నీ మేలు జరుగుతాయి.
అనేన ధర్మశీలేన వనాత్ ప్రత్యాగత: పున: । భ్రాత్రా సహ భవిష్యామి పృథివ్యా: పతిరుత్తమ: ।। ౨.౧౧౧.
ఈ ధర్మశీలుడైన తమ్ముడితో కలిసి అడవిలోనుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఇద్దరం కలిసి భూమిపై గొప్ప రాజులమవుతాం.
వృతో రాజా హి కైకేయ్యా మయా తద్వచనం కృతమ్ । అనృతన్మోచయానేన పితరం తం మహీపతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
కైకేయి మాట విని రాజు నాకు హామీ ఇచ్చాడు. భరతుడు నాన్నగారిని అబద్ధపు మాట నుండి విముక్తుడిని చేయాలి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకాదశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నూట పదకొండవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వాదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తమప్రతిమతేజోభ్యాం భ్రాతృభ్యాం రోమహర్షణమ్ । విస్మితా: సఙ్గమం ప్రేక్ష్య సమవేతా మహర్షయ: ।। ౨.౧౧౨.
అపూర్వమైన తేజస్సు కలిగిన ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ముల కలయికను చూసి, అక్కడ ఉన్న మహర్షులు ఆశ్చర్యంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి.
అన్తర్హితాస్త్వృషిగణా: సిద్ధాశ్చ పరమర్షయ: । తౌ భ్రాతరౌ మహాత్మానౌ మహాత్మానౌ కాకుత్స్థౌ ప్రశశంసిరే ।। ౨.౧౧౨.
అందరూ కనబడకపోయినా, ఋషుల సమూహాలు, సిద్ధులు, పరమ ఋషులు ఆ ఇద్దరు కకుత్స్థులైన మహాత్ములను ప్రశంసించారు.
స ధన్యో యస్య పుత్రౌ ద్వౌ ధర్మజ్ఞౌ ధర్మవిక్రమౌ । శ్రుత్వా వయం హి సమ్భాషాముభయో: స్పృహయామహే ।। ౨.౧౧౨.
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన, ధర్మబలంతో ఉన్న ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నవాడు ఎంత అదృష్టవంతుడు! వారి సంభాషణ విని, మనమంతా అలాంటి కుమారులు ఉండాలని కోరుకుంటున్నాం.
తతస్త్వృషిగణా: క్షిప్రం దశగ్రీవవధైషిణ: । భరతం రాజశార్దూలమిత్యూచు: సఙ్గతా వచ: ।। ౨.౧౧౨.
తర్వాత, దశముఖుడు నాశనం కావాలని కోరుకున్న ఋషుల సమూహాలు త్వరగా చేరి, రాజులలో సింహుడైన భరతునికి ఇలా అన్నారు.
కులే జాత మహాప్రాజ్ఞ మహావృత్త మహాయశ: । గ్రాహ్యం రామస్య వాక్యం తే పితరం యద్యవేక్షసే ।। ౨.౧౧౨.
నీ వంశంలో పుట్టినవాడవు, గొప్ప జ్ఞానమున్నవాడవు, మంచి ప్రవర్తన, గొప్ప పేరు కలవాడవు. నువ్వు నాన్నగారిని గౌరవిస్తే, రాముడు చెప్పిన మాటను స్వీకరించు.
సదానృణమిమం రామం వయమిచ్ఛామహే పితు: । అనృణత్వాచ్చ కైకేయ్యా: స్వర్గం దశరథో గత: ।। ౨.౧౧౨.
రాముడు ఎప్పుడూ తన తండ్రికి ఋణం లేకుండా ఉండాలని మేము కోరుకుంటున్నాం. కైకేయి వల్ల, దశరథుడు కూడా ఋణం లేకుండా స్వర్గానికి వెళ్లాడు.
ఏతావదుక్త్వా వచనం గన్ధర్వా: సమహర్షయ: । రాజర్షయశ్చైవ తదా సర్వే స్వాంస్వాం గతిం గతా: ।। ౨.౧౧౨.
ఇలా మాటలు చెప్పి, గంధర్వులు, మహర్షులు, రాజర్షులు అందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు.
హ్లాదితస్తేన వాక్యేన శుభేన శుభదర్శన: । రామ: సంహృష్టవదనస్తానృషీనభ్యపూజయత్ ।। ౨.౧౧౨.
ఆ శుభవాక్యాలను విని, శుభమయమైన రూపం గల రాముడు ఎంతో ఆనందంతో ముఖంలో చిరునవ్వుతో ఆ ఋషులను గౌరవంగా సత్కరించాడు.
స్రస్తగాత్రస్తు భరత: స వాచా సజ్జమానయా । కృతాఞ్జలిరిదం వాక్యం రాఘవం పునరబ్రవీత్ ।। ౨.౧౧౨.
భరతుడు చేతులు ముడుచుకుని, శరీరం బలహీనంగా, స్వరం కంపించుతూ, రాఘవుని దగ్గరికి మళ్లీ ఇలా చెప్పాడు.
రాజధర్మమనుప్రేక్ష్య కులధర్మానుసన్తతిమ్ । కర్త్తుమర్హసి కాకుత్స్థ మమ మాతుశ్చ యాచనామ్ ।। ౨.౧౧౨.
రాజధర్మాన్ని, మన వంశ పరంపరను ఆలోచించి, నాకూ, నా తల్లికీ చేసిన మనవిని నీవు నెరవేర్చాలి కకుత్స్థ.
రక్షితుం సుమహద్రాజ్యమహమేకస్తు నోత్సహే । పౌరజానపదాంశ్చాపి రక్తాన్ రఞ్జయితుం తథా ।। ౨.౧౧౨.
ఈ విస్తారమైన రాజ్యాన్ని నేను ఒక్కడే రక్షించలేను; ప్రజలను, గ్రామస్థులను సంతోషపెట్టడమూ నాకు సాధ్యం కాదు.