ఇమా హి తే పరిషద: శ్రేణయశ్చ ద్విజాస్తథా । ఏషు తాత చరన్ ధర్మం నాతివర్త్తే: సతాఙ్గతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
ఈ సభలు, ఈ వర్గాలు, అలాగే ఈ బ్రాహ్మణులు కూడా, నీవు వీరిలో ధర్మాన్ని పాటిస్తే, నీకు మంచితనపు మార్గం తప్పదు తాత.
వృద్ధాయా ధర్మశీలాయా మాతుర్నార్హస్యవర్త్తితుమ్ । అస్యాస్తు వచనం కుర్వన్ నాతివర్త్తే: సతాఙ్గతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
వయస్సు వచ్చిన, ధర్మపరాయణమైన తల్లిని ఎవ్వరూ నిర్లక్ష్యం చేయరాదు; ఆమె మాట వినితే, మంచితనపు మార్గం తప్పదు.
భరతస్య వచ: కుర్వన్ యాచమానస్య రాఘవ । ఆత్మానం నాతివర్త్తేస్త్వం సత్యధర్మపరాక్రమ ।। ౨.౧౧౧.
భరతుడు మనస్ఫూర్తిగా వేడుకుంటున్న మాట నువ్వు నెరవేర్చితే, సత్యధర్మపరాయణుడవైన నీవు నీ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టినట్టు కాదు రాఘవ.
ఏవం మధురముక్తస్తు గురుణా రాఘవ: స్వయమ్ । ప్రత్యువాచ సమాసీనం వసిష్ఠం పురుషర్షభ: ।। ౨.౧౧౧.
గురువు మధురంగా పలికినప్పుడు, రాఘవుడు తానే స్వయంగా అక్కడ కూర్చున్న వశిష్ఠ మహర్షిని ఉద్దేశించి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
యన్మాతాపితరౌ వృత్తం తనయే కురుత: సదా । న సుప్రతికరం తత్తు మాత్రా పిత్రా చ యత్కృతమ్ ।। ౨.౧౧౧.
తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లల కోసం చేసే ఉపకారాన్ని పూర్తిగా తిరిగి చెల్లించలేం; తల్లి, తండ్రి చేసిన దానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వడం సాధ్యం కాదు.
యథాశక్తి ప్రదానేన స్నాపనోచ్ఛాదనేన చ । నిత్యం చ ప్రియవాదేన తథా సంవర్ద్ధనేన చ ।। ౨.౧౧౧.
తమ శక్తికి తగినంతగా ఇవ్వడం, స్నానం చేయించడం, బట్టలు వేయించడం, ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడడం, అలాగే పెంచడం ద్వారా తల్లిదండ్రులకు కొంతమేర సేవ చేయవచ్చు.
స హి రాజా జనయితా పితా దశరథో మమ । ఆజ్ఞాతం యన్మయా తస్య న తన్మిథ్యా భవిష్యతి ।। ౨.౧౧౧.
ఆయనే నా తండ్రి, రాజు, జనకుడు దశరథుడు; ఆయన ఇచ్చిన ఆజ్ఞను నేను తప్పక పాటిస్తాను.
ఏవముక్తస్తు రామేణ భరత: ప్రత్యనన్తరమ్ । ఉవాచ పరమోదార: సూతం పరమదుర్మనా: ।। ౨.౧౧౧.
రాముడు ఇలా చెప్పగానే, పరమ ఉదారుడైన భరతుడు, ఎంతో మనస్తాపంతో వెంటనే సారథిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
ఇహ మే స్థణ్డిలే శీఘ్రం కుశానాస్తర సారథే । ఆర్య్యం ప్రత్యుపవేక్ష్యామి యావన్మే న ప్రసీదతి ।। ౨.౧౧౧.
సారథీ! ఇక్కడ నేలపై త్వరగా కుశ గడ్డి పరచు; నా అన్నయ్య మనసు మారే వరకు ఆయన ఎదుట కూర్చుంటాను.
అనాహారో నిరాలోకో ధనహీనో యథా ద్విజ: । శేష్యే పురస్తాత్ శాలాయా యావన్న ప్రతియాస్యతి ।। ౨.౧౧౧.
ఆహారం లేకుండా, వెలుగు లేకుండా, ధనం లేకుండా బ్రాహ్మణుడు ఎలా ఉంటాడో అలా, నేను ఇక్కడ శాల ముందు పడుకుని ఉంటాను, ఆయన తిరిగి వచ్చే వరకు.
స తు రామమవేక్షన్తం సుమన్త్రం ప్రేక్ష్య దుర్మనా: । కుశోత్తరముపస్థాప్య భూమావేవాస్తరత్ స్వయమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాముడిని చూస్తూ, మనసు బాధతో ఉన్న సుమంత్రుడు, కుశ పరుపు నేలపై పరచి, తానే దానిపై పడుకున్నాడు.
తమువాచ మహాతేజా రామో రాజర్షిసత్తమ: । కిం మాం భరత కుర్వాణం తాత ప్రత్యుపవేక్ష్యసి ।। ౨.౧౧౧.
రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: భరతా! నేను ఇలా చేస్తుంటే నువ్వు నా పక్కన ఎందుకు కూర్చోవాలనుకుంటున్నావు?
బ్రాహ్మణో హ్యేకపార్శ్వేన నరాన్ రోద్ధుమిహార్హతి । న తు మూర్ద్ధాభిషిక్తానాం విధి: ప్రత్యుపవేశనే ।। ౨.౧౧౧.
ఇక్కడ బ్రాహ్మణుడు ఒక పక్క కూర్చొని ప్రజలను ఆపవచ్చు; కాని పట్టాభిషేకం పొందినవారికి ఇలా నిరసనగా కూర్చోవడం అనుకూలం కాదు.
ఉత్తిష్ఠ నరశార్దూల హిత్వైతద్దారుణం వ్రతమ్ । పురవర్య్యామిత: క్షిప్రమయోధ్యాం యాహి రాఘవ ।। ౨.౧౧౧.
నరశార్దూలా! ఈ కఠినమైన వ్రతాన్ని వదిలేసి లేచి, త్వరగా పురవైభవమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు రాఘవ.
ఆసీనస్త్వేవ భరత: పౌరజానపదం జనమ్ । ఉవాచ సర్వత: ప్రేక్ష్య కిమార్యం నానుశాసథ ।। ౨.౧౧౧.
అయితే భరతుడు అక్కడే కూర్చుని, చుట్టూ ఉన్న పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి, 'మీరు నా అన్నయ్యను ఎందుకు ఒప్పించరు?' అని అడిగాడు.
తే తమూచుర్మహాత్మానం పౌరజానపదా జనా: । కాకుత్స్థమభిజానీమ: సమ్యగ్వదతి రాఘవ: ।। ౨.౧౧౧.
పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు ఆ మహాత్ముడికి ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: మేము కాకుత్థ్సుడిని బాగా తెలుసు; రాఘవుడు సరిగానే మాట్లాడుతున్నాడు.
ఏషో ఽపి హి మహాభాగ: పితుర్వచసి తిష్ఠతి । అత ఏవ న శక్తా: స్మో వ్యావర్త్తయితుమఞ్జసా ।। ౨.౧౧౧.
ఈయన కూడా, మహాభాగుడై, తన తండ్రి మాటను పాటిస్తున్నాడు. అందుకే, మేము ఆయనను నేరుగా మళ్లించగలిగే స్థితిలో లేము.
తేషామాజ్ఞాయ వచనం రామో వచనమబ్రవీత్ । ఏవం నిబోధ వచనం సుహృదాం ధర్మచక్షుషామ్ ।। ౨.౧౧౧.
వారి మాటలు విన్న రాముడు ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మదృష్టి కలిగిన స్నేహితుల మాట విను.'
ఏతచ్చైవోభయం శ్రుత్వా సమ్యక్ సమ్పశ్య రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ త్వం మహాబాహో మాం చ స్పృశ తథోదకమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాఘవా, ఈ రెండు విషయాలు పూర్తిగా వినిపించి, బాగా ఆలోచించు. మహాబాహువా, లేచి నన్ను అనుసరించి నీ చేతులతో నీటిని తాకు.
అథోత్థాయ జలం స్పృష్ట్వా భరతో వాక్యమబ్రవీత్ । శ్రృణ్వన్తు మే పరిషదో మన్త్రిణ: శ్రేణయస్తథా ।। ౨.౧౧౧.
అప్పుడు లేచి, నీటిని తాకిన తర్వాత, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: 'నా మాటను సభలో ఉన్నవారు, మంత్రులు, వృత్తివేత్తలు అందరూ వినండి.'
న యాచే పితరం రాజ్యం నానుశాసామి మాతరమ్ । ఆర్యం పరమధర్మజ్ఞం నానుజానామి రాఘవమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను రాజ్యాన్ని నాన్నగారిని అడగను, తల్లిని ఆదేశించను, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన నా అన్న రాఘవుడిని కూడా అనుమతించను.
యది త్వవశ్యం వస్తవ్యం కర్త్తవ్యం చ పితుర్వచ: । అహమేవ నివత్స్యామి చతుర్దశ సమా వనే ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారి మాట తప్పనిసరిగా పాటించాల్సి వస్తే, ఆ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నేను ఉండిపోతాను.
ధర్మాత్మా తస్య తథ్యేన భ్రాతుర్వాక్యేన విస్మిత: । ఉవాచ రామ: సమ్ప్రేక్ష్య పౌరజానపదం జనమ్ ।। ౨.౧౧౧.
ధర్మాన్ని పాటించే రాముడు, తమ్ముడి నిజమైన మాటలు విని ఆశ్చర్యపడి, పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి ఇలా అన్నాడు.
విక్రీతమాహితం క్రీతం యత్ పిత్రా జీవతా మమ । న తల్లోపయితుం శక్యం మయా వా భరతేన వా ।। ౨.౧౧౧.
నాన్నగారు బ్రతికుండగానే ఇచ్చిన హామీ, ప్రతిజ్ఞ, వరం — దాన్ని నేను గానీ, భరతుడు గానీ మార్చలేం.
అపధిర్న మయా కార్య్యో వనవాసే జుగుప్సిత: । యుక్తముక్తం చ కైకేయ్యా పిత్రా మే సుకృతం కృతమ్ ।। ౨.౧౧౧.
నేను ధర్మానికి విరుద్ధంగా చేయకూడదు, అడవిలో ఉండడాన్ని కూడా తక్కువగా చూడను. కైకేయి చెప్పినది, నాన్నగారు చేసినది కూడా సమంజసం.
జానామి భరతం క్షాన్తం గురుసత్కారకారిణమ్ । సర్వమేవాత్ర కల్యాణం సత్యసన్ధే మహాత్మని ।। ౨.౧౧౧.
భరతుడు ఓర్పు కలవాడు, పెద్దవారిని గౌరవించేవాడు అని నాకు తెలుసు. నిజాయితీ గల ఈ మహాత్ముడి విషయంలో అన్నీ మేలు జరుగుతాయి.
అనేన ధర్మశీలేన వనాత్ ప్రత్యాగత: పున: । భ్రాత్రా సహ భవిష్యామి పృథివ్యా: పతిరుత్తమ: ।। ౨.౧౧౧.
ఈ ధర్మశీలుడైన తమ్ముడితో కలిసి అడవిలోనుంచి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఇద్దరం కలిసి భూమిపై గొప్ప రాజులమవుతాం.
వృతో రాజా హి కైకేయ్యా మయా తద్వచనం కృతమ్ । అనృతన్మోచయానేన పితరం తం మహీపతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
కైకేయి మాట విని రాజు నాకు హామీ ఇచ్చాడు. భరతుడు నాన్నగారిని అబద్ధపు మాట నుండి విముక్తుడిని చేయాలి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకాదశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నూట పదకొండవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వాదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తమప్రతిమతేజోభ్యాం భ్రాతృభ్యాం రోమహర్షణమ్ । విస్మితా: సఙ్గమం ప్రేక్ష్య సమవేతా మహర్షయ: ।। ౨.౧౧౨.
అపూర్వమైన తేజస్సు కలిగిన ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ముల కలయికను చూసి, అక్కడ ఉన్న మహర్షులు ఆశ్చర్యంతో రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి.