అమ్బరీషస్య పుత్రో ఽభూన్నహుష: సత్యవిక్రమ: । నహుషస్య చ నాభాగ: పుత్ర: పరమధార్మిక: ।। ౨.౧౧౦.
అంబరీషునికి సత్యవిక్రముడు అయిన నహుషుడు కుమారుడు. నహుషునికి పరమధార్మికుడు అయిన నాభాగుడు కుమారుడు.
అజశ్చ సువ్రతశ్చైవ నాభాగస్య సుతావుభౌ । అజస్య చైవ ధర్మాత్మా రాజా దశరథ: సుత: ।। ౨.౧౧౦.
నాభాగునికి అజుడు, సువ్రతుడు అనే ఇద్దరు కుమారులు. అజునికి ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు కుమారుడు.
తస్య జ్యేష్ఠో ఽసి దాయాదో రామ ఇత్యభివిశ్రుత: । తద్గృహాణ స్వకం రాజ్యమవేక్షస్వ జనం నృప ।। ౨.౧౧౦.
నీవే అతని పెద్ద కుమారుడవు, వారసుడవు, రామా అని ప్రసిద్ధి. కాబట్టి, నీ రాజ్యాన్ని స్వీకరించి, ప్రజలను చూసుకో, ఓ రాజా.
ఇక్ష్వాకూణాం హి సర్వేషాం రాజా భవతి పూర్వజ: । పూర్వజే నావర: పుత్రో జ్యేష్ఠో రాజ్యే ఽభిషిచ్యతే ।। ౨.౧౧౦.
ఇక్ష్వాకువంశంలో అందరికీ పెద్దవాడే రాజు అవుతాడు. పెద్దవాడు ఉన్నప్పుడు చిన్నవాడిని రాజ్యాభిషేకం చేయరు.
స రాఘవాణాం కులధర్మమాత్మన: సనాతనం నాద్య విహన్తుమర్హసి । ప్రభూతరత్నామనుశాధి మేదినీం ప్రభూతరాష్ట్రాం పితృవన్మహాయశ: ।। ౨.౧౧౦.
రఘువుల వంశ పరంపరను, నీ కుటుంబ ధర్మాన్ని నువ్వు ఈ రోజు ఉల్లంఘించకూడదు. నీ పూర్వీకులు చేసినట్లే, అపారమైన ధన సంపదలతో కూడిన భూమిని పాలించు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే దశోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, వంద పదకొండు వ సర్గం ముగిసింది.
thumb|ఏకాదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center వసిష్ఠస్తు తదా రామముక్త్వా రాజపురోऺహిత: । అబ్రవీద్ధర్మసంయుక్తం పునరేవాపరం వచ: ।। ౨.౧౧౧.
అప్పుడు వసిష్ఠుడు రామునితో మాట్లాడి, రాజగురువు అయిన వాడు, మరొక ధర్మబద్ధమైన మాటను మళ్లీ చెప్పాడు.
పురుషస్యేహ జాతస్య భవన్తి గురవస్త్రయ: । ఆచార్య్యశ్చైవ కాకుత్స్థ పితా మాతా చ రాఘవ ।। ౨.౧౧౧.
ఈ లోకంలో పుట్టిన ప్రతి మనిషికి ముగ్గురు పెద్దలు ఉంటారు. వారు గురువు, తండ్రి, తల్లి — ఓ కాకుత్థ్స వంశజా!
పితా హ్యేనం జనయతి పురుషం పురుషర్షభ । ప్రజ్ఞాం దదాతి చాచార్యస్తస్మాత్స గురురుచ్యతే ।। ౨.౧౧౧.
ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! తండ్రి మనిషిని జన్మించిస్తాడు. గురువు జ్ఞానం ఇస్తాడు. అందుకే అతడిని గురువు అంటారు.
సో ఽహం తే పితురాచార్య్యస్తవ చైవ పరన్తప । మమ త్వం వచనం కుర్వన్ నాతివర్త్తే: సతాఙ్గతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
కాబట్టి, నేను నీ తండ్రికి కూడా గురువునే, నీకూ గురువునే, ఓ శత్రువులను నాశనం చేసే వాడా! నా మాట వినితే, సత్పథాన్ని విడిచిపెట్టినవాడవు కారు.
ఇమా హి తే పరిషద: శ్రేణయశ్చ ద్విజాస్తథా । ఏషు తాత చరన్ ధర్మం నాతివర్త్తే: సతాఙ్గతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
ఈ సభలు, ఈ వర్గాలు, అలాగే ఈ బ్రాహ్మణులు కూడా, నీవు వీరిలో ధర్మాన్ని పాటిస్తే, నీకు మంచితనపు మార్గం తప్పదు తాత.
వృద్ధాయా ధర్మశీలాయా మాతుర్నార్హస్యవర్త్తితుమ్ । అస్యాస్తు వచనం కుర్వన్ నాతివర్త్తే: సతాఙ్గతిమ్ ।। ౨.౧౧౧.
వయస్సు వచ్చిన, ధర్మపరాయణమైన తల్లిని ఎవ్వరూ నిర్లక్ష్యం చేయరాదు; ఆమె మాట వినితే, మంచితనపు మార్గం తప్పదు.
భరతస్య వచ: కుర్వన్ యాచమానస్య రాఘవ । ఆత్మానం నాతివర్త్తేస్త్వం సత్యధర్మపరాక్రమ ।। ౨.౧౧౧.
భరతుడు మనస్ఫూర్తిగా వేడుకుంటున్న మాట నువ్వు నెరవేర్చితే, సత్యధర్మపరాయణుడవైన నీవు నీ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టినట్టు కాదు రాఘవ.
ఏవం మధురముక్తస్తు గురుణా రాఘవ: స్వయమ్ । ప్రత్యువాచ సమాసీనం వసిష్ఠం పురుషర్షభ: ।। ౨.౧౧౧.
గురువు మధురంగా పలికినప్పుడు, రాఘవుడు తానే స్వయంగా అక్కడ కూర్చున్న వశిష్ఠ మహర్షిని ఉద్దేశించి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
యన్మాతాపితరౌ వృత్తం తనయే కురుత: సదా । న సుప్రతికరం తత్తు మాత్రా పిత్రా చ యత్కృతమ్ ।। ౨.౧౧౧.
తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లల కోసం చేసే ఉపకారాన్ని పూర్తిగా తిరిగి చెల్లించలేం; తల్లి, తండ్రి చేసిన దానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వడం సాధ్యం కాదు.
యథాశక్తి ప్రదానేన స్నాపనోచ్ఛాదనేన చ । నిత్యం చ ప్రియవాదేన తథా సంవర్ద్ధనేన చ ।। ౨.౧౧౧.
తమ శక్తికి తగినంతగా ఇవ్వడం, స్నానం చేయించడం, బట్టలు వేయించడం, ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడడం, అలాగే పెంచడం ద్వారా తల్లిదండ్రులకు కొంతమేర సేవ చేయవచ్చు.
స హి రాజా జనయితా పితా దశరథో మమ । ఆజ్ఞాతం యన్మయా తస్య న తన్మిథ్యా భవిష్యతి ।। ౨.౧౧౧.
ఆయనే నా తండ్రి, రాజు, జనకుడు దశరథుడు; ఆయన ఇచ్చిన ఆజ్ఞను నేను తప్పక పాటిస్తాను.
ఏవముక్తస్తు రామేణ భరత: ప్రత్యనన్తరమ్ । ఉవాచ పరమోదార: సూతం పరమదుర్మనా: ।। ౨.౧౧౧.
రాముడు ఇలా చెప్పగానే, పరమ ఉదారుడైన భరతుడు, ఎంతో మనస్తాపంతో వెంటనే సారథిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
ఇహ మే స్థణ్డిలే శీఘ్రం కుశానాస్తర సారథే । ఆర్య్యం ప్రత్యుపవేక్ష్యామి యావన్మే న ప్రసీదతి ।। ౨.౧౧౧.
సారథీ! ఇక్కడ నేలపై త్వరగా కుశ గడ్డి పరచు; నా అన్నయ్య మనసు మారే వరకు ఆయన ఎదుట కూర్చుంటాను.
అనాహారో నిరాలోకో ధనహీనో యథా ద్విజ: । శేష్యే పురస్తాత్ శాలాయా యావన్న ప్రతియాస్యతి ।। ౨.౧౧౧.
ఆహారం లేకుండా, వెలుగు లేకుండా, ధనం లేకుండా బ్రాహ్మణుడు ఎలా ఉంటాడో అలా, నేను ఇక్కడ శాల ముందు పడుకుని ఉంటాను, ఆయన తిరిగి వచ్చే వరకు.
స తు రామమవేక్షన్తం సుమన్త్రం ప్రేక్ష్య దుర్మనా: । కుశోత్తరముపస్థాప్య భూమావేవాస్తరత్ స్వయమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాముడిని చూస్తూ, మనసు బాధతో ఉన్న సుమంత్రుడు, కుశ పరుపు నేలపై పరచి, తానే దానిపై పడుకున్నాడు.
తమువాచ మహాతేజా రామో రాజర్షిసత్తమ: । కిం మాం భరత కుర్వాణం తాత ప్రత్యుపవేక్ష్యసి ।। ౨.౧౧౧.
రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: భరతా! నేను ఇలా చేస్తుంటే నువ్వు నా పక్కన ఎందుకు కూర్చోవాలనుకుంటున్నావు?
బ్రాహ్మణో హ్యేకపార్శ్వేన నరాన్ రోద్ధుమిహార్హతి । న తు మూర్ద్ధాభిషిక్తానాం విధి: ప్రత్యుపవేశనే ।। ౨.౧౧౧.
ఇక్కడ బ్రాహ్మణుడు ఒక పక్క కూర్చొని ప్రజలను ఆపవచ్చు; కాని పట్టాభిషేకం పొందినవారికి ఇలా నిరసనగా కూర్చోవడం అనుకూలం కాదు.
ఉత్తిష్ఠ నరశార్దూల హిత్వైతద్దారుణం వ్రతమ్ । పురవర్య్యామిత: క్షిప్రమయోధ్యాం యాహి రాఘవ ।। ౨.౧౧౧.
నరశార్దూలా! ఈ కఠినమైన వ్రతాన్ని వదిలేసి లేచి, త్వరగా పురవైభవమైన అయోధ్యకు వెళ్ళు రాఘవ.
ఆసీనస్త్వేవ భరత: పౌరజానపదం జనమ్ । ఉవాచ సర్వత: ప్రేక్ష్య కిమార్యం నానుశాసథ ।। ౨.౧౧౧.
అయితే భరతుడు అక్కడే కూర్చుని, చుట్టూ ఉన్న పట్టణ ప్రజలను, గ్రామ ప్రజలను చూసి, 'మీరు నా అన్నయ్యను ఎందుకు ఒప్పించరు?' అని అడిగాడు.
తే తమూచుర్మహాత్మానం పౌరజానపదా జనా: । కాకుత్స్థమభిజానీమ: సమ్యగ్వదతి రాఘవ: ।। ౨.౧౧౧.
పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు ఆ మహాత్ముడికి ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: మేము కాకుత్థ్సుడిని బాగా తెలుసు; రాఘవుడు సరిగానే మాట్లాడుతున్నాడు.
ఏషో ఽపి హి మహాభాగ: పితుర్వచసి తిష్ఠతి । అత ఏవ న శక్తా: స్మో వ్యావర్త్తయితుమఞ్జసా ।। ౨.౧౧౧.
ఈయన కూడా, మహాభాగుడై, తన తండ్రి మాటను పాటిస్తున్నాడు. అందుకే, మేము ఆయనను నేరుగా మళ్లించగలిగే స్థితిలో లేము.
తేషామాజ్ఞాయ వచనం రామో వచనమబ్రవీత్ । ఏవం నిబోధ వచనం సుహృదాం ధర్మచక్షుషామ్ ।। ౨.౧౧౧.
వారి మాటలు విన్న రాముడు ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మదృష్టి కలిగిన స్నేహితుల మాట విను.'
ఏతచ్చైవోభయం శ్రుత్వా సమ్యక్ సమ్పశ్య రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ త్వం మహాబాహో మాం చ స్పృశ తథోదకమ్ ।। ౨.౧౧౧.
రాఘవా, ఈ రెండు విషయాలు పూర్తిగా వినిపించి, బాగా ఆలోచించు. మహాబాహువా, లేచి నన్ను అనుసరించి నీ చేతులతో నీటిని తాకు.
అథోత్థాయ జలం స్పృష్ట్వా భరతో వాక్యమబ్రవీత్ । శ్రృణ్వన్తు మే పరిషదో మన్త్రిణ: శ్రేణయస్తథా ।। ౨.౧౧౧.
అప్పుడు లేచి, నీటిని తాకిన తర్వాత, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: 'నా మాటను సభలో ఉన్నవారు, మంత్రులు, వృత్తివేత్తలు అందరూ వినండి.'