శత్రుఘ్న: కుశలమతిస్తు తే సహాయ: సౌమిత్రిర్మమ విదిత: ప్రధానమిత్రమ్ । చత్వారస్తనయవరా వయం నరేన్ద్రం సత్యస్థం భరత చరామ మా విషాదమ్ ।। ౨.౧౦౭.
శత్రుఘ్నుడు నీకు మంచి తోడుగా ఉంటాడు. సౌమిత్రి నాకు అత్యంత స్నేహితుడు. మేము నలుగురు ఉత్తమ కుమారులు రాజమార్గాన్ని అనుసరిస్తాం. భరతా, నీవు దుఃఖించవద్దు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే సప్తోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి racchina పవిత్రమైన రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో నూటిఎడవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|అష్టాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center ఆశ్వాసయన్తం భరతం జాబాలిర్బ్రాహ్మణోత్తమ: । ఉవాచ రామం ధర్మజ్ఞం ధర్మాపేతమిదం వచ: ।। ౨.౧౦౮.
భరతుడిని ఓదార్చుతున్నప్పుడు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు జాబాలి, ధర్మజ్ఞుడైన రామునికి ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఇలా అన్నాడు.
సాధు రాఘవ మాభూత్తే బుద్ధిరేవం నిరర్థికా । ప్రాకృతస్య నరస్యేవ హ్యార్యబుద్ధేర్మనస్విన: ।। ౨.౧౦౮.
రాఘవా, నీకు శుభం. కానీ నీ మనసు వ్యర్థంగా, సామాన్యుడిలా ఉండకూడదు. నీకు ఉన్నది మహాత్ముల ఆర్యబుద్ధి.
క: కస్య పురుషో బన్ధు: కిమాప్యం కస్య కేనచిత్ । యదేకో జాయతే జన్తురేక ఏవ వినశ్యతి ।। ౨.౧౦౮.
ఎవరు ఎవరికీ నిజంగా బంధువు? ఎవరి దేని మీద హక్కు ఉంది? ప్రతి జీవి ఒంటరిగా పుడతాడు, ఒంటరిగా మరణిస్తాడు.
తస్మాన్మాతా పితా చేతి రామ సజ్జేతయో నర: । ఉన్మత్త ఇవ స జ్ఞేయో నాస్తి కశ్చిద్ధి కస్యచిత్ ।। ౨.౧౦౮.
కాబట్టి రామా, తల్లి తండ్రి అని పట్టుబడే వాడు పిచ్చివాడిగా భావించాలి. ఎవరు ఎవరికీ నిజంగా సొంతం కారు.
యథా గ్రామాన్తరం గచ్ఛన్ నర: కశ్చిత్ క్వచిద్వసేత్ । ఉత్సృజ్య చ తమావాసం ప్రతిష్ఠేతాపరే ఽహని ।। ౨.౧౦౮.
ఒక మనిషి మరో గ్రామానికి వెళ్లి, అక్కడ కొంతకాలం ఉండి, ఆ నివాసాన్ని వదిలి మరుసటి రోజు ఇంకొక చోటికి వెళ్లినట్లే,
ఏవమేవ మనుష్యాణాం పితా మాతా గృహం వసు । ఆవాసమాత్రం కాకుత్స్థ సజ్జన్తే నాత్ర సజ్జనా: ।। ౨.౧౦౮.
అలాగే కకుత్థ్స వంశజా, మనుషులకు తల్లి, తండ్రి, ఇల్లు అన్నీ తాత్కాలిక నివాసాలే. మంచి వారు వీటికి ఆసక్తి చూపరు.
పిత్ర్యం రాజ్యం పరిత్యజ్య స నార్హసి నరోత్తమ । ఆస్థాతుం కాపథం దు:ఖం విషమం బహుకణ్టకమ్ ।। ౨.౧౦౮.
నరశ్రేష్ఠుడా, తండ్రి రాజ్యాన్ని వదిలేసి, ఈ కష్టమైన, కఠినమైన, ముల్లులాంటి మార్గాన్ని నీవు అనుసరించకూడదు.
సమృద్ధాయామయోధ్యాయామాత్మానమభిషేచయ । ఏకవేణీ ధరా హి త్వాం నగరీ సమ్ప్రతీక్షతే ।। ౨.౧౦౮.
సంపన్నమైన అయోధ్యలో నీవు రాజ్యాభిషేకం చేసుకో. ఒక్క జడతో ఉన్న ఆ నగరం ఇప్పుడు నిన్ను ఎదురుచూస్తోంది.
రాజభోగాననుభవన్ మహార్హాన్ పార్థివాత్మజ । విహర త్వమయోధ్యాయాం యథా శక్రస్త్రివిష్టపే ।। ౨.౧౦౮.
ఓ రాజకుమార! నీవు అయోధ్యలో ఉన్న రాజసుఖాలను, ఇంద్రుడు తన స్వర్గలోకంలో అనుభవించే విధంగా, ఆనందంగా అనుభవించు.
న తే కశ్చిద్దశరథస్త్వం చ తస్య న కశ్చన । అన్యో రాజా త్వమన్య: స తస్మాత్ కురు యదుచ్యతే ।। ౨.౧౦౮.
నీకు దశరథుడు ఎవరో కాదు, నువ్వు కూడా ఆయనకు ఎవరో కాను. ఇప్పుడు ఇంకొక రాజు ఉన్నాడు. అందుకే అతను చెప్పినట్లు చేయు.
బీజమాత్రం పితా జన్తో: శుక్లం రుధిరమేవ చ । సంయుక్తమృతుమన్మాత్రా పురుషస్యేహ జన్మ తత్ ।। ౨.౧౦౮.
తండ్రి ఒక ప్రాణికి విత్తనంలాంటివాడు, అలాగే శుక్లం, రక్తం కూడా. అవి తల్లిపడిపులో కలిసినప్పుడు, ఇక్కడ మనిషికి జననం కలుగుతుంది.
గత: స నృపతిస్తత్ర గన్తవ్యం యత్ర తేన వై । ప్రవృత్తిరేషా మర్త్త్యానాం త్వం తు మిథ్యా విహన్యసే ।। ౨.౧౦౮.
ఆ రాజు తనకు వెళ్లాల్సిన చోటికి వెళ్లిపోయాడు. ఇది మానవులందరికీ జరిగే సహజమైన మార్గం. నువ్వు వృథాగా బాధపడుతున్నావు.
అర్థధర్మపరా యే యే తాంస్తాన్ శోచామి నేతరాన్ । తే హి దు:ఖమిహ ప్రాప్య వినాశం ప్రేత్య భేజిరే ।। ౨.౧౦౮.
ధనం, ధర్మం మీద మక్కువ ఉన్నవారిని మాత్రమే నేను విచారిస్తాను, ఇతరులను కాదు. ఎందుకంటే వారు ఇక్కడ కష్టాలు అనుభవించి, మరణం తర్వాత నశించిపోతారు.
అష్టకా పితృదైవత్యమిత్యయం ప్రసృతో జన: । అన్నస్యోపద్రవం పశ్య మృతో హి కిమశిష్యతి ।। ౨.౧౦౮.
అష్టకా పితృదేవతలకు అని ప్రజలు నమ్మి ఆ కర్మలు చేస్తారు. కానీ చూడు, మరణించినవాడు పాడైపోయే అన్నం తప్ప ఇంకేమీ తినలేడు.
యది భుక్తమిహాన్యేన దేహమన్యస్య గచ్ఛతి । దద్యాత్ ప్రవసత: శ్రాద్ధం న తత్ పథ్యశనం భవేత్ ।। ౨.౧౦౮.
ఇక్కడ ఒకరు తినినది, ఇంకొకరి శరీరానికి చేరితే, దూరంలో ఉన్నవారికీ శ్రాద్ధం చేయవచ్చు. కానీ అది ఆరోగ్యకరమైన భోజనం కాదు.
దానసంవననా హ్యేతే గ్రన్థా మేధావిభి: కృతా: । యజస్వ దేహి దీక్షస్వ తపస్తప్యస్వ సన్త్యజ ।। ౨.౧౦౮.
పండితులు రచించిన ఈ గ్రంథాలు దానం చేయమని ప్రోత్సహించడానికే. 'యజ్ఞం చేయు, దానం చేయు, దీక్ష తీసుకో, తపస్సు చేయు, త్యాగం చేయు' అని చెబుతాయి.
స నాస్తి పరమిత్యేవ కురు బుద్ధిం మహామతే । ప్రత్యక్షం యత్తదాతిష్ఠ పరోక్షం పృష్ఠత: కురు ।। ౨.౧౦౮.
అందుకే, ఓ మహామతి! 'ఇదికన్నా మించి ఏమీలేదు' అని నీ మనసులో స్థిరపరచు. కనబడేదాన్ని అనుసరించు, కనబడని దాన్ని పక్కన పెట్టు.
స తాం బుద్ధిం పురస్కృత్య సర్వలోకనిదర్శినీమ్ । రాజ్యం త్వం ప్రతిగృహ్ణీష్వ భరతేన ప్రసాదిత: ।। ౨.౧౦౮.
ప్రపంచ జనం స్వభావాన్ని తెలుసుకునే ఈ జ్ఞానంతో, భరతుడు కోరినట్లుగా నువ్వు రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే అష్టోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, నూరెనిమిదవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|నవాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center జాబాలేస్తు వచ: శ్రుత్వా రామ: సత్యాత్మనాం వర: । ఉవాచ పరయా భక్త్యా స్వబుద్ధ్యా చావిపన్నయా ।। ౨.౧౦౯.
జాబాలి మాటలు విని, సత్యనిష్ఠుడైన రాముడు, లోతైన భక్తితో, స్థిరమైన బుద్ధితో ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
భవాన్ మే ప్రియకామార్థం వచనం యదిహోక్తవాన్ । అకార్య్యం కార్య్యసఙ్కాశమపథ్యం పథ్యసమ్మితమ్ ।। ౨.౧౦౯.
మీరు నాకు ఇష్టంగా, కోరిక నెరవేర్చాలనే ఉద్దేశంతో చెప్పిన మాటలు, పనిగా కనిపించినా, నిజంగా చేయకూడని పనులు. ఆరోగ్యకరంగా అనిపించినా, నిజంగా ఆరోగ్యకరం కావు.
నిర్మర్యాదస్తు పురుష: పాపాచారసమన్విత: । మానం న లభతే సత్సు భిన్నచారిత్రదర్శన: ।। ౨.౧౦౯.
ఆచారం లేని, చెడు ప్రవర్తన కలిగిన, దురాచారుడిగా కనిపించే మనిషికి, మంచి వారి మధ్య గౌరవం లభించదు.
కులీనమకులీనం వా వీరం పురుషమానినమ్ । చారిత్రమేవ వ్యాఖ్యాతి శుచిం వా యది వా ఽశుచిమ్ ।। ౨.౧౦౯.
వాడు పెద్ద కుటుంబానికి చెందినవాడా, కాదా, వీరుడా, గర్విష్టుడా అనేది కాదు; మనిషి మంచివాడా, చెడ్డవాడా అని అతని స్వభావమే చెప్పుతుంది.
అనార్యస్త్వార్యసఙ్కాశ: శౌచాద్ధీనస్తథా శుచి: । లక్షణ్యవదలక్షణ్యో దు:శీల: శీలవానివ ।। ౨.౧౦౯.
అనార్యుడు అయినా, ఆర్యుడిలా కనిపించేవాడు, పవిత్రత లేనివాడు అయినా, పవిత్రుడిలా కనిపించేవాడు, లక్షణాలు లేనివాడు అయినా, ఉన్నట్టు కనిపించేవాడు, చెడు స్వభావం ఉన్నవాడు అయినా, మంచివాడిలా కనిపించేవాడు—
అధర్మం ధర్మవేషేణ యదీమం లోకసఙ్కరమ్ । అభిపత్స్యే శుభం హిత్వా క్రియావిధివివర్జితమ్ ।। ౨.౧౦౯.
నేను ధర్మమని నటిస్తూ, అధర్మాన్ని అనుసరిస్తే, మంచి పనిని వదిలి, కర్తవ్యాన్ని చేయకుండా ఉంటే, అది లోకంలో గందరగోళాన్ని కలిగిస్తుంది.
కశ్చేతయాన: పురుష: కార్యాకార్యవిచక్షణ: । బహుమంస్యతి మాం లోకే దుర్వృత్తం లోకదూషణమ్ ।। ౨.౧౦౯.
ఏదీ చేయాలో, చేయకూడదో తెలిసిన, జాగ్రత్తగా ఆలోచించే ఎవరైనా, నన్ను చెడు ప్రవర్తన కలవాడిగా, లోకానికి మాలిన్యంగా భావిస్తారు.
కస్య ధాస్యామ్యహం వృత్తం కేన వా స్వర్గమాప్నుయామ్ । అనయా వర్త్తమానో హి వృత్త్యా హీనప్రతిజ్ఞయా ।। ౨.౧౦౯.
నేను నా నడవడిని ఎవరికి అర్పించాలి? ఏ మార్గంలో నేను స్వర్గాన్ని పొందగలను? నిజాయితీ లేని ఈ ప్రవర్తనతో ఉంటే, నా ప్రమాణాన్ని నెరవేర్చలేను.
కామవృత్తస్త్వయం లోక: కృత్స్న: సముపవర్త్తతే । యద్వృత్తా: సన్తి రాజానస్తద్వృత్తా: సన్తి హి ప్రజా: ।। ౨.౧౦౯.
ఈ లోకం అంతా కోరికల దారిలోనే నడుస్తోంది. రాజులు ఎలా ఉంటారో, ప్రజలు కూడా అలాగే ఉంటారు.