న మయా శాసనం తస్య త్యక్తుం న్యాయ్యమరిన్దమ । తత్ త్వయాపి సదా మాన్యం స వై బన్ధు: స న: పితా ।। ౨.౧౦౫.
అరిశత్రువా! ఆయన ఆజ్ఞను నేను విస్మరించడం సమంజసం కాదు. ఆ తండ్రిని నువ్వు ఎప్పుడూ గౌరవించాలి. ఆయన మన బంధువు, మన తండ్రి.
తద్వచ: పితురేవాహం సమ్మతం ధర్మచారిణ: । కర్మణా పాలయిష్యామి వనవాసేన రాఘవ ।। ౨.౧౦౫.
రాఘవా! ధర్మాన్ని అనుసరించే మన తండ్రి చెప్పిన మాటను, ఆయనకు నచ్చినట్లు, అడవిలో నివసించడం ద్వారా నేను నెరవేర్చుతాను.
ధీర్మికేణానృశంసేన నరేణ గురువర్త్తినా । భవితవ్యం నరవ్యాఘ్ర పరలోకం జిగీషతా ।। ౨.౧౦౫.
పరలోకాన్ని కోరే మనిషి, నరశార్దూలా! బుద్ధితో, దయతో, పెద్దల మాట వినడంలో స్థిరంగా ఉండాలి.
ఆత్మానమనుతిష్ఠ త్వం స్వభావేన నరర్షభ । నిశామ్య తు శుభం వృత్తం పితుర్దశరథస్య న: ।। ౨.౧౦౫.
నరశ్రేష్ఠా! మన తండ్రి దశరథుని సద్గుణాలను వినిన తర్వాత, నువ్వు కూడా నీ స్వభావానుసారం నడుచుకో.
ఇత్యేవముక్త్వా వచనం మహాత్మా పితుర్నిదేశప్రతిపాలనార్థమ్ । యవీయసం భ్రాతరమర్థవచ్చ ప్రభుర్ముహూర్తాద్విరరామ రామ: ।। ౨.౧౦౫.
ఇలా తన తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించేందుకు అర్థవంతమైన మాటలు చెప్పిన మహాత్ముడు రాముడు, తన తమ్ముడితో మాట్లాడటం కొంతసేపటికి ఆపేశాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చోత్తరశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో నూరు ఐదు అధ్యాయాలు పూర్తయ్యాయి.
thumb|షడధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center ఏవముక్త్వా తు విరతే రామే వచనమర్థవత్ । తతో మన్దాకినీతీరే రామం ప్రకృతివత్సలమ్ । ఉవాచ భరతశ్చిత్రం ధార్మికో ధార్మికం వచ: ।। ౨.౧౦౬.
రాముడు అర్థవంతమైన మాటలు చెప్పి మౌనంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రజలకు ప్రీతిపాత్రుడైన రాముని వద్దకు, మంధాకినీ నది తీరంలో ధర్మపరుడు అయిన భరతుడు ఆశ్చర్యకరమైన, ధర్మబద్ధమైన మాటలు చెప్పాడు.
కో హి స్యాదీదృశో లోకే యాదృశస్త్వమరిన్దమ । న త్వాం ప్రవ్యథయేద్దు:ఖం ప్రీతిర్వా న ప్రహర్షయేత్ ।। ౨.౧౦౬.
ఈ లోకంలో నీవంటి వాడు ఎవరు ఉండగలడు, శత్రువులను జయించేవాడా? నీవు దుఃఖంతో కలవరపడవు, ఆనందంతో ఉల్లాసపడవు.
సమ్మతశ్చాసి వృద్ధానాం తాంశ్చ పృచ్ఛసి సంశయాన్ ।। ౨.౧౦౬.
పెద్దలందరికీ నీవు ప్రీతిపాత్రుడవు, సందేహాలుంటే వారిని అడుగుతావు.
యథా మృతస్తథా జీవన్ యథా ఽసతి తథా సతి । యస్యైష బుద్ధిలాభ: స్యాత్పరితప్యేత కేన స: ।। ౨.౧౦౬.
బతికినా, చనిపోయినా, లేకపోయినా, ఉన్నా — ఇలాంటి వివేకం ఉన్నవాడికి ఏ విషయంలోనూ మనసు కలత చెందదు.
పరావరజ్ఞో యశ్చ స్యాత్తథా త్వం మనుజాధిప । స ఏవం వ్యసనం ప్రాప్య న విషీదితుమర్హతి ।। ౨.౧౦౬.
పరమార్థాన్ని, లౌకికాన్ని తెలిసినవాడు, నీవిలా నరాధిపుడా, ఇలాంటి కష్టాన్ని ఎదుర్కొన్నా దుఃఖించకూడదు.
అమరోపమ సత్త్వస్త్వం మహాత్మా సత్యసఙ్గర: । సర్వజ్ఞ: సర్వదర్శీ చ బుద్ధిమాంశ్చాసి రాఘవ ।। ౨.౧౦౬.
నీవు అమరులవంటి స్వభావం కలవాడు, మహాత్ముడు, సత్యనిష్ఠుడవు. నీవు అన్నీ తెలిసినవాడు, అన్నీ చూడగలవాడు, బుద్ధిమంతుడవు రాఘవా!
న త్వామేవఙ్గుణైర్యుక్తం ప్రభవాభవకోవిదమ్ । అవిషహ్యతమం దు:ఖమాసాదయితుమర్హతి ।। ౨.౧౦౬.
నీవంటి గొప్ప లక్షణాలు ఉన్నవాడు, సృష్టి, లయ రహస్యాలను తెలిసినవాడు, ఎంతటి దుఃఖమైనా తట్టుకోగలడు.
ప్రోషితే మయి యత్పాపం మాత్రా మత్కారణాత్కృతమ్ । క్షుద్రయా తదనిష్టం మే ప్రసీదతు భవాన్మమ ।। ౨.౧౦౬.
నాకు తెలియకుండానే, నేను లేని సమయంలో, నా తల్లి నా కోసం చేసిన పాపాన్ని, ఆ దుష్కార్యాన్ని, ఓ మహాత్మా! నీవు క్షమించు.
ధర్మబన్ధేన బద్ధో ఽస్మి తేనేమాం నేహ మాతరమ్ । హన్మి తీవ్రేణ దణ్డేన దణ్డార్హాం పాపకారిణీమ్ ।। ౨.౧౦౬.
ధర్మబంధంతో బంధించబడ్డాను కనుక, పాపం చేసిన ఈ తల్లిని, తగిన శిక్ష ఇవ్వకుండా వదిలేస్తున్నాను.
కథం దశరథాజ్జాత: శుద్ధాభిజనకర్మణ: । జానన్ ధర్మమధర్మిష్ఠం కుర్య్యాం కర్మ జుగుప్సితమ్ ।। ౨.౧౦౬.
పవిత్ర వంశంలో, పవిత్రమైన కార్యాలు చేసిన దశరథుని కుమారుడిని నేను. ధర్మాన్ని తెలిసినవాడిని. అలాంటప్పుడు, నేను నిందించదగిన పాపకార్యాన్ని ఎలా చేయగలను?
గురు: క్రియావాన్ వృద్ధశ్చ రాజా ప్రేత: పితేతి చ । తాతం న పరిగర్హేయం దైవతం చేతి సంసది ।। ౨.౧౦౬.
ఆచార్యుడు, కార్యసాధకుడు, వృద్ధుడు, రాజు, మరణించిన తండ్రి, దేవతలు — వీరిని సభలో నేను ఎప్పుడూ తప్పుబట్టను.
కో హి ధర్మార్థయోర్హీనమీదృశం కర్మ కిల్బిషమ్ । స్త్రియా: ప్రియం చికీర్షు: సన్ కుర్యాద్ధర్మజ్ఞ ధర్మవిత్ ।। ౨.౧౦౬.
ధర్మాన్ని నిజంగా తెలిసినవాడు, ఒక స్త్రీకి ఇష్టంగా ఉండాలనే కోరికతో, ధర్మార్థాలకు విరుద్ధంగా, పాపమైన పనిని చేయగలడా?
అన్తకాలే హి భూతాని ముహ్యన్తీతి పురాశ్రుతి: । రాజ్ఞైవం కుర్వతా లోకే ప్రత్యక్షం సా శ్రుతి: కృతా ।। ౨.౧౦౬.
జీవితాంతంలో ప్రాణులు మూర్ఖత్వానికి లోనవుతారని పురాణకాలంలో వినిపించేది. రాజు ఇలా ప్రవర్తించడంతో, అది మన కళ్లముందే నిజమైంది.
సాధ్వర్థమభిసన్ధాయ ऺక్రోధాన్మోహాచ్చ సాహసాత్ । తాతస్య యదతిక్రాన్తం ప్రత్యాహరతు తద్భవాన్ ।। ౨.౧౦౬.
తండ్రి కోపంతో, మోహంతో, లేదా తొందరపాటుతో ఏ తప్పు చేసినా, నీవు న్యాయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని దాన్ని వెనక్కి తీసుకో.
పితురపతనహేతుత్వాత్తదేవాపత్యత్వేన సమ్మతమ్ ।। ౨.౧౦౬.
తండ్రి పతనానికి కారణమైన పని, కుమారునికి కూడా వర్తించిందిగా భావిస్తారు.
తదపత్యం భవానస్తు మా భవాన్ దుష్కృతం పితు: । అభిపత్తా కృతం కర్మ లోకే ధీరవిగర్హితమ్ ।। ౨.౧౦౬.
నీవే నిజమైన కుమారుడిగా ఉండి, తండ్రి చేసిన దుర్మార్గాన్ని నీవు కొనసాగించకు. లోకంలో తెలివిగలవారు అలాంటి పనిని సమ్మతించరు.
కైకేయీం మాం చ తాతం చ సుహృదో బాన్ధవాంశ్చ న: । పౌరజానపదాన్ సర్వాంస్త్రాతు సర్వమిదం భవాన్ ।। ౨.౧౦౬.
కైకేయిని, నన్ను, తండ్రిని, మిత్రులను, బంధువులను, నగర గ్రామాల ప్రజలందరిని నీవే రక్షించు.
క్వ చారణ్యం క్వ చ క్షాత్ऺత్ర క్వ జటా: క్వ చ పాలనమ్ । ఈదృశం వ్యాహతం కర్మ న భవాన్ కర్తుమర్హతి ।। ౨.౧౦౬.
అరణ్య జీవితం, క్షత్రియ ధర్మం, జటలు, పాలన — వీటికి ఏ సంబంధం? ఇలాంటి కలగాపులగమైన పనిని నీవు చేయకూడదు.
ఏష హి ప్రథమో ధర్మ: క్షత్ऺిత్రయస్యాభిషేచనమ్ । యేన శక్యం మహాప్రాజ్ఞ ప్రజానాం పరిపాలనమ్ ।। ౨.౧౦౬.
క్షత్రియునికి ప్రధానమైన ధర్మం పట్టాభిషేకమే. దానివల్ల ప్రజలను రక్షించగలుగుతాడు, ఓ మహాపండితా!
కశ్చ ప్రత్యక్షముత్సృజ్య సంశయస్థమలక్షణమ్ । ఆయతిస్థం చరేద్ధర్మం క్షత్ऺత్రబన్ధురనిశ్చితమ్ ।। ౨.౧౦౬.
ఎవరైనా క్షత్రియుడు లేదా అతని బంధువు, స్పష్టమైన ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి, అనిశ్చితమైన, సందేహాస్పదమైన భవిష్యత్తు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తాడా?
అథ క్లేశజమేవ త్వం ధర్మం చరితుమిచ్ఛసి । ధర్మేణ చతురో వర్ణాన్ పాలయన్ క్లేశమాప్నుహి ।। ౨.౧౦౬.
నీవు కష్టసాధ్యమైన ధర్మాన్ని అనుసరించాలనుకుంటే, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ నాలుగు వర్ణాలను రక్షించు. ఆ కష్టాన్ని స్వీకరించు.
చతుర్ణామాశ్రమాణాం హి గార్హస్థ్యం శ్రేష్ఠమాశ్రమమ్ । ప్రాహుర్ధర్మజ్ఞ ధర్మజ్ఞాస్తం కథం త్యక్తుమర్హసి ।। ౨.౧౦౬.
నాలుగు ఆశ్రమాలలో గృహస్థాశ్రమమే శ్రేష్ఠమని ధర్మజ్ఞులు చెబుతారు. అలాంటి దాన్ని నీవు ఎలా వదిలిపెట్టగలవు?
శ్రుతేన బాల: స్థానేన జన్మనా భవతో హ్యహమ్ । స కథం పాలయిష్యామి భూమిం భవతి తిష్ఠతి ।। ౨.౧౦౬.
విద్యలో, స్థానంలో, జన్మలో నేను నీకంటే చిన్నవాడిని. నీవు ఉన్నప్పుడు నేనెలా భూమిని పాలించగలను?
హీనబుద్ధిగుణో బాలో హీన: స్థానేన చాప్యహమ్ । భవతా చ వినాభూతో న వర్త్తయితుముత్సహే ।। ౨.౧౦౬.
నేను బుద్ధిలో, గుణాలలో, స్థానంలో తక్కువవాడిని. నీవు లేని రాజ్యంలో నేను పాలించలేను.