తవా ఽనుయానే కాకుత్స్థ మత్తా నర్దన్తు కుఞ్జరా: । అన్త:పురగతా నార్యో నన్దన్తు సుసమాహితా: ।। ౨.౧౦౫.
కాకుత్స్థ వంశజా! నీ ఊరేగింపులో మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు గర్జించాలి. అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు హర్షంతో ఆనందించాలి.
తస్య సాధ్విత్యమన్యన్త నాగరా వివిధా జనా: । భరతస్య వచ: శ్రుత్వా రామం ప్రత్యనుయాచత: ।। ౨.౧౦౫.
భరతుని మాటలు విని, నగర ప్రజలు, వివిధ వర్గాల వారు 'బాగానే చెప్పాడు' అని మెచ్చుకుని, రాముని మళ్లీ వేడుకున్నారు.
తమేవం దు:ఖితం ప్రేక్ష్య విలపన్తం యశస్వినమ్ । రామ: కృతాత్మా భరతం సమాశ్వాసయ దాత్మవాన్ ।। ౨.౧౦౫.
పెద్ద పేరు ఉన్న భరతుడు బాధతో విలపిస్తూ ఉండగా, ఆ దృశ్యం చూసిన రాముడు, తన మనస్సును స్థిరపరచుకుని, భరతుణ్ణి ఓదార్చాడు.
నాత్మన: కామకారో ఽస్తి పురుషో ఽయమనీశ్వర: । ఇతశ్చేతరతశ్చైనం కృతాన్త: పరికర్షతి ।। ౨.౧౦౫.
మనిషికి తన ఇష్టానుసారం నడుచుకునే స్వాతంత్ర్యం లేదు. అతడు తనకు తానే అధిపతి కాదు. యముడు ఎక్కడికైనా లాగిపోతుంటాడు.
సర్వే క్షయాన్తా నిచయా: పతనాన్తా: సముచ్ఛ్రయా: । సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఏ సంపద అయినా చివరికి తగ్గిపోతుంది. ఎత్తైనది కిందపడుతుంది. కలిసినవారు విడిపోతారు. జీవితానికి కూడా మరణమే ముగింపు.
యథా ఫలానాం పక్వానాం నాన్యత్ర పతనాద్భయమ్ । ఏవం నరస్య జాతస్య నాన్యత్ర మరణాద్భయమ్ ।। ౨.౧౦౫.
పండిన పండ్లకు కిందపడడమే భయం. అలాగే, పుట్టిన మనిషికి మరణమే భయం.
యథాగారం దృఢస్థూణం జీర్ణం భూత్వా ఽవసీదతి । తథైవ సీదన్తి నరా జరామృత్యువశఙ్గతా: ।। ౨.౧౦౫.
బలమైన స్తంభాలతో కట్టిన ఇల్లు పాతబడితే కూలిపోతుంది. అలాగే, మనుషులు వృద్ధాప్యానికి, మరణానికి లోనై క్రమంగా క్షీణిస్తారు.
అత్యేతి రజనీ యా తు సా న ప్రతినివర్త్తతే । యాత్యేవ యమునా పూర్ణా సముద్రముదకాకులమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఒక రాత్రి గడిచిపోయిన తర్వాత తిరిగి రాదు. నిండుగా పొంగిపొర్లే యమునా నది ఎప్పుడూ నీటితో నిండిన సముద్రానికే పోతుంది.
అహోరాత్రాణి గచ్ఛన్తి సర్వేషాం ప్రాణినామిహ । ఆయూంషి క్షపయన్త్యాశు గ్రీష్మే జలమివాంశవ: ।। ౨.౧౦౫.
ఈ లోకంలో అన్ని ప్రాణులకు రాత్రి, పగలు గడుస్తూనే ఉంటాయి. అవి మన ఆయుషును వేగంగా తగ్గిస్తాయి, వేసవిలో ఎండ నీటిని ఆరబెట్టినట్టు.
ఆత్మానమనుశోచ త్వం కిమన్యమనుశోచసి । ఆయుస్తే హీయతే యస్య స్థితస్య చ గతస్య చ ।। ౨.౧౦౫.
నువ్వు నీకోసమే దుఃఖించు, మరొకరిని ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నావు? ఎవరు ఉన్నా, పోయినా, వారి ఆయుషు తగ్గిపోతూనే ఉంటుంది.
సహైవ మృత్యుర్వ్రజతి సహ మృత్యుర్నిషీదతి । గత్వా సుదీర్ఘమధ్వానం సహమృత్యుర్నివర్తతే ।। ౨.౧౦౫.
మరణం మనిషితో పాటు నడుస్తుంది, అతనితో కలిసి కూర్చుంటుంది, ఎంతదూరమైన ప్రయాణం చేసినా చివరికి అతనితో పాటు తిరిగి వస్తుంది.
గాత్రేషు వలయ: ప్రాప్తా: శ్వేతాశ్చైవ శిరోరుహా: । జరయా పురుషో జీర్ణ: కిం హి కృత్వా ప్రభావయేత్ ।। ౨.౧౦౫.
శరీరంలో ముడతలు వచ్చాయి, తలపై వెంట్రుకలు తెల్లగా మారాయి; వృద్ధాప్యంతో మనిషి బలహీనుడవుతాడు—అప్పుడు అతడు ఇంకేం చేయగలడు?
నన్దన్త్యుదిత ఆదిత్యే నన్దన్త్యస్తమితే రవౌ । ఆత్మనో నావబుధ్యన్తే మనుష్యా జీవితక్షయమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ప్రజలు సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు ఆనందిస్తారు, అస్తమించినప్పుడు కూడా సంతోషిస్తారు; కానీ తమ ఆయుష్షు తగ్గిపోతున్నదని వారు గ్రహించరు.
హృష్యన్త్యృతుమఖం దృష్ట్వా నవం నవమిహాగతమ్ । ఋతూనాం పరివర్త్తేన ప్రాణినాం ప్రాణసంక్షయ: ।। ౨.౧౦౫.
ప్రతి కొత్త ఋతువు వచ్చినప్పుడు ప్రజలు ఆనందిస్తారు; కానీ ఋతువులు మారుతుండగా జీవుల ప్రాణాలు మాత్రం తగ్గిపోతుంటాయి.
యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహార్ణవే । సమేత్య చ వ్యపేయాతాం కాలమాసాద్య కఞ్చన ।। ౨.౧౦౫.
ఎలా రెండు దుంపలు మహాసముద్రంలో కలిసిపోతాయో, కలిసిన తర్వాత సమయం వచ్చినప్పుడు విడిపోతాయో,
ఏవం భార్యాశ్చ పుత్రాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ ఘనాని చ । సమేత్య వ్యవధావన్తి ధ్రువో హ్యేషాం వినాభవ: ।। ౨.౧౦౫.
అలాగే భార్యలు, కుమారులు, బంధువులు, స్నేహితులు కూడి, చివరికి విడిపోతారు; వీరి వేరుదూరం ఖచ్చితమే.
నాత్ర కశ్చిద్యథాభావం ప్రాణీ సమభివర్త్తతే । తేన తస్మిన్న సామర్థ్యం ప్రేతస్యాస్త్యనుశోచత: ।। ౨.౧౦౫.
ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ ఒకేలా ఉండరు; అందువల్ల మరణించినవారిని బాధపడటం వలన ఏ ప్రయోజనం లేదు.
యథా హి సార్థం గచ్ఛన్తం బ్రూయాత్ కశ్చిత్ పథి స్థిత: । అహమప్యాగమిష్యామి పృష్ఠతో భవతామితి ।। ౨.౧౦౫.
ఎలా రహదారిపై నిలబడి ఉన్నవాడు, వెళ్తున్న వాణిజ్యబృందాన్ని చూసి, 'నేను కూడా మీ వెనుక వస్తాను' అని అంటాడో,
ఏవం పూర్వైర్గతో మార్గ: పితృపైతామహో ధ్రువ: । తమాపన్న: కథం శోచేద్యస్ऺయ నాస్తి వ్యతిక్రమ: ।। ౨.౧౦౫.
అలాగే మన పూర్వీకులు, తండ్రులు, తాతలు నడిచిన మార్గం కూడా ఖచ్చితమైనదే; ఆ మార్గాన్ని చేరినవాడు, తప్పదని తెలిసి, ఎందుకు బాధపడాలి?
వయస: పతమానస్య స్రోతసో వా ఽనివర్తిన: । ఆత్మా సుఖే నియోక్తవ్య: సుఖభాజ: ప్రజా: స్మృతా: ।। ౨.౧౦౫.
వయస్సు తగ్గిపోతున్నప్పుడు, జీవనప్రవాహం తిరిగి రాదు; మనసును సుఖంలో నిలిపుకోవాలి, ఎందుకంటే సంతానం సుఖపడేందుకే పుట్టారు.
ధర్మాత్మా స శుభై: కృత్స్నై: క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణైః । ధూతపాపో గత: స్వర్గం పితా న: పృథివీపతి: ।। ౨.౧౦౫.
మన తండ్రి, భూమిపై పాలకుడు, ధర్మాత్ముడు, అన్ని శుభకర్మలు, యజ్ఞాలు చేసి, పుణ్యఫలాలతో స్వర్గానికి చేరుకున్నారు.
భృత్యానాం భరణాత్ సమ్యక్ ప్రజానాం పరిపాలనాత్ । అర్థాదానాచ్చ ధర్మేణ పితా నస్త్రిదివం గత: ।। ౨.౧౦౫.
భృత్యులను సముచితంగా పోషించడం, ప్రజలను రక్షించడం, ధర్మబద్ధంగా ధనం ఇవ్వడం వలన మన తండ్రి తృతీయ స్వర్గాన్ని పొందారు.
కర్మభిస్తు శుభైరిష్టై: క్రతుభిశ్చాప్తదక్షిణై: । స్వర్గం దశరథ: ప్రాప్త: పితా న: పృథివీపతి: ।। ౨.౧౦౫.
శుభమైన పనులు, కోరిన యజ్ఞాలు, సముచిత దక్షిణలతో మన తండ్రి, భూమిపతి దశరథుడు, స్వర్గాన్ని పొందారు.
ఇష్ట్వా బహువిధైర్యజ్ఞైర్భోగాంశ్చావాప్య పుష్కలాన్ । ఉత్తమం చాయురాసాద్య స్వర్గత: పృథివీపతి: ।। ౨.౧౦౫.
అనేక విధాలైన యజ్ఞాలు చేసి, విరివిగా భోగాలు అనుభవించి, ఉత్తమ ఆయుష్షు పొంది, రాజు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయారు.
ఆయురుత్తమమాసాద్య భోగానపి చ రాఘవ: । స న శోచ్య: పితా తాత: స్వర్గత: సత్కృత: సతామ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఉత్తమమైన ఆయుష్షు, సుఖాలు పొందిన రాఘవా, మన తండ్రి, సత్పురుషులచే గౌరవింపబడి, స్వర్గానికి చేరారు; ఆయనను బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు.
స జీర్ణం మానుషం దేహం పరిత్యజ్య పితా హి న: । దైవీమృద్ధిమనుప్రాప్తో బ్రహ్మలోకవిహారిణీమ్ ।। ౨.౧౦౫.
మన తండ్రి, వృద్ధమైన మానవదేహాన్ని విడిచిపెట్టి, దైవిక ఐశ్వర్యాన్ని పొంది, బ్రహ్మలోకంలో విహరిస్తున్నారు.
తం తు నైవంవిధ: కశ్చిత్ ప్రాజ్ఞ: శోచితుమర్హతి । తద్విధో యద్విధశ్చాపి శ్రుతవాన్ బుద్ధిమత్తర: ।। ౨.౧౦౫.
ఇలాంటి విషయాలు విన్నవాడు, ఎంత తెలివైనవాడైనా, ఎలాంటి వాడైనా, బుద్ధిమంతుడు ఇలా బాధపడటం తగదు.
ఏతే బహువిధా: శోకా విలాపరుదితే తథా । వర్జనీయా హి ధీరేణ సర్వావస్థాసు ధీమతా ।। ౨.౧౦౫.
ఇలాంటి అనేక రకాల శోకాలు, విలాపాలు, ఏడుపులు, ధీరుడైనవాడు అన్ని సందర్భాల్లో తప్పించుకోవాలి.
స స్వస్థో భవ మాశోచీర్యాత్వా చావస తాం పురీమ్ । తథా పిత్రా నియుక్తో ఽసి వశినా వదతాం వర ।। ౨.౧౦౫.
కాబట్టి నీవు మనసు నిశ్చలంగా ఉంచు, దుఃఖించవద్దు. ఆ పట్టణంలోనే ఉండుము. మన తండ్రి, మనస్సును అదుపులో ఉంచినవాడు, మాటలలో శ్రేష్ఠుడు, నిన్ను ఇలానే ఆజ్ఞాపించాడు.
యత్రాహమపి తేనైవ నియుక్త: పుణ్యకర్మణా । తత్రైవాహం కరిష్యామి పితురార్య్యస్య శాసనమ్ ।। ౨.౧౦౫.
నన్ను కూడా మన పుణ్యాత్ముడైన తండ్రి ఎక్కడికి పంపించాడో, అక్కడే నేను ఆయన ఆజ్ఞను పాటిస్తాను.