రజన్యాం సుప్రభాతాయాం భ్రాతరస్తే సుహృద్వృతా: । మన్దాకిన్యాం హుతం జప్యం కృత్వా రామముపాగమన్ ।। ౨.౧౦౫.
రాత్రి ముగిసి, ఉదయం వెలిగినప్పుడు, నీ అన్నలు మిత్రులతో కలిసి మందాకినీ నదిలో హోమం చేసి, జపం చేసి, రాముని వద్దకు వచ్చారు.
తూష్ణీం తే సముపాసీనా న కశ్చిత్కిఞ్చిదబ్రవీత్ । భరతస్తు సుహృన్మధ్యే రామం వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౦౫.
అందరూ నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నారు. ఎవరూ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. అయితే, భరతుడు తన మిత్రుల మధ్య రామునితో మాట్లాడాడు.
సాన్త్వితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ । తద్దదామి తవైవాహం భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమకణ్టకమ్ ।। ౨.౧౦౫.
నా తల్లి నన్ను ఓదార్చి, ఈ రాజ్యాన్ని నాకు ఇచ్చింది. ఇప్పుడు నేను ఈ రాజ్యాన్ని నీకే ఇస్తున్నాను. నీవు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా ఈ రాజ్యాన్ని ఆనందంగా పాలించు.
మహతేవామ్బువేగేన భిన్న: సేతుర్జలాగమే । దురావారం త్వదన్యేన రాజ్యఖణ్డమిదం మహత్ ।। ౨.౧౦౫.
ఎక్కువగా పొంగిపొర్లే నీటితో ఆనుకుని ఉన్న కట్ట తెగిపోయినట్టు, ఈ పెద్ద రాజ్యాన్ని నీ తప్ప మరెవ్వరూ కాపాడలేరు.
గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య తార్క్ష్యస్యేవ పతత్ऺిత్రణ: । అనుగన్తుం న శక్తిర్మే గతిం తవ మహీపతే ।। ౨.౧౦౫.
ఒక గుర్రం పరుగును, గరుడ పక్షి ఎగరడాన్ని ఎవరూ అనుసరించలేరు. అలాగే, రాజా! నీ నడకను నేను చేరుకోలేను.
సుజీవం నిత్యశస్తస్య య: పరైరుపజీవ్యతే । రామ తేన తు దుర్జీవం య: పరానుపజీవతి ।। ౨.౧౦౫.
ఇతరుల సహాయంతో జీవించే వాడికి జీవితం సులభంగా ఉంటుంది. కానీ, రామా! ఇతరుల మీద ఆధారపడి బ్రతకడం చాలా కష్టం.
యథా తు రోపితో వృక్ష: పురుషేణ వివర్ద్ధిత: । హ్రస్వకేన దురారోహో రూఢస్కన్ధో మహాద్రుమ: ।। ౨.౧౦౫.
ఒక మనిషి నాటిన చెట్టు, అతడు పెంచితే, అది పెరిగి, దట్టమైన కాండంతో పెద్ద వృక్షమవుతుంది. అలాంటి చెట్టును చిన్నవాడు ఎక్కడం చాలా కష్టం.
స యథా పుష్పితో భూత్వా ఫలాని న విదర్శయేత్ । స తాం నానుభవేత్ప్రీతిం యస్య హేతో: ప్రరోపిత: ।। ౨.౧౦౫.
ఆ చెట్టు పూలతో నిండినా, పండ్లు ఇవ్వకపోతే, దాన్ని నాటినవాడు ఆశించిన ఆనందాన్ని పొందలేడు.
ఏషోపమా మహాబాహో తమర్థం వేత్తుమర్హసి । యది త్వమస్మాన్ వృషభో భర్త్తా భృత్యాన్న శాధి హి ।। ౨.౧౦౫.
ఈ ఉపమానం అర్థాన్ని నీవు గ్రహించాలి, మహాబాహువా! నువ్వు మాకు పెద్దవాడివైతే, దయచేసి నీ సేవకులపై పాలన చేయవద్దు.
శ్రేణయస్త్వాం మహారాజ పశ్యన్త్వగ్ర్యాశ్చ సర్వశ: । ప్రతపన్తమివాదిత్యం రాజ్యే స్థితమరిన్దమమ్ ।। ౨.౧౦౫.
మహారాజా! అన్ని వర్గాల ప్రజలు, ప్రముఖులు, శత్రువులను జయించిన నిన్ను రాజ్యంలో ప్రకాశించే సూర్యుడిలా చూడాలని కోరుకుంటున్నారు.
తవా ఽనుయానే కాకుత్స్థ మత్తా నర్దన్తు కుఞ్జరా: । అన్త:పురగతా నార్యో నన్దన్తు సుసమాహితా: ।। ౨.౧౦౫.
కాకుత్స్థ వంశజా! నీ ఊరేగింపులో మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు గర్జించాలి. అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు హర్షంతో ఆనందించాలి.
తస్య సాధ్విత్యమన్యన్త నాగరా వివిధా జనా: । భరతస్య వచ: శ్రుత్వా రామం ప్రత్యనుయాచత: ।। ౨.౧౦౫.
భరతుని మాటలు విని, నగర ప్రజలు, వివిధ వర్గాల వారు 'బాగానే చెప్పాడు' అని మెచ్చుకుని, రాముని మళ్లీ వేడుకున్నారు.
తమేవం దు:ఖితం ప్రేక్ష్య విలపన్తం యశస్వినమ్ । రామ: కృతాత్మా భరతం సమాశ్వాసయ దాత్మవాన్ ।। ౨.౧౦౫.
పెద్ద పేరు ఉన్న భరతుడు బాధతో విలపిస్తూ ఉండగా, ఆ దృశ్యం చూసిన రాముడు, తన మనస్సును స్థిరపరచుకుని, భరతుణ్ణి ఓదార్చాడు.
నాత్మన: కామకారో ఽస్తి పురుషో ఽయమనీశ్వర: । ఇతశ్చేతరతశ్చైనం కృతాన్త: పరికర్షతి ।। ౨.౧౦౫.
మనిషికి తన ఇష్టానుసారం నడుచుకునే స్వాతంత్ర్యం లేదు. అతడు తనకు తానే అధిపతి కాదు. యముడు ఎక్కడికైనా లాగిపోతుంటాడు.
సర్వే క్షయాన్తా నిచయా: పతనాన్తా: సముచ్ఛ్రయా: । సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఏ సంపద అయినా చివరికి తగ్గిపోతుంది. ఎత్తైనది కిందపడుతుంది. కలిసినవారు విడిపోతారు. జీవితానికి కూడా మరణమే ముగింపు.
యథా ఫలానాం పక్వానాం నాన్యత్ర పతనాద్భయమ్ । ఏవం నరస్య జాతస్య నాన్యత్ర మరణాద్భయమ్ ।। ౨.౧౦౫.
పండిన పండ్లకు కిందపడడమే భయం. అలాగే, పుట్టిన మనిషికి మరణమే భయం.
యథాగారం దృఢస్థూణం జీర్ణం భూత్వా ఽవసీదతి । తథైవ సీదన్తి నరా జరామృత్యువశఙ్గతా: ।। ౨.౧౦౫.
బలమైన స్తంభాలతో కట్టిన ఇల్లు పాతబడితే కూలిపోతుంది. అలాగే, మనుషులు వృద్ధాప్యానికి, మరణానికి లోనై క్రమంగా క్షీణిస్తారు.
అత్యేతి రజనీ యా తు సా న ప్రతినివర్త్తతే । యాత్యేవ యమునా పూర్ణా సముద్రముదకాకులమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఒక రాత్రి గడిచిపోయిన తర్వాత తిరిగి రాదు. నిండుగా పొంగిపొర్లే యమునా నది ఎప్పుడూ నీటితో నిండిన సముద్రానికే పోతుంది.
అహోరాత్రాణి గచ్ఛన్తి సర్వేషాం ప్రాణినామిహ । ఆయూంషి క్షపయన్త్యాశు గ్రీష్మే జలమివాంశవ: ।। ౨.౧౦౫.
ఈ లోకంలో అన్ని ప్రాణులకు రాత్రి, పగలు గడుస్తూనే ఉంటాయి. అవి మన ఆయుషును వేగంగా తగ్గిస్తాయి, వేసవిలో ఎండ నీటిని ఆరబెట్టినట్టు.
ఆత్మానమనుశోచ త్వం కిమన్యమనుశోచసి । ఆయుస్తే హీయతే యస్య స్థితస్య చ గతస్య చ ।। ౨.౧౦౫.
నువ్వు నీకోసమే దుఃఖించు, మరొకరిని ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నావు? ఎవరు ఉన్నా, పోయినా, వారి ఆయుషు తగ్గిపోతూనే ఉంటుంది.
సహైవ మృత్యుర్వ్రజతి సహ మృత్యుర్నిషీదతి । గత్వా సుదీర్ఘమధ్వానం సహమృత్యుర్నివర్తతే ।। ౨.౧౦౫.
మరణం మనిషితో పాటు నడుస్తుంది, అతనితో కలిసి కూర్చుంటుంది, ఎంతదూరమైన ప్రయాణం చేసినా చివరికి అతనితో పాటు తిరిగి వస్తుంది.
గాత్రేషు వలయ: ప్రాప్తా: శ్వేతాశ్చైవ శిరోరుహా: । జరయా పురుషో జీర్ణ: కిం హి కృత్వా ప్రభావయేత్ ।। ౨.౧౦౫.
శరీరంలో ముడతలు వచ్చాయి, తలపై వెంట్రుకలు తెల్లగా మారాయి; వృద్ధాప్యంతో మనిషి బలహీనుడవుతాడు—అప్పుడు అతడు ఇంకేం చేయగలడు?
నన్దన్త్యుదిత ఆదిత్యే నన్దన్త్యస్తమితే రవౌ । ఆత్మనో నావబుధ్యన్తే మనుష్యా జీవితక్షయమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ప్రజలు సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు ఆనందిస్తారు, అస్తమించినప్పుడు కూడా సంతోషిస్తారు; కానీ తమ ఆయుష్షు తగ్గిపోతున్నదని వారు గ్రహించరు.
హృష్యన్త్యృతుమఖం దృష్ట్వా నవం నవమిహాగతమ్ । ఋతూనాం పరివర్త్తేన ప్రాణినాం ప్రాణసంక్షయ: ।। ౨.౧౦౫.
ప్రతి కొత్త ఋతువు వచ్చినప్పుడు ప్రజలు ఆనందిస్తారు; కానీ ఋతువులు మారుతుండగా జీవుల ప్రాణాలు మాత్రం తగ్గిపోతుంటాయి.
యథా కాష్ఠం చ కాష్ఠం చ సమేయాతాం మహార్ణవే । సమేత్య చ వ్యపేయాతాం కాలమాసాద్య కఞ్చన ।। ౨.౧౦౫.
ఎలా రెండు దుంపలు మహాసముద్రంలో కలిసిపోతాయో, కలిసిన తర్వాత సమయం వచ్చినప్పుడు విడిపోతాయో,
ఏవం భార్యాశ్చ పుత్రాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ ఘనాని చ । సమేత్య వ్యవధావన్తి ధ్రువో హ్యేషాం వినాభవ: ।। ౨.౧౦౫.
అలాగే భార్యలు, కుమారులు, బంధువులు, స్నేహితులు కూడి, చివరికి విడిపోతారు; వీరి వేరుదూరం ఖచ్చితమే.
నాత్ర కశ్చిద్యథాభావం ప్రాణీ సమభివర్త్తతే । తేన తస్మిన్న సామర్థ్యం ప్రేతస్యాస్త్యనుశోచత: ।। ౨.౧౦౫.
ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ ఒకేలా ఉండరు; అందువల్ల మరణించినవారిని బాధపడటం వలన ఏ ప్రయోజనం లేదు.
యథా హి సార్థం గచ్ఛన్తం బ్రూయాత్ కశ్చిత్ పథి స్థిత: । అహమప్యాగమిష్యామి పృష్ఠతో భవతామితి ।। ౨.౧౦౫.
ఎలా రహదారిపై నిలబడి ఉన్నవాడు, వెళ్తున్న వాణిజ్యబృందాన్ని చూసి, 'నేను కూడా మీ వెనుక వస్తాను' అని అంటాడో,
ఏవం పూర్వైర్గతో మార్గ: పితృపైతామహో ధ్రువ: । తమాపన్న: కథం శోచేద్యస్ऺయ నాస్తి వ్యతిక్రమ: ।। ౨.౧౦౫.
అలాగే మన పూర్వీకులు, తండ్రులు, తాతలు నడిచిన మార్గం కూడా ఖచ్చితమైనదే; ఆ మార్గాన్ని చేరినవాడు, తప్పదని తెలిసి, ఎందుకు బాధపడాలి?
వయస: పతమానస్య స్రోతసో వా ఽనివర్తిన: । ఆత్మా సుఖే నియోక్తవ్య: సుఖభాజ: ప్రజా: స్మృతా: ।। ౨.౧౦౫.
వయస్సు తగ్గిపోతున్నప్పుడు, జీవనప్రవాహం తిరిగి రాదు; మనసును సుఖంలో నిలిపుకోవాలి, ఎందుకంటే సంతానం సుఖపడేందుకే పుట్టారు.