వనే వా చీరవసనం సౌమ్య కృష్ణాజినామ్బరమ్ । రాజ్యే వాపి మహారాజో మాం వాసయితుమీశ్వర: ।। ౨.౧౦౪.
సౌమ్యా, అడవిలో త్రునీచీర ధరించి, కృష్ణాజినాన్ని వేసుకుని ఉన్నా, లేక రాజ్యంలో మహారాజుగా ఉన్నా, నన్ను ఎక్కడ ఉండాలో నిర్ణయించేది ఆయనే.
యావత్పితరి ధర్మజ్ఞే గౌరవం లోకసత్కృతమ్ । తావద్ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠ జనన్యామపి గౌరవమ్ ।। ౨.౧౦౪.
ధర్మాన్ని పాటించే తండ్రికి లోకంలో ఎంత గౌరవం ఉందో, ధర్మవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, తల్లికీ అంతే గౌరవం ఉండాలి.
ఏతాభ్యాం ధర్మశీలాభ్యాం వనం గచ్ఛేతి రాఘవ । మాతాపితృభ్యాముక్తో ఽహం కథమన్యత్ సమాచరే ।। ౨.౧౦౪.
రాఘవా, ఈ ఇద్దరు ధర్మశీలులైన తల్లిదండ్రులు అడవికి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు, నేను వేరే విధంగా ఎలా చేయగలను?
త్వయా రాజ్యమయోధ్యాయాం ప్రాప్తవ్యం లోకసత్కృతమ్ । వస్తవ్యం దణ్డకారణ్యే మయా వల్కలవాససా ।। ౨.౧౦౪.
నీవు లోకంలో గౌరవించబడే అయోధ్య రాజ్యాన్ని పొందాలి. నేను వల్కలాలు ధరించి దండకారణ్యంలో నివసించాలి.
ఏవం కృత్వా మహారాజో విభాగం లోకసన్నిధౌ । వ్యాదిశ్య చ మహాతేజా దివం దశరథో గత: ।। ౨.౧౦౪.
ఇలా, మహారాజు ప్రజల సమక్షంలో భాగాన్ని నిర్ణయించి, ఆజ్ఞాపించి, పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
స చ ప్రమాణం ధర్మాత్మా రాజా లోకగురుస్తవ । పిత్రా దత్తం యథాభాగముపభోక్తుం త్వమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
నీ తండ్రి ధర్మాత్ముడూ, లోకానికి గురువూ, ఆయన చెప్పింది ప్రామాణికం. ఆయన ఇచ్చిన భాగాన్ని నీవు అనుభవించాలి.
చతుర్దశసమా: సౌమ్య దణ్డకారణ్యమాశ్రిత: । ఉపభోక్ష్యే త్వహం దత్తం భాగం పిత్రా మహాత్మనా ।। ౨.౧౦౪.
సౌమ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను దండకారణ్యంలో ఉండి, నా తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని అనుభవిస్తాను.
యదబ్రవీన్మాం నరలోకసత్కృత: పితా మహాత్మా విబుధాధిపోపమ: । తదేవ మన్యే పరమాత్మనో హితం న సర్వలోకేశ్వరభావమప్యహమ్ ।। ౨.౧౦౪.
మహాత్ముడైన నా తండ్రి, లోకంలో గౌరవించబడేవాడు, దేవేంద్రునితో సమానుడు, ఆయన నాకు చెప్పింది నాకు శ్రేయస్కరం అనిపిస్తుంది. లోకాధిపత్యం అయినా నాకు అవసరం లేదు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే చతురధికశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నలభై నాలుగు వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తత: పురుషసింహానాం వృతానాం తై: సుహృద్గణై: । శోచతామేవ రజనీ దు:ఖేన వ్యత్యవర్త్తత ।। ౨.౧౦౫.
అప్పుడు ఆ సింహస్వరూపులైన పురుషులు, తమ మిత్రులతో కూడి దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, ఆ రాత్రి బాధతో గడిచిపోయింది.
రజన్యాం సుప్రభాతాయాం భ్రాతరస్తే సుహృద్వృతా: । మన్దాకిన్యాం హుతం జప్యం కృత్వా రామముపాగమన్ ।। ౨.౧౦౫.
రాత్రి ముగిసి, ఉదయం వెలిగినప్పుడు, నీ అన్నలు మిత్రులతో కలిసి మందాకినీ నదిలో హోమం చేసి, జపం చేసి, రాముని వద్దకు వచ్చారు.
తూష్ణీం తే సముపాసీనా న కశ్చిత్కిఞ్చిదబ్రవీత్ । భరతస్తు సుహృన్మధ్యే రామం వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౦౫.
అందరూ నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నారు. ఎవరూ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. అయితే, భరతుడు తన మిత్రుల మధ్య రామునితో మాట్లాడాడు.
సాన్త్వితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ । తద్దదామి తవైవాహం భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమకణ్టకమ్ ।। ౨.౧౦౫.
నా తల్లి నన్ను ఓదార్చి, ఈ రాజ్యాన్ని నాకు ఇచ్చింది. ఇప్పుడు నేను ఈ రాజ్యాన్ని నీకే ఇస్తున్నాను. నీవు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా ఈ రాజ్యాన్ని ఆనందంగా పాలించు.
మహతేవామ్బువేగేన భిన్న: సేతుర్జలాగమే । దురావారం త్వదన్యేన రాజ్యఖణ్డమిదం మహత్ ।। ౨.౧౦౫.
ఎక్కువగా పొంగిపొర్లే నీటితో ఆనుకుని ఉన్న కట్ట తెగిపోయినట్టు, ఈ పెద్ద రాజ్యాన్ని నీ తప్ప మరెవ్వరూ కాపాడలేరు.
గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య తార్క్ష్యస్యేవ పతత్ऺిత్రణ: । అనుగన్తుం న శక్తిర్మే గతిం తవ మహీపతే ।। ౨.౧౦౫.
ఒక గుర్రం పరుగును, గరుడ పక్షి ఎగరడాన్ని ఎవరూ అనుసరించలేరు. అలాగే, రాజా! నీ నడకను నేను చేరుకోలేను.
సుజీవం నిత్యశస్తస్య య: పరైరుపజీవ్యతే । రామ తేన తు దుర్జీవం య: పరానుపజీవతి ।। ౨.౧౦౫.
ఇతరుల సహాయంతో జీవించే వాడికి జీవితం సులభంగా ఉంటుంది. కానీ, రామా! ఇతరుల మీద ఆధారపడి బ్రతకడం చాలా కష్టం.
యథా తు రోపితో వృక్ష: పురుషేణ వివర్ద్ధిత: । హ్రస్వకేన దురారోహో రూఢస్కన్ధో మహాద్రుమ: ।। ౨.౧౦౫.
ఒక మనిషి నాటిన చెట్టు, అతడు పెంచితే, అది పెరిగి, దట్టమైన కాండంతో పెద్ద వృక్షమవుతుంది. అలాంటి చెట్టును చిన్నవాడు ఎక్కడం చాలా కష్టం.
స యథా పుష్పితో భూత్వా ఫలాని న విదర్శయేత్ । స తాం నానుభవేత్ప్రీతిం యస్య హేతో: ప్రరోపిత: ।। ౨.౧౦౫.
ఆ చెట్టు పూలతో నిండినా, పండ్లు ఇవ్వకపోతే, దాన్ని నాటినవాడు ఆశించిన ఆనందాన్ని పొందలేడు.
ఏషోపమా మహాబాహో తమర్థం వేత్తుమర్హసి । యది త్వమస్మాన్ వృషభో భర్త్తా భృత్యాన్న శాధి హి ।। ౨.౧౦౫.
ఈ ఉపమానం అర్థాన్ని నీవు గ్రహించాలి, మహాబాహువా! నువ్వు మాకు పెద్దవాడివైతే, దయచేసి నీ సేవకులపై పాలన చేయవద్దు.
శ్రేణయస్త్వాం మహారాజ పశ్యన్త్వగ్ర్యాశ్చ సర్వశ: । ప్రతపన్తమివాదిత్యం రాజ్యే స్థితమరిన్దమమ్ ।। ౨.౧౦౫.
మహారాజా! అన్ని వర్గాల ప్రజలు, ప్రముఖులు, శత్రువులను జయించిన నిన్ను రాజ్యంలో ప్రకాశించే సూర్యుడిలా చూడాలని కోరుకుంటున్నారు.
తవా ఽనుయానే కాకుత్స్థ మత్తా నర్దన్తు కుఞ్జరా: । అన్త:పురగతా నార్యో నన్దన్తు సుసమాహితా: ।। ౨.౧౦౫.
కాకుత్స్థ వంశజా! నీ ఊరేగింపులో మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు గర్జించాలి. అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు హర్షంతో ఆనందించాలి.
తస్య సాధ్విత్యమన్యన్త నాగరా వివిధా జనా: । భరతస్య వచ: శ్రుత్వా రామం ప్రత్యనుయాచత: ।। ౨.౧౦౫.
భరతుని మాటలు విని, నగర ప్రజలు, వివిధ వర్గాల వారు 'బాగానే చెప్పాడు' అని మెచ్చుకుని, రాముని మళ్లీ వేడుకున్నారు.
తమేవం దు:ఖితం ప్రేక్ష్య విలపన్తం యశస్వినమ్ । రామ: కృతాత్మా భరతం సమాశ్వాసయ దాత్మవాన్ ।। ౨.౧౦౫.
పెద్ద పేరు ఉన్న భరతుడు బాధతో విలపిస్తూ ఉండగా, ఆ దృశ్యం చూసిన రాముడు, తన మనస్సును స్థిరపరచుకుని, భరతుణ్ణి ఓదార్చాడు.
నాత్మన: కామకారో ఽస్తి పురుషో ఽయమనీశ్వర: । ఇతశ్చేతరతశ్చైనం కృతాన్త: పరికర్షతి ।। ౨.౧౦౫.
మనిషికి తన ఇష్టానుసారం నడుచుకునే స్వాతంత్ర్యం లేదు. అతడు తనకు తానే అధిపతి కాదు. యముడు ఎక్కడికైనా లాగిపోతుంటాడు.
సర్వే క్షయాన్తా నిచయా: పతనాన్తా: సముచ్ఛ్రయా: । సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఏ సంపద అయినా చివరికి తగ్గిపోతుంది. ఎత్తైనది కిందపడుతుంది. కలిసినవారు విడిపోతారు. జీవితానికి కూడా మరణమే ముగింపు.
యథా ఫలానాం పక్వానాం నాన్యత్ర పతనాద్భయమ్ । ఏవం నరస్య జాతస్య నాన్యత్ర మరణాద్భయమ్ ।। ౨.౧౦౫.
పండిన పండ్లకు కిందపడడమే భయం. అలాగే, పుట్టిన మనిషికి మరణమే భయం.
యథాగారం దృఢస్థూణం జీర్ణం భూత్వా ఽవసీదతి । తథైవ సీదన్తి నరా జరామృత్యువశఙ్గతా: ।। ౨.౧౦౫.
బలమైన స్తంభాలతో కట్టిన ఇల్లు పాతబడితే కూలిపోతుంది. అలాగే, మనుషులు వృద్ధాప్యానికి, మరణానికి లోనై క్రమంగా క్షీణిస్తారు.
అత్యేతి రజనీ యా తు సా న ప్రతినివర్త్తతే । యాత్యేవ యమునా పూర్ణా సముద్రముదకాకులమ్ ।। ౨.౧౦౫.
ఒక రాత్రి గడిచిపోయిన తర్వాత తిరిగి రాదు. నిండుగా పొంగిపొర్లే యమునా నది ఎప్పుడూ నీటితో నిండిన సముద్రానికే పోతుంది.
అహోరాత్రాణి గచ్ఛన్తి సర్వేషాం ప్రాణినామిహ । ఆయూంషి క్షపయన్త్యాశు గ్రీష్మే జలమివాంశవ: ।। ౨.౧౦౫.
ఈ లోకంలో అన్ని ప్రాణులకు రాత్రి, పగలు గడుస్తూనే ఉంటాయి. అవి మన ఆయుషును వేగంగా తగ్గిస్తాయి, వేసవిలో ఎండ నీటిని ఆరబెట్టినట్టు.
ఆత్మానమనుశోచ త్వం కిమన్యమనుశోచసి । ఆయుస్తే హీయతే యస్య స్థితస్య చ గతస్య చ ।। ౨.౧౦౫.
నువ్వు నీకోసమే దుఃఖించు, మరొకరిని ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నావు? ఎవరు ఉన్నా, పోయినా, వారి ఆయుషు తగ్గిపోతూనే ఉంటుంది.