తదానుపూర్వ్యా యుక్తం చ యుక్తం చాత్మని మానద । రాజ్యం ప్రాప్నుహి ధర్మేణ సకామాన్ సుహృద: కురు ।। ౨.౧౦౪.
కాబట్టి, నీకు తగిన విధంగా, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ రాజ్యాన్ని స్వీకరించు. నీ స్నేహితులను సంతోషపరచు.
భవత్వవిధవా భూమి: సమగ్రా పతినా త్వయా । శశినా విమలేనేవ శారదీ రజనీ యథా ।। ౨.౧౦౪.
నీ వంటి భర్తతో ఈ భూమి ఇకపై అనాథలా ఉండకూడదు. పున్నమి చంద్రుని వెలుతురుతో శరదృతువు రాత్రి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, అలా వెలిగిపోవాలి.
ఏభిశ్చ సచివై: సార్ద్ధం శిరసా యాచితో మయా । భ్రాతు: శిష్యస్య దాసస్య ప్రసాదం కర్త్తుమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
ఈ మంత్రులతో కలిసి నేను తలవంచి వేడుకుంటున్నాను. అన్నగా, శిష్యుడిగా, దాసుడిగా నీ అనుగ్రహాన్ని ఇవ్వాలి.
తదిదం శాశ్వతం పిత్ర్యం సర్వం ప్రకృతిమణ్డలమ్ । పూజితం పురుషవ్యాఘ్ర నాతిక్రమితుమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
అందుకే, నరశ్రేష్ఠా! ఈ శాశ్వతమైన, పితృపారంపర్యంగా వస్తున్న ప్రజల వలయాన్ని నువ్వు మర్యాద చేయకుండా విడిచిపెట్టకూడదు.
ఏవముక్త్వా మహాబాహు: సబాష్ప: కైకయీసుత: । రామస్య శిరసా పాదౌ జగ్రాహ విధివత్పున: ।। ౨.౧౦౪.
అలా చెప్పి, మహా బాహువు అయిన కైకేయి కుమారుడు కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, మరలా రాముని పాదాలను తన తలతో వినయంగా పట్టుకున్నాడు.
తం మత్తమివ మాతఙ్గం ని:శ్వసన్తం పున:పున: । భ్రాతరం భరతం రామ: పరిష్వజ్యేదమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౦౪.
తన అన్నయ్య భరతుడు మత్తెక్కిన ఏనుగు లా మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తూ ఉండటం చూసి, రాముడు అతన్ని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు.
కులీన: సత్త్వసమ్పన్నస్తేజస్వీ చరితవ్రత: । రాజ్యహేతో: కథం పాపమాచరేత్త్వద్విధో జన: ।। ౨.౧౦౪.
నీవు మంచి వంశంలో పుట్టినవాడవు, నీలో మంచి లక్షణాలు ఉన్నాయి, తేజస్సు కలవాడవు, నీ వ్రతాన్ని నిబద్ధంగా పాటించేవాడవు. అలాంటి నీవు రాజ్యం కోసం ఎలాంటి దోషమైనా చేయగలవా?
న దోషం త్వయి పశ్యామి సూక్ష్మమప్యరిసూదన । న చాపి జననీం బాల్యాత్త్వం విగర్హితుమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
శత్రువులను సంహరించేవాడా, నీలో ఎంత చిన్న తప్పూ నేను చూడడం లేదు. అలాగే, అమ్మ చిన్నపిల్లలా తెలియక చేసిన పని కోసం నీవు ఆమెను నిందించకూడదు.
కామకారో మహాప్రాజ్ఞ గురూణాం సర్వదా ఽనఘ । ఉపపన్నేషు దారేషు పుత్రేషు చ విధీయతే ।। ౨.౧౦౪.
ప్రజ్ఞావంతుడా, నిష్కళంకుడా, పెద్దవారి మనసు ఎప్పుడూ మనం పాటించాలి. భార్యలు, పిల్లలు అనువుగా ఉన్నప్పుడు, వారి విషయంలో పెద్దవారి మాటే గౌరవించాలి.
వయమస్య యథా లోకే సఙ్ఖ్యాతా: సౌమ్య సాధుభి: । భార్య్యా: పుత్రాశ్చ శిష్యాశ్చ త్వమను జ్ఞాతుమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
సౌమ్యా, ఈ లోకంలో మేము సద్బుద్ధి గలవారి చేత భార్యలు, కుమారులు, శిష్యులు అని పరిగణించబడతాము. నీవు కూడా అదే విధంగా నిన్ను తెలుసుకోవాలి.
వనే వా చీరవసనం సౌమ్య కృష్ణాజినామ్బరమ్ । రాజ్యే వాపి మహారాజో మాం వాసయితుమీశ్వర: ।। ౨.౧౦౪.
సౌమ్యా, అడవిలో త్రునీచీర ధరించి, కృష్ణాజినాన్ని వేసుకుని ఉన్నా, లేక రాజ్యంలో మహారాజుగా ఉన్నా, నన్ను ఎక్కడ ఉండాలో నిర్ణయించేది ఆయనే.
యావత్పితరి ధర్మజ్ఞే గౌరవం లోకసత్కృతమ్ । తావద్ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠ జనన్యామపి గౌరవమ్ ।। ౨.౧౦౪.
ధర్మాన్ని పాటించే తండ్రికి లోకంలో ఎంత గౌరవం ఉందో, ధర్మవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, తల్లికీ అంతే గౌరవం ఉండాలి.
ఏతాభ్యాం ధర్మశీలాభ్యాం వనం గచ్ఛేతి రాఘవ । మాతాపితృభ్యాముక్తో ఽహం కథమన్యత్ సమాచరే ।। ౨.౧౦౪.
రాఘవా, ఈ ఇద్దరు ధర్మశీలులైన తల్లిదండ్రులు అడవికి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు, నేను వేరే విధంగా ఎలా చేయగలను?
త్వయా రాజ్యమయోధ్యాయాం ప్రాప్తవ్యం లోకసత్కృతమ్ । వస్తవ్యం దణ్డకారణ్యే మయా వల్కలవాససా ।। ౨.౧౦౪.
నీవు లోకంలో గౌరవించబడే అయోధ్య రాజ్యాన్ని పొందాలి. నేను వల్కలాలు ధరించి దండకారణ్యంలో నివసించాలి.
ఏవం కృత్వా మహారాజో విభాగం లోకసన్నిధౌ । వ్యాదిశ్య చ మహాతేజా దివం దశరథో గత: ।। ౨.౧౦౪.
ఇలా, మహారాజు ప్రజల సమక్షంలో భాగాన్ని నిర్ణయించి, ఆజ్ఞాపించి, పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
స చ ప్రమాణం ధర్మాత్మా రాజా లోకగురుస్తవ । పిత్రా దత్తం యథాభాగముపభోక్తుం త్వమర్హసి ।। ౨.౧౦౪.
నీ తండ్రి ధర్మాత్ముడూ, లోకానికి గురువూ, ఆయన చెప్పింది ప్రామాణికం. ఆయన ఇచ్చిన భాగాన్ని నీవు అనుభవించాలి.
చతుర్దశసమా: సౌమ్య దణ్డకారణ్యమాశ్రిత: । ఉపభోక్ష్యే త్వహం దత్తం భాగం పిత్రా మహాత్మనా ।। ౨.౧౦౪.
సౌమ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నేను దండకారణ్యంలో ఉండి, నా తండ్రి ఇచ్చిన భాగాన్ని అనుభవిస్తాను.
యదబ్రవీన్మాం నరలోకసత్కృత: పితా మహాత్మా విబుధాధిపోపమ: । తదేవ మన్యే పరమాత్మనో హితం న సర్వలోకేశ్వరభావమప్యహమ్ ।। ౨.౧౦౪.
మహాత్ముడైన నా తండ్రి, లోకంలో గౌరవించబడేవాడు, దేవేంద్రునితో సమానుడు, ఆయన నాకు చెప్పింది నాకు శ్రేయస్కరం అనిపిస్తుంది. లోకాధిపత్యం అయినా నాకు అవసరం లేదు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే చతురధికశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నలభై నాలుగు వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తత: పురుషసింహానాం వృతానాం తై: సుహృద్గణై: । శోచతామేవ రజనీ దు:ఖేన వ్యత్యవర్త్తత ।। ౨.౧౦౫.
అప్పుడు ఆ సింహస్వరూపులైన పురుషులు, తమ మిత్రులతో కూడి దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, ఆ రాత్రి బాధతో గడిచిపోయింది.
రజన్యాం సుప్రభాతాయాం భ్రాతరస్తే సుహృద్వృతా: । మన్దాకిన్యాం హుతం జప్యం కృత్వా రామముపాగమన్ ।। ౨.౧౦౫.
రాత్రి ముగిసి, ఉదయం వెలిగినప్పుడు, నీ అన్నలు మిత్రులతో కలిసి మందాకినీ నదిలో హోమం చేసి, జపం చేసి, రాముని వద్దకు వచ్చారు.
తూష్ణీం తే సముపాసీనా న కశ్చిత్కిఞ్చిదబ్రవీత్ । భరతస్తు సుహృన్మధ్యే రామం వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౧౦౫.
అందరూ నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నారు. ఎవరూ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. అయితే, భరతుడు తన మిత్రుల మధ్య రామునితో మాట్లాడాడు.
సాన్త్వితా మామికా మాతా దత్తం రాజ్యమిదం మమ । తద్దదామి తవైవాహం భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమకణ్టకమ్ ।। ౨.౧౦౫.
నా తల్లి నన్ను ఓదార్చి, ఈ రాజ్యాన్ని నాకు ఇచ్చింది. ఇప్పుడు నేను ఈ రాజ్యాన్ని నీకే ఇస్తున్నాను. నీవు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా ఈ రాజ్యాన్ని ఆనందంగా పాలించు.
మహతేవామ్బువేగేన భిన్న: సేతుర్జలాగమే । దురావారం త్వదన్యేన రాజ్యఖణ్డమిదం మహత్ ।। ౨.౧౦౫.
ఎక్కువగా పొంగిపొర్లే నీటితో ఆనుకుని ఉన్న కట్ట తెగిపోయినట్టు, ఈ పెద్ద రాజ్యాన్ని నీ తప్ప మరెవ్వరూ కాపాడలేరు.
గతిం ఖర ఇవాశ్వస్య తార్క్ష్యస్యేవ పతత్ऺిత్రణ: । అనుగన్తుం న శక్తిర్మే గతిం తవ మహీపతే ।। ౨.౧౦౫.
ఒక గుర్రం పరుగును, గరుడ పక్షి ఎగరడాన్ని ఎవరూ అనుసరించలేరు. అలాగే, రాజా! నీ నడకను నేను చేరుకోలేను.
సుజీవం నిత్యశస్తస్య య: పరైరుపజీవ్యతే । రామ తేన తు దుర్జీవం య: పరానుపజీవతి ।। ౨.౧౦౫.
ఇతరుల సహాయంతో జీవించే వాడికి జీవితం సులభంగా ఉంటుంది. కానీ, రామా! ఇతరుల మీద ఆధారపడి బ్రతకడం చాలా కష్టం.
యథా తు రోపితో వృక్ష: పురుషేణ వివర్ద్ధిత: । హ్రస్వకేన దురారోహో రూఢస్కన్ధో మహాద్రుమ: ।। ౨.౧౦౫.
ఒక మనిషి నాటిన చెట్టు, అతడు పెంచితే, అది పెరిగి, దట్టమైన కాండంతో పెద్ద వృక్షమవుతుంది. అలాంటి చెట్టును చిన్నవాడు ఎక్కడం చాలా కష్టం.
స యథా పుష్పితో భూత్వా ఫలాని న విదర్శయేత్ । స తాం నానుభవేత్ప్రీతిం యస్య హేతో: ప్రరోపిత: ।। ౨.౧౦౫.
ఆ చెట్టు పూలతో నిండినా, పండ్లు ఇవ్వకపోతే, దాన్ని నాటినవాడు ఆశించిన ఆనందాన్ని పొందలేడు.
ఏషోపమా మహాబాహో తమర్థం వేత్తుమర్హసి । యది త్వమస్మాన్ వృషభో భర్త్తా భృత్యాన్న శాధి హి ।। ౨.౧౦౫.
ఈ ఉపమానం అర్థాన్ని నీవు గ్రహించాలి, మహాబాహువా! నువ్వు మాకు పెద్దవాడివైతే, దయచేసి నీ సేవకులపై పాలన చేయవద్దు.
శ్రేణయస్త్వాం మహారాజ పశ్యన్త్వగ్ర్యాశ్చ సర్వశ: । ప్రతపన్తమివాదిత్యం రాజ్యే స్థితమరిన్దమమ్ ।। ౨.౧౦౫.
మహారాజా! అన్ని వర్గాల ప్రజలు, ప్రముఖులు, శత్రువులను జయించిన నిన్ను రాజ్యంలో ప్రకాశించే సూర్యుడిలా చూడాలని కోరుకుంటున్నారు.