రథాఙ్గసాహ్వా నత్యూహా: హంసా: కారణ్డవా: ప్లవా: । తథా పుంస్కోకిలా: క్రౌఞ్చా విసంజ్ఞా భేజిరే దిశ: ।। ౨.౧౦౨.
రథాంగ, నత్యూహ, హంస, కారండవ, ప్లవ, మగ కోకిల, క్రౌంచ పక్షులు—all వేటికవే భయంతో గందరగోళంగా వివిధ దిశలకు పరిగెత్తాయి.
తేన శబ్దేన విత్రస్తైరాకాశం పక్షిభిర్వృతమ్ । మనుష్యైరావృతా భూమిరుభయం ప్రబభౌ తదా ।। ౨.౧౦౨.
ఆ శబ్దానికి భయపడి, ఆకాశం పక్షులతో నిండిపోయింది; భూమి మనుషులతో కిక్కిరిసిపోయింది. ఆ సమయానికి రెండూ ఎంతో ప్రకాశంగా కనిపించాయి.
తతస్తం పురుషవ్యాఘ్రం యశస్వినమరిన్దమమ్ । ఆసీనం స్థణ్డిలే రామం దదర్శ సహసా జన: ।। ౨.౧౦౨.
అప్పుడే, జనాలు అకస్మాత్తుగా శత్రువులను జయించిన, మహిమగల పురుషశార్ధులైన రాముడిని నేలపై కూర్చుని ఉన్నట్టు చూశారు.
విగర్హమాణ: కైకేయీం సహితో మన్థరామపి । అభిగమ్య జనో రామం బాష్పపూర్ణముఖో ఽభవత్ ।। ౨.౧౦౨.
కైకేయి, మంతరలను నిందిస్తూ, జనులు రాముని దగ్గరకు వచ్చి, కన్నీటి ముంగిట ముఖాలతో ఆయన ఎదుట నిలబడ్డారు.
తాన్నరాన్ బాష్పపూర్ణాక్షాన్ సమీక్ష్యాథ సుదు:ఖితాన్ । పర్య్యష్వజత ధర్మజ్ఞ: పితృవన్మాతృవచ్చ స: ।। ౨.౧౦౨.
వారు కన్నీళ్లతో, తీవ్ర దుఃఖంతో ఉన్న ఆ మనుషులను చూసి, ధర్మాన్ని తెలిసిన రాముడు తండ్రిలా, తల్లిలా వారిని ఆలింగనం చేశాడు.
స తత్ర కాంచ్చిత్ పరిషస్వజే నరాన్నరాశ్చ కేచిత్తు తమభ్యవాదయన్ । చకార సర్వాన్ సవయస్య బాన్ధవాన్ యథార్హమాసాద్య తదా నృపాత్మజ: ।। ౨.౧౦౨.
అక్కడ, కొందరిని రాముడు తన చేతులతో హత్తుకున్నాడు; మరికొందరు ఆయనకు నమస్కరించారు. రాజ కుమారుడు తన స్నేహితులు, బంధువులను యథావిధిగా గౌరవించాడు.
స తత్ర తేషాం రుదతాం మహాత్మనాం భువం చ ఖం చానునినాదయన్ స్వన: । గుహా గిరీణాం చ దిశశ్చ సన్తతం మృదఙ్గఘోషప్రతిమ: ప్రశుశ్రువే ।। ౨.౧౦౨.
అక్కడ, ఆ మహాత్ములు ఏడుస్తున్న శబ్దం భూమి, ఆకాశాన్ని మారుమోగిస్తూ, గుహలు, పర్వతాలు, అన్ని దిశల్లో మృదంగ ధ్వనిలా ప్రతిధ్వనించింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ద్వ్యుత్తరశతతమ:సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో, రెండవ వంద రెండవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|త్ర్యధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center వసిష్ఠ: పురత: కృత్వా దారాన్ దశరథస్య చ । అభిచక్రామ తం దేశం రామదర్శనతర్షిత: ।। ౨.౧౦౩.
వశిష్ఠుడు, దశరథుని భార్యలను ముందుగా ఉంచి, రాముని దర్శించాలనే తపనతో ఆ ప్రదేశానికి వెళ్లాడు.
రాజపత్న్యశ్చ గచ్ఛన్త్యో మన్దం మన్దాకినీం ప్రతి । దదృశుస్తత్ర తత్తీర్థం రామలక్ష్మణసేవితమ్ ।। ౨.౧౦౩.
రాజు భార్యలు మెల్లగా మందాకినీ నదివైపు నడుస్తూ, అక్కడ రాముడు లక్ష్మణుడు సేవించిన పవిత్ర స్థలాన్ని చూశారు.
కౌసల్యా బాష్పపూర్ణేన ముఖేన పరిశుష్యతా । సుమిత్రామబ్రవీద్దీనా యాశ్ऺచాన్యా రాజయోషిత: ।। ౨.౧౦౩.
కౌసల్య, కన్నీళ్లతో ఎండిపోయిన ముఖంతో, దుఃఖంతో సుమిత్రకు, మిగతా రాజకన్యలకు ఇలా చెప్పింది.
ఇదం తేషామనాథానాం క్లిష్టమక్లిష్టకర్మణామ్ । వనే ప్రాక్కేవలం తీర్థం యే తే నిర్విషయీకృతా: ।। ౨.౧౦౩.
ఇదిగో, తప్పు లేని పనులు చేసినా, రాజ్యం కోల్పోయి, బాధపడుతూ అడవిలో ఉన్న వారికి ఇది పవిత్ర స్థలం.
ఇత: సుమిత్రే పుత్రస్తే సదా జలమతన్ద్రిత: । స్వయం హరతి సౌమిత్రిర్మమ పుత్రస్య కారణాత్ ।। ౨.౧౦౩.
సుమిత్రా! ఇక్కడినుంచి నీ కుమారుడు ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా నా కుమారుని కోసం నీళ్ళు తెస్తున్నాడు.
జఘన్యమపి తే పుత్ర: కృతవాన్న తు గర్హిత: । భ్రాతుర్యదర్థసహితం సర్వం తద్విహితం గుణై: ।। ౨.౧౦౩.
నీ చిన్న కుమారుడు చేసిన పనిలో తప్పేం లేదు; అన్నయ్య కోసం చేసే ప్రతి పని మంచిదే.
అద్యాయమపి తే పుత్ర: క్లేశానామతథోచిత: । నీచానర్థసమాచారం సజ్జం కర్మ ప్రముఞ్చతు ।। ౨.౧౦౩.
ఇప్పటికీ నీ కుమారుడు ఇలాంటి కష్టాలకు అలవాటు లేనివాడైనా, నీచమైన పనులు, బాధ కలిగించే కార్యాలు వదిలేయాలి.
దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు సా దదర్శ మహీతలే । పితురిఙ్గుదిపిణ్యాకం న్యస్తమాయతలోచనా ।। ౨.౧౦౩.
దక్షిణ దిశగా ఉంచిన దర్భ గడ్డి మీద భూమిపై, తన భర్త వేసిన ఇంగుడి పిండిని ఆమె విశాలమైన కళ్లతో చూసింది.
తం భూమౌ పితురార్తేన న్యస్తం రామేణ వీక్ష్య సా । ఉవాచ దేవీ కౌసల్యా సర్వా దశరథస్త్రియ: ।। ౨.౧౦౩.
భర్త కోసం రాముడు బాధతో భూమిపై ఉంచిన దాన్ని చూసి, కౌసల్యా దేవి దశరథుని భార్యలందరితో మాట్లాడింది.
ఇదమిక్ష్వాకునాథస్య రాఘవస్య మహాత్మన: । రాఘవేణ పితుర్దత్తం పశ్యతైతద్యథావిధి ।। ౨.౧౦౩.
ఇదిగో, ఇక్ష్వాకుల వంశాధిపతి, మహాత్ముడైన దశరథునికి రాఘవుడు యథావిధిగా సమర్పించినది. చూడండి, రాఘవుడు తన తండ్రికి ఎలా సమర్పించాడో!
తస్య దేవసమానస్య పార్థివస్య మహాత్మన: । నైతదౌపయికం మన్యే భుక్తభోగస్య భోజనమ్ ।। ౨.౧౦౩.
దేవతలకు సమానమైన గొప్పతనమున్న ఆ రాజుకు, అన్ని సుఖాలు అనుభవించిన తరువాత ఇలాంటి భోజనం తగదని నేను అనిపిస్తోంది.
చతురన్తాం మహీం భుక్త్వా మహేన్ద్రసదృశో విభు: । కథమిఙ్గుదిపిణ్యాకం స భుఙ్క్తే వసుధాధిప: ।। ౨.౧౦౩.
నాలుగు దిక్కులకూ పాలించిన మహేంద్రుడిలా ఉన్న భూపతికి, ఇప్పుడు ఇంగుడి పండ్లతో చేసిన వంటకాలు మాత్రమే ఎలా తినగలడు?
అతో దు:ఖతరం లోకే న కిఞ్చిత్ ప్రతిభాతి మా । యత్ర రామ: పితుర్దద్యాదిఙ్గుదీక్షోదమృద్ధిమాన్ ।। ౨.౧౦౩.
ఈ లోకంలో రాముడు, అంత ధనికుడు, తన తండ్రికి ఇంగుడి పండు, తేనె మాత్రమే ఇస్తున్నదానికంటే బాధాకరం నాకు ఇంకొకటి కనిపించదు.
రామేణేఙ్గుదిపిణ్యాకం పితుర్దత్తం సమీక్ష్య మే । కథం దు:ఖేన హృదయం న స్ఫోటతి సహస్రధా ।। ౨.౧౦౩.
రాముడు తన తండ్రికి ఇంగుడి పిండివంటకాలు ఇస్తున్నదాన్ని చూసి, నా మనసు దుఃఖంతో వెయ్యి ముక్కలుగా పగలకపోవడాన్ని నేను ఆశ్చర్యంగా భావిస్తున్నాను.
శ్రుతిస్తు ఖల్వియం సత్యా లౌకికీ ప్రతిభాతి మా । యదన్న: పురుషో భవతి తదన్నాస్తస్య దేవతా: ।। ౨.౧౦౩.
ఒక మనిషి తినే ఆహారాన్ని బట్టి, అతనికి అనుగ్రహించే దేవతలు కూడా అలానే ఉంటారని చెప్పే ఈ లోకవాక్యం నిజమేనని నాకు అనిపిస్తోంది.
ఏవమార్త్తాం సపత్న్యస్తా జగ్మురాశ్వాస్య తాం తదా । దదృశుశ్చాశ్రమే రామం స్వర్గచ్యుతమివామరమ్ ।। ౨.౧౦౩.
ఆమె అంతగా బాధపడుతుండగా, ఇతర భార్యలు ఆమెను ఓదార్చారు. ఆశ్రమంలో రాముడిని చూస్తూ, ఆకాశం నుంచి కిందపడిన దేవుడిలా భావించారు.
సర్వభోగై: పరిత్యక్తం రామం సమ్ప్రేక్ష్య మాతర: । ఆర్త్తా ముముచురశ్రూణి సస్వరం శోకకర్శితా: ।। ౨.౧౦౩.
అన్ని సుఖాలను వదిలేసిన రాముడిని చూసి, తల్లులు దుఃఖంతో గొంతెత్తి కన్నీళ్లు కార్చారు.
తాసాం రామ: సముత్థాయ జగ్రాహ చరణాన్ శుభాన్ । మాతఽణాం మనుజవ్యాఘ్ర: సర్వాసాం సత్యసఙ్గర: ।। ౨.౧౦౩.
మానవులలో సింహుడైన, మాటకు నిలబడే రాముడు లేచి, తన తల్లులందరి పాదాలను నమస్కరించాడు.
తా: పాణిభి: సుఖస్పర్శైర్మృద్వఙ్గులితలై: శుభై: । ప్రమమార్జూ రజ: పృష్ఠాద్రామస్యాయతలోచనా: ।। ౨.౧౦౩.
విస్తారమైన కళ్లున్న ఆ మహిళలు, తమ మృదువైన వేలులతో రాముని వెనుక భాగాన ఉన్న ధూళిని సున్నితంగా తుడిచారు.
సౌమిత్రిరపి తా: సర్వా: మాతఽ: సమ్ప్రేక్ష్య దు:ఖిత: । అభ్యవాదయతాసక్తం శనై రామాదనన్తరమ్ ।। ౨.౧౦౩.
సౌమిత్రి కూడా, తల్లులందరిని దుఃఖంతో చూస్తూ, రాముని తరువాత నెమ్మదిగా గాఢమైన మనసుతో నమస్కరించాడు.
యథా రామే తథా తస్మిన్ సర్వా వవృతిరే స్త్రియ: । వృత్తిం దశరథాజ్జాతే లక్ష్మణే శుభలక్షణే ।। ౨.౧౦౩.
దశరథుని కుమారుడైన, శుభలక్షణాలతో ఉన్న లక్ష్మణునిపై కూడా, రామునిపై ఉన్న ప్రేమను ఆ స్త్రీలు చూపించారు.
సీతాపి చరణాంస్తాసాముపసంగృహ్య దు:ఖితా । శ్వశ్రూణామశ్రుపూర్ణాక్షీ సా బభూవాగ్రత: స్థితా ।। ౨.౧౦౩.
సీత కూడా బాధతో, ఆ తల్లుల పాదాలను తాకి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండినవిడిగా వారి ముందున నిలిచింది.