స సమృద్ధాం మయా సార్ద్ధమయోధ్యాం గచ్ఛ రాఘవ । అభిషేచయ చాత్మానం కులస్యాస్య భవాయ న: ।। ౨.౧౦౧.
రాఘవా! నాతో కలిసి సంపన్నమైన అయోధ్యకు రా. మన వంశానికి మేలు కోసం నీవే పట్టాభిషేకం పొందు.
రాజానం మానుషం ప్రాహుర్దేవత్వే స మతో మమ । యస్య ధర్మార్థసహితం వృత్తమాహురమానుషమ్ ।। ౨.౧౦౧.
రాజును మానవుడని అంటారు గాని, ధర్మార్ధాలతో నడిచే మనిషి నాకు దేవతలాంటివాడు.
కేకయస్థే చ మయి తు త్వయి చారణ్యమాశ్రితే । దివమార్యో గతో రాజా యాయజూక: సతాం మత: ।। ౨.౧౦౧.
నేను కేకయలో ఉండగా, నువ్వు అరణ్యంలో ఉన్నపుడు, సత్పురుషులందరిలో గౌరవింపబడే మన తండ్రి పరలోకానికి వెళ్లారు.
నిష్క్రాన్తమాత్రే భవతి సహసీతే సలక్ష్మణే । దు:ఖశోకాభిభూతస్తు రాజా త్రిదివమభ్యగాత్ ।। ౨.౧౦౧.
నువ్వు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ వెళ్లిన వెంటనే, మన తండ్రి దుఃఖంతో బాధపడి స్వర్గానికి చేరారు.
ఉత్తిష్ఠ పురుషవ్యాఘ్ర క్రియతాముదకం పితు: । ऺఅహం చాయం చ శత్రుఘ్న: పూర్వమేవ కృతోదకౌ ।। ౨.౧౦౧.
పురుషశార్దూలా! లేచి తండ్రికి తర్పణం చేయు. నేను, శత్రుఘ్నుడు ముందే తర్పణం చేశాము.
ప్రియేణ ఖలు దత్తం హి పితృలోకేషు రాఘవ । అక్షయ్యం భవతీత్యాహుర్భవాంశ్చైవ పితు: ప్రియ: ।। ౨.౧౦౧.
ప్రేమతో ఇచ్చిన నీరు పితృలోకంలో నశించదని అంటారు రాఘవా! నువ్వు తండ్రికి ఎంతో ప్రియమైనవాడివి.
త్వామేవ శోచంస్తవ దర్శనేప్సుస్త్వయ్యేవ సక్తామనివర్త్య బుద్ధిమ్ । త్వయా విహీనస్తవ శోకరుగ్ణస్త్వాం సంస్మరన్నస్తమిత: పితా తే ।। ౨.౧౦౧.
నిన్నే తలచుకుంటూ, నిన్ను చూడాలని తపిస్తూ, నిన్ను కోల్పోయిన బాధతో మన తండ్రి నిన్ను గుర్తు చేసుకుంటూ ప్రాణాలు విడిచారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోత్తరశతతమ:సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో నూరొకటి వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వ్యధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తాం శ్రుత్వా కరుణాం వాచం పితుర్మరణసంహితామ్ । రాఘవో భరతేనోక్తాం బభూవ గతచేతన: ।। ౨.౧౦౨.
తండ్రి మరణ వార్తను భరతుడు చెప్పిన ఆ విషాదభరితమైన మాటలు విని, రాఘవుడు హృదయం కోల్పోయాడు.
తం తు వజ్రమివోత్సృష్టమాహవే దానవారిణా । వాగ్వజ్రం భరతేనోక్తమమనోజ్ఞం పరన్తప: ।। ౨.౧౦౨.
దానవ శత్రువు యుద్ధంలో విసిరిన వజ్రంలా, భరతుడు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు రాముని హృదయాన్ని గాయపరిచాయి.
ప్రగృహ్య బాహూ రామో వై పుష్పితాగ్రో యథా ద్రుమ: । వనే పరశునా కృత్తస్తథా భువి పపాత హ ।। ౨.౧౦౨.
రాముడు తన చేతులను పట్టుకుని, అడవిలో పూలతోన్న కొమ్మలతో ఉన్న చెట్టును గొడ్డలితో కోసినట్టు భూమిపై పడిపోయాడు.
తథా నిపతితం రామం జగత్యాం జగతీపతిమ్ । కూలఘాతపరిశ్రాన్తం ప్రసుప్తమివ కుఞ్జరమ్ ।। ౨.౧౦౨.
అలా నేలపై పడిపోయిన లోకనాయకుడు, నదీ తీరంలో అలసిపోయి నిద్రపోయిన ఏనుగులా కనిపించాడు.
భ్రాతరస్తే మహేష్వాసం సర్వత: శోకకర్శితమ్ । రుదన్త: సహ వైదేహ్యా సిషిచు: సలిలేన వై ।। ౨.౧౦౨.
అతని సోదరులు, గొప్ప విలువిదులు, శోకంతో కృశించిపోయి, సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ రాముని మీద నీళ్లు చల్లారు.
స తు సంజ్ఞాం పునర్లబ్ధ్వా నేత్రాభ్యామాస్రముత్సృజన్ । ఉపాక్రామత కాకుత్స్థ: కృపణం బహు భాషితుమ్ ।। ౨.౧౦౨.
తనకు మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చిన రాముడు, కన్నీళ్లు కారుస్తూ, కౌసల్య కుమారుడు దుఃఖంతో ఎన్నో మాటలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
స రామ: స్వర్గతం శ్రుత్వా పితరం పృథివీపతిమ్ । ఉవాచ భరతం వాక్యం ధర్మాత్మా ధర్మసంహితమ్ ।। ౨.౧౦౨.
రాముడు తన తండ్రి, భూమిని పాలించిన రాజు, పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడని విన్నప్పుడు, ధర్మాన్ని మనసులో ఉంచుకుని, భరతుని దగ్గర ఇలా అన్నాడు.
కిం కరిష్యామ్యయోధ్యాయాం తాతే దిష్టాం గతిం గతే । కస్తాం రాజవరాద్ధీనామయోధ్యాం పాలయిష్యతి ।। ౨.౧౦౨.
ఇప్పుడు నాన్న గారు తన విధిగా వెళ్లిపోయిన తర్వాత, అయోధ్యలో నేను ఏమి చేయాలి? ఆ మహారాజు ఆధీనంలో ఉన్న ఈ అయోధ్యను ఇక ఎవరు పాలిస్తారు?
కిం ను తస్య మయా కార్య్యం దుర్జాతేన మహాత్మన: । యో మృతో మమ శోకేన మయా చాపి న సంస్కృత: ।। ౨.౧౦౨.
నాకు ఇంతటి గొప్ప తండ్రి ఉన్నా, నా వల్ల ఆయన బాధపడి మరణించారు. ఆయనకు నేను అంత్యక్రియలు కూడా చేయలేకపోయాను. నాకు ఆయన పట్ల ఇంకేం చేయాలి?
అహో భరత సిద్ధార్థో యేన రాజా త్వయా ఽనఘ । శత్రుఘ్నేన చ సర్వేషు ప్రేతకృత్యేషు సత్కృత: ।। ౨.౧౦౨.
భరతా, నీవు నిజంగా ధన్యుడవు. నీవు, శత్రుఘ్నుడు కలిసి, రాజుగారికి అన్ని అంత్యక్రియలు సక్రమంగా నిర్వహించావు.
నిష్ప్రధానామనేకాగ్రాం నరేన్ద్రేణ వినా కృతామ్ । నివృత్తవనవాసోపి నాయోధ్యాం గన్తుముత్సహే ।। ౨.౧౦౨.
రాజు లేని అయోధ్య ఇప్పుడు నాయకత్వం లేని, చిత్తభ్రాంతిగా మారింది. అడవివాసం ముగిసిన తర్వాత కూడా, నాకు అక్కడికి వెళ్లాలనే మనసు లేదు.
సమాప్తవనవాసం మామయోధ్యాయాం పరన్తప । కో ను శాసిష్యతి పునస్తాతే లోకాన్తరం గతే ।। ౨.౧౦౨.
పరంతపా, అడవివాసం పూర్తయినా, నాన్నగారు పరలోకానికి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, అయోధ్యను మళ్లీ ఎవరు పాలిస్తారు?
పురా ప్రేక్ష్య సువృత్తం మాం పితా యాన్యాహ సాన్త్వయన్ । వాక్యాని తాని శ్రోష్యామి కుత: కర్ణసుఖాన్యహమ్ ।। ౨.౧౦౨.
ఇంతకు ముందు నేను మంచి ప్రవర్తన చూపినప్పుడు, నాన్నగారు నన్ను ఆదరిస్తూ మధురంగా మాట్లాడేవారు. అలాంటి మధురమైన మాటలు నేను ఇక ఎక్కడ వినగలను?
ఏవముక్త్వా స భరతం భార్యామభ్యేత్య రాఘవ: । ఉవాచ శోకసన్తప్త: పూర్ణచన్ద్రనిభాననామ్ ।। ౨.౧౦౨.
ఇలా భరతునితో మాట్లాడిన రాఘవుడు, తన భార్య దగ్గరకు వెళ్లి, ఆమెకు చంద్రబింబంలాంటి ముఖాన్ని చూసి, దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు.
సీతే మృతస్తే శ్వశుర: పిత్రా హీనో ఽసి లక్ష్మణ । భరతో దు:ఖమాచష్టే స్వర్గతం పృథివీపతిమ్ ।। ౨.౧౦౨.
సీతా, నీ మామగారు మరణించారు. లక్ష్మణా, నువ్వు కూడా తండ్రి లేకుండా పోయావు. భరతుడు మనకు రాజు పరలోకానికి వెళ్లాడని దుఃఖంతో చెబుతున్నాడు.
తతో బహుగుణం తేషాం బాష్పం నేత్రేష్వజాయత । తథా బ్రువతి కాకుత్స్థే కుమారాణాం యశస్వినామ్ ।। ౨.౧౦౨.
కాకుత్థ్సుడు ఇలా చెప్పినప్పుడు, ఆ మహారాజకుమారుల కళ్లలో కన్నీళ్లు ఆగకుండా ప్రవహించాయి.
తతస్తే భ్రాతర: సర్వే భృశమాశ్వాస్య రాఘవమ్ । అబ్రువన్ జగతీభర్త్తు: క్రియతాముదకం పితు: ।। ౨.౧౦౨.
అంతటా అన్నదమ్ములు అందరూ రాఘవుని బాగా ఓదార్చి, 'మన తండ్రి, భూమిని పాలించిన రాజు కోసం జలక్రియ చేయాలి' అని అన్నారు.
సా సీతా శ్వశురం శ్రుత్వా స్వర్గలోకగతం నృపమ్ । నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యామశకన్నేక్షితుం పతిమ్ ।। ౨.౧౦౨.
సీతా తన మామగారు, రాజు పరలోకానికి వెళ్లిపోయారని విన్నప్పుడు, ఆమె కళ్లలో కన్నీళ్లు నిండిపోయాయి. ఆమె భర్తను చూడలేకపోయింది.
సాన్త్వయిత్వా తు తాం రామో రుదన్తీం జనకాత్మజామ్ । ఉవాచ లక్ష్మణం తత్ర దు:ఖితో దు:ఖితం వచ: ।। ౨.౧౦౨.
ఆమె ఏడుస్తూ ఉండగా, రాముడు ఆమెను ఓదార్చి, తాను కూడా దుఃఖంతో, అక్కడ ఉన్న లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
ఆనయేఙ్గుదిపిణ్యాకం చీరమాహర చోత్తరమ్ । జలక్రియార్థం తాతస్య గమిష్యామి మహాత్మన: ।। ౨.౧౦౨.
ఇంగుడి పిండి వడను తీసుకొచ్చి, పైకి కండ వస్త్రాన్ని తీసుకురా. మన తండ్రి కోసం జలక్రియ చేయడానికి నేను వెళ్తాను.
సీతా పురస్తాద్వ్రజతుత్వమేనామభితో వ్రజ । అహం పశ్చాద్గమిష్యామి గతిర్హ్యేషా సుదారుణా ।। ౨.౧౦౨.
సీత ముందుగా వెళ్ళాలి. నువ్వు ఆమె పక్కన నడవు. నేను వెనుక నుంచి వస్తాను. ఎందుకంటే ఈ మార్గం చాలా కఠినంగా ఉంది.
తతో నిత్యానుగస్తేషాం విదితాత్మా మహామతి: । మృదుర్దాన్తశ్చ శాన్తశ్చ రామే చ దృఢభక్తిమాన్ ।। ౨.౧౦౨.
అప్పుడు సుమిత్ర కుమారుడు, ఎప్పుడూ వారికి సేవలో ఉండేవాడు, స్వయాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, మృదువైనవాడు, దండించుకున్నవాడు, శాంతుడైనవాడు, రామునిపై దృఢమైన భక్తి కలిగినవాడు—