యాత్రాదణ్డవిధానఞ్చ ద్వియోనీ సన్ధివిగ్రహౌ । కచ్చిదేతాన్ మహాప్రాజ్ఞ యథావదనుమన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, యుద్ధయాత్రలు, శిక్ష విధానం, రెండు రకాల జన్మలు, సఖ్యత, శత్రుత్వం — ఇవన్నింటినీ నీవు సరిగ్గా ఆమోదిస్తున్నావా?
మన్త్రిభిస్త్వం యథోద్దిష్టైశ్చతుర్భిస్త్రిభిరేవ వా । కచ్చిత్ సమస్తైర్వ్యస్తైశ్చ మన్త్ర మన్త్రయసే మిథ: ।। ౨.౧౦౦.
నీవు మంత్రులతో, అవసరమైతే నలుగురితో, లేక ముగ్గురితో, లేదా అందరితో కలిసో, విడివిడిగా అయినా, రహస్య సలహాలు తీసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్తే సఫలా వేదా: కచ్చిత్తే సఫలా: క్రియా: । కచ్చిత్తే సఫలా దారా: కచ్చిత్తే సఫలం శ్రుతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ వేదపఠనం ఫలప్రదమైందా? నీ కర్మలు ఫలించాయా? నీ భార్యలు నీకు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నారా? నీ విద్య ఫలించిందా?
కచ్చిదేషైవ తే బుద్ధిర్యథోక్తా మమ రాఘవ । ఆయుష్యా చ యశస్యా చ ధర్మకామార్థసంహితా ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీ బుద్ధి నేను చెప్పిన విధంగా, ఆయుష్షు, కీర్తి, ధర్మ, కామ, అర్థాలకు అనుకూలంగా ఉందా?
యాం వృత్తిం వర్త్తతే తాతో యాం చ న: ప్రపితామహా: । తాం వృత్తిం వర్త్తసే కచ్చిద్యా చ సత్పథగా శుభా ।। ౨.౧౦౦.
నీ తండ్రి, మన పూర్వీకులు అనుసరించిన ఆ మంచివార్తను, సత్పథాన్ని నీవు కూడా అనుసరిస్తున్నావా?
కచ్చిత్ స్వాదు కృతం భోజ్యమేకో నాశ్నాసి రాఘవ । కచ్చిదాశంసమానేభ్యో మిత్రేభ్య: సమ్ప్రయచ్ఛసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీవు రుచికరమైన భోజనం ఒంటరిగా తినకుండా, కోరుకునే మిత్రులతో పంచుకుంటున్నావా?
రాజా తు ధర్మేణ హి పాలయిత్వా మహామతిర్దణ్డధర: ప్రజానామ్ । అవాప్య కృత్స్నాం వసుధాం యథావదితశ్చ్యుత: స్వర్గముపైతి విద్వాన్ ।। ౨.౧౦౦.
ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను పాలించి, న్యాయంగా భూమిని సంపూర్ణంగా పొందిన జ్ఞానవంతుడైన రాజు, తన కాలం వచ్చినప్పుడు పరలోకానికి వెళ్తాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే శతతమ: సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో వందవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ఏకోత్తరశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center రామస్య వచనం శ్రుత్వా భరత: ప్రత్యువాచ హ । కిం మే ధర్మాద్విహీనస్య రాజధర్మ: కరిష్యతి ।। ౨.౧౦౧.
రాముని మాటలు విని, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: "నాకు ధర్మం లేకుండా ఉన్న రాజ్యానికి ఏమి ఉపయోగం?"
శాశ్వతో ఽయం సదా ధర్మ్మ: స్థితో ఽస్మాసు నరర్షభ । జ్యేష్ఠపుత్రే స్థితే రాజన్న కనీయాన్ నృపో భవేత్ ।। ౨.౧౦౧.
మనలో ఇది శాశ్వతమైన ధర్మం, నరశ్రేష్ఠా! పెద్ద కుమారుడు ఉన్నప్పుడు చిన్నవాడు రాజు కాలేడు.
స సమృద్ధాం మయా సార్ద్ధమయోధ్యాం గచ్ఛ రాఘవ । అభిషేచయ చాత్మానం కులస్యాస్య భవాయ న: ।। ౨.౧౦౧.
రాఘవా! నాతో కలిసి సంపన్నమైన అయోధ్యకు రా. మన వంశానికి మేలు కోసం నీవే పట్టాభిషేకం పొందు.
రాజానం మానుషం ప్రాహుర్దేవత్వే స మతో మమ । యస్య ధర్మార్థసహితం వృత్తమాహురమానుషమ్ ।। ౨.౧౦౧.
రాజును మానవుడని అంటారు గాని, ధర్మార్ధాలతో నడిచే మనిషి నాకు దేవతలాంటివాడు.
కేకయస్థే చ మయి తు త్వయి చారణ్యమాశ్రితే । దివమార్యో గతో రాజా యాయజూక: సతాం మత: ।। ౨.౧౦౧.
నేను కేకయలో ఉండగా, నువ్వు అరణ్యంలో ఉన్నపుడు, సత్పురుషులందరిలో గౌరవింపబడే మన తండ్రి పరలోకానికి వెళ్లారు.
నిష్క్రాన్తమాత్రే భవతి సహసీతే సలక్ష్మణే । దు:ఖశోకాభిభూతస్తు రాజా త్రిదివమభ్యగాత్ ।। ౨.౧౦౧.
నువ్వు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ వెళ్లిన వెంటనే, మన తండ్రి దుఃఖంతో బాధపడి స్వర్గానికి చేరారు.
ఉత్తిష్ఠ పురుషవ్యాఘ్ర క్రియతాముదకం పితు: । ऺఅహం చాయం చ శత్రుఘ్న: పూర్వమేవ కృతోదకౌ ।। ౨.౧౦౧.
పురుషశార్దూలా! లేచి తండ్రికి తర్పణం చేయు. నేను, శత్రుఘ్నుడు ముందే తర్పణం చేశాము.
ప్రియేణ ఖలు దత్తం హి పితృలోకేషు రాఘవ । అక్షయ్యం భవతీత్యాహుర్భవాంశ్చైవ పితు: ప్రియ: ।। ౨.౧౦౧.
ప్రేమతో ఇచ్చిన నీరు పితృలోకంలో నశించదని అంటారు రాఘవా! నువ్వు తండ్రికి ఎంతో ప్రియమైనవాడివి.
త్వామేవ శోచంస్తవ దర్శనేప్సుస్త్వయ్యేవ సక్తామనివర్త్య బుద్ధిమ్ । త్వయా విహీనస్తవ శోకరుగ్ణస్త్వాం సంస్మరన్నస్తమిత: పితా తే ।। ౨.౧౦౧.
నిన్నే తలచుకుంటూ, నిన్ను చూడాలని తపిస్తూ, నిన్ను కోల్పోయిన బాధతో మన తండ్రి నిన్ను గుర్తు చేసుకుంటూ ప్రాణాలు విడిచారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోత్తరశతతమ:సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో నూరొకటి వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వ్యధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తాం శ్రుత్వా కరుణాం వాచం పితుర్మరణసంహితామ్ । రాఘవో భరతేనోక్తాం బభూవ గతచేతన: ।। ౨.౧౦౨.
తండ్రి మరణ వార్తను భరతుడు చెప్పిన ఆ విషాదభరితమైన మాటలు విని, రాఘవుడు హృదయం కోల్పోయాడు.
తం తు వజ్రమివోత్సృష్టమాహవే దానవారిణా । వాగ్వజ్రం భరతేనోక్తమమనోజ్ఞం పరన్తప: ।। ౨.౧౦౨.
దానవ శత్రువు యుద్ధంలో విసిరిన వజ్రంలా, భరతుడు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు రాముని హృదయాన్ని గాయపరిచాయి.
ప్రగృహ్య బాహూ రామో వై పుష్పితాగ్రో యథా ద్రుమ: । వనే పరశునా కృత్తస్తథా భువి పపాత హ ।। ౨.౧౦౨.
రాముడు తన చేతులను పట్టుకుని, అడవిలో పూలతోన్న కొమ్మలతో ఉన్న చెట్టును గొడ్డలితో కోసినట్టు భూమిపై పడిపోయాడు.
తథా నిపతితం రామం జగత్యాం జగతీపతిమ్ । కూలఘాతపరిశ్రాన్తం ప్రసుప్తమివ కుఞ్జరమ్ ।। ౨.౧౦౨.
అలా నేలపై పడిపోయిన లోకనాయకుడు, నదీ తీరంలో అలసిపోయి నిద్రపోయిన ఏనుగులా కనిపించాడు.
భ్రాతరస్తే మహేష్వాసం సర్వత: శోకకర్శితమ్ । రుదన్త: సహ వైదేహ్యా సిషిచు: సలిలేన వై ।। ౨.౧౦౨.
అతని సోదరులు, గొప్ప విలువిదులు, శోకంతో కృశించిపోయి, సీతతో కలిసి ఏడుస్తూ రాముని మీద నీళ్లు చల్లారు.
స తు సంజ్ఞాం పునర్లబ్ధ్వా నేత్రాభ్యామాస్రముత్సృజన్ । ఉపాక్రామత కాకుత్స్థ: కృపణం బహు భాషితుమ్ ।। ౨.౧౦౨.
తనకు మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చిన రాముడు, కన్నీళ్లు కారుస్తూ, కౌసల్య కుమారుడు దుఃఖంతో ఎన్నో మాటలు చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
స రామ: స్వర్గతం శ్రుత్వా పితరం పృథివీపతిమ్ । ఉవాచ భరతం వాక్యం ధర్మాత్మా ధర్మసంహితమ్ ।। ౨.౧౦౨.
రాముడు తన తండ్రి, భూమిని పాలించిన రాజు, పరలోకానికి వెళ్లిపోయాడని విన్నప్పుడు, ధర్మాన్ని మనసులో ఉంచుకుని, భరతుని దగ్గర ఇలా అన్నాడు.
కిం కరిష్యామ్యయోధ్యాయాం తాతే దిష్టాం గతిం గతే । కస్తాం రాజవరాద్ధీనామయోధ్యాం పాలయిష్యతి ।। ౨.౧౦౨.
ఇప్పుడు నాన్న గారు తన విధిగా వెళ్లిపోయిన తర్వాత, అయోధ్యలో నేను ఏమి చేయాలి? ఆ మహారాజు ఆధీనంలో ఉన్న ఈ అయోధ్యను ఇక ఎవరు పాలిస్తారు?
కిం ను తస్య మయా కార్య్యం దుర్జాతేన మహాత్మన: । యో మృతో మమ శోకేన మయా చాపి న సంస్కృత: ।। ౨.౧౦౨.
నాకు ఇంతటి గొప్ప తండ్రి ఉన్నా, నా వల్ల ఆయన బాధపడి మరణించారు. ఆయనకు నేను అంత్యక్రియలు కూడా చేయలేకపోయాను. నాకు ఆయన పట్ల ఇంకేం చేయాలి?
అహో భరత సిద్ధార్థో యేన రాజా త్వయా ఽనఘ । శత్రుఘ్నేన చ సర్వేషు ప్రేతకృత్యేషు సత్కృత: ।। ౨.౧౦౨.
భరతా, నీవు నిజంగా ధన్యుడవు. నీవు, శత్రుఘ్నుడు కలిసి, రాజుగారికి అన్ని అంత్యక్రియలు సక్రమంగా నిర్వహించావు.
నిష్ప్రధానామనేకాగ్రాం నరేన్ద్రేణ వినా కృతామ్ । నివృత్తవనవాసోపి నాయోధ్యాం గన్తుముత్సహే ।। ౨.౧౦౨.
రాజు లేని అయోధ్య ఇప్పుడు నాయకత్వం లేని, చిత్తభ్రాంతిగా మారింది. అడవివాసం ముగిసిన తర్వాత కూడా, నాకు అక్కడికి వెళ్లాలనే మనసు లేదు.
సమాప్తవనవాసం మామయోధ్యాయాం పరన్తప । కో ను శాసిష్యతి పునస్తాతే లోకాన్తరం గతే ।। ౨.౧౦౨.
పరంతపా, అడవివాసం పూర్తయినా, నాన్నగారు పరలోకానికి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, అయోధ్యను మళ్లీ ఎవరు పాలిస్తారు?