కచ్చిద్ వృద్ధాంశ్చ బాలాంశ్చ వైద్యముఖ్యాంశ్చ రాఘవ । దానేన మనసా వాచా త్రిభిరేతైర్బుభూషసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, వృద్ధులను, పిల్లలను, మంచి వైద్యులను, దానం, మనస్సు, మాటల ద్వారా — ఈ మూడింటితోనూ — ఆదరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నావా?
కచ్చిద్గురూంశ్చ వృద్ధాంశ్చ తాపసాన్ దేవతాతిథీన్ । చైత్యాంశ్చ సర్వాన్ సిద్ధార్థాన్ బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, గురువులను, వృద్ధులను, తపస్వులను, దేవతలను, అతిథులను, పవిత్ర స్థలాలను, సఫలమైనవారిని, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తున్నావా?
కచ్చిదర్థేన వా ధర్మమర్థం ధర్మేణ వా పున: । ఉభౌ వా ప్రీతిలోభేన కామేన చ న బాధసే ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ధనంతో ధర్మాన్ని, ధర్మంతో ధనాన్ని పోషిస్తూ, కామం లేదా లోభంతో వాటిని లేదా రెండింటినీ హానిచేయడం లేదు కదా?
కచ్చిదర్థం చ ధర్మం చ కామం చ జయతాం వర । విభజ్య కాలే కాలజ్ఞ సర్వాన్ వరద సేవసే ।। ౨.౧౦౦.
విజయవంతులలో శ్రేష్ఠుడవైన వరదా, కాలాన్ని తెలుసుకుని, ధనం, ధర్మం, కామాన్ని సమయానుసారం వేరుచేసి, అన్నింటినీ సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిత్తే బ్రాహ్మణా: శర్మ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదా: । ఆశంసన్తే మహాప్రాజ్ఞ పౌరజానపదై: సహ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, అన్ని శాస్త్రార్ధాలలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు, పౌరులు, గ్రామ ప్రజలతో కలిసి నీకు శుభం కావాలని కోరుకుంటున్నారా?
నాస్తిక్యమనృతం క్రోధం ప్రమాదం దీర్ఘసూత్రతామ్ । అదర్శనం జ్ఞానవతామాలస్యం పఞ్చవృత్తితామ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు నాస్తికత్వం, అబద్ధం, కోపం, నిర్లక్ష్యం, ఆలస్యపు అలవాటు, జ్ఞానుల్ని పట్టించుకోకపోవడం, అలసత్వం, చంచల మనస్సు — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
ఏకచిన్తనమర్థానామనర్థజ్ఞైశ్చ మన్త్రణమ్ । నిశ్చితానామనారమ్భం మన్త్రస్యాపరిరక్షణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు విషయాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, కష్టాలను తెలియని వారితో సలహా చేయడం, నిర్ణయించిన పనులను ప్రారంభించకపోవడం, రహస్యాలను కాపాడకపోవడం — ఇవన్నీ నివారిస్తున్నావా?
మఙ్గలస్యాప్రయోగం చ ప్రత్యుత్థానం చ సర్వత: । కచ్చిత్త్వం వర్జయస్యేతాన్ రాజదోషాంశ్చతుర్దశ ।। ౨.౧౦౦.
శుభకార్యాలను చేయకపోవడం, సమయానుసారం స్పందించకపోవడం వంటి పద్నాలుగు రాజదోషాలను నీవు దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
దశ పఞ్చ చతుర్వర్గాన్ సప్తవర్గం చ తత్త్వత: । అష్టవర్గం త్రివర్గం చ విద్యాస్తిస్రశ్చ రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, పది, అయిదు, నాలుగు, ఏడు, ఎనిమిది, మూడు వర్గాలను, మూడు విద్యాశాఖలను నీవు నిజంగా తెలుసుకున్నావా?
ఇన్ద్రియాణాం జయం బుద్ధ్వా షాఙ్గుణ్యం దైవమానుషమ్ । కృత్యం వింశతివర్గఞ్చ తథా ప్రకృతిమణ్డలమ్ ।। ౨.౧౦౦.
ఇంద్రియాలను జయించి, ఆరు విధాల నయపాయాలను, దైవ మరియు మానవ కారణాలను, ఇరవై విధాల పనులను, ప్రజల వర్గాలను నీవు తెలుసుకున్నావా?
యాత్రాదణ్డవిధానఞ్చ ద్వియోనీ సన్ధివిగ్రహౌ । కచ్చిదేతాన్ మహాప్రాజ్ఞ యథావదనుమన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, యుద్ధయాత్రలు, శిక్ష విధానం, రెండు రకాల జన్మలు, సఖ్యత, శత్రుత్వం — ఇవన్నింటినీ నీవు సరిగ్గా ఆమోదిస్తున్నావా?
మన్త్రిభిస్త్వం యథోద్దిష్టైశ్చతుర్భిస్త్రిభిరేవ వా । కచ్చిత్ సమస్తైర్వ్యస్తైశ్చ మన్త్ర మన్త్రయసే మిథ: ।। ౨.౧౦౦.
నీవు మంత్రులతో, అవసరమైతే నలుగురితో, లేక ముగ్గురితో, లేదా అందరితో కలిసో, విడివిడిగా అయినా, రహస్య సలహాలు తీసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్తే సఫలా వేదా: కచ్చిత్తే సఫలా: క్రియా: । కచ్చిత్తే సఫలా దారా: కచ్చిత్తే సఫలం శ్రుతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ వేదపఠనం ఫలప్రదమైందా? నీ కర్మలు ఫలించాయా? నీ భార్యలు నీకు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నారా? నీ విద్య ఫలించిందా?
కచ్చిదేషైవ తే బుద్ధిర్యథోక్తా మమ రాఘవ । ఆయుష్యా చ యశస్యా చ ధర్మకామార్థసంహితా ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీ బుద్ధి నేను చెప్పిన విధంగా, ఆయుష్షు, కీర్తి, ధర్మ, కామ, అర్థాలకు అనుకూలంగా ఉందా?
యాం వృత్తిం వర్త్తతే తాతో యాం చ న: ప్రపితామహా: । తాం వృత్తిం వర్త్తసే కచ్చిద్యా చ సత్పథగా శుభా ।। ౨.౧౦౦.
నీ తండ్రి, మన పూర్వీకులు అనుసరించిన ఆ మంచివార్తను, సత్పథాన్ని నీవు కూడా అనుసరిస్తున్నావా?
కచ్చిత్ స్వాదు కృతం భోజ్యమేకో నాశ్నాసి రాఘవ । కచ్చిదాశంసమానేభ్యో మిత్రేభ్య: సమ్ప్రయచ్ఛసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీవు రుచికరమైన భోజనం ఒంటరిగా తినకుండా, కోరుకునే మిత్రులతో పంచుకుంటున్నావా?
రాజా తు ధర్మేణ హి పాలయిత్వా మహామతిర్దణ్డధర: ప్రజానామ్ । అవాప్య కృత్స్నాం వసుధాం యథావదితశ్చ్యుత: స్వర్గముపైతి విద్వాన్ ।। ౨.౧౦౦.
ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను పాలించి, న్యాయంగా భూమిని సంపూర్ణంగా పొందిన జ్ఞానవంతుడైన రాజు, తన కాలం వచ్చినప్పుడు పరలోకానికి వెళ్తాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే శతతమ: సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో వందవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ఏకోత్తరశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center రామస్య వచనం శ్రుత్వా భరత: ప్రత్యువాచ హ । కిం మే ధర్మాద్విహీనస్య రాజధర్మ: కరిష్యతి ।। ౨.౧౦౧.
రాముని మాటలు విని, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: "నాకు ధర్మం లేకుండా ఉన్న రాజ్యానికి ఏమి ఉపయోగం?"
శాశ్వతో ఽయం సదా ధర్మ్మ: స్థితో ఽస్మాసు నరర్షభ । జ్యేష్ఠపుత్రే స్థితే రాజన్న కనీయాన్ నృపో భవేత్ ।। ౨.౧౦౧.
మనలో ఇది శాశ్వతమైన ధర్మం, నరశ్రేష్ఠా! పెద్ద కుమారుడు ఉన్నప్పుడు చిన్నవాడు రాజు కాలేడు.
స సమృద్ధాం మయా సార్ద్ధమయోధ్యాం గచ్ఛ రాఘవ । అభిషేచయ చాత్మానం కులస్యాస్య భవాయ న: ।। ౨.౧౦౧.
రాఘవా! నాతో కలిసి సంపన్నమైన అయోధ్యకు రా. మన వంశానికి మేలు కోసం నీవే పట్టాభిషేకం పొందు.
రాజానం మానుషం ప్రాహుర్దేవత్వే స మతో మమ । యస్య ధర్మార్థసహితం వృత్తమాహురమానుషమ్ ।। ౨.౧౦౧.
రాజును మానవుడని అంటారు గాని, ధర్మార్ధాలతో నడిచే మనిషి నాకు దేవతలాంటివాడు.
కేకయస్థే చ మయి తు త్వయి చారణ్యమాశ్రితే । దివమార్యో గతో రాజా యాయజూక: సతాం మత: ।। ౨.౧౦౧.
నేను కేకయలో ఉండగా, నువ్వు అరణ్యంలో ఉన్నపుడు, సత్పురుషులందరిలో గౌరవింపబడే మన తండ్రి పరలోకానికి వెళ్లారు.
నిష్క్రాన్తమాత్రే భవతి సహసీతే సలక్ష్మణే । దు:ఖశోకాభిభూతస్తు రాజా త్రిదివమభ్యగాత్ ।। ౨.౧౦౧.
నువ్వు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ వెళ్లిన వెంటనే, మన తండ్రి దుఃఖంతో బాధపడి స్వర్గానికి చేరారు.
ఉత్తిష్ఠ పురుషవ్యాఘ్ర క్రియతాముదకం పితు: । ऺఅహం చాయం చ శత్రుఘ్న: పూర్వమేవ కృతోదకౌ ।। ౨.౧౦౧.
పురుషశార్దూలా! లేచి తండ్రికి తర్పణం చేయు. నేను, శత్రుఘ్నుడు ముందే తర్పణం చేశాము.
ప్రియేణ ఖలు దత్తం హి పితృలోకేషు రాఘవ । అక్షయ్యం భవతీత్యాహుర్భవాంశ్చైవ పితు: ప్రియ: ।। ౨.౧౦౧.
ప్రేమతో ఇచ్చిన నీరు పితృలోకంలో నశించదని అంటారు రాఘవా! నువ్వు తండ్రికి ఎంతో ప్రియమైనవాడివి.
త్వామేవ శోచంస్తవ దర్శనేప్సుస్త్వయ్యేవ సక్తామనివర్త్య బుద్ధిమ్ । త్వయా విహీనస్తవ శోకరుగ్ణస్త్వాం సంస్మరన్నస్తమిత: పితా తే ।। ౨.౧౦౧.
నిన్నే తలచుకుంటూ, నిన్ను చూడాలని తపిస్తూ, నిన్ను కోల్పోయిన బాధతో మన తండ్రి నిన్ను గుర్తు చేసుకుంటూ ప్రాణాలు విడిచారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోత్తరశతతమ:సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో నూరొకటి వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వ్యధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తాం శ్రుత్వా కరుణాం వాచం పితుర్మరణసంహితామ్ । రాఘవో భరతేనోక్తాం బభూవ గతచేతన: ।। ౨.౧౦౨.
తండ్రి మరణ వార్తను భరతుడు చెప్పిన ఆ విషాదభరితమైన మాటలు విని, రాఘవుడు హృదయం కోల్పోయాడు.
తం తు వజ్రమివోత్సృష్టమాహవే దానవారిణా । వాగ్వజ్రం భరతేనోక్తమమనోజ్ఞం పరన్తప: ।। ౨.౧౦౨.
దానవ శత్రువు యుద్ధంలో విసిరిన వజ్రంలా, భరతుడు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు రాముని హృదయాన్ని గాయపరిచాయి.