కచ్చిన్నాగవనం గుప్తం కచ్చిత్తే సన్తి ధేనుకా: । కచ్చిన్న గణికాశ్వానాం కుఞ్జరాణాం చ తృప్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఏనుగుల అరణ్యం బాగా కాపాడబడుతోందా? నీ వద్ద పాలు పశువులు చాలానే ఉన్నాయా? రాజభవనానికి చెందిన గుర్రాలు, ఏనుగులు నీకు సరిపడుగా ఉన్నాయా?
కచ్చిద్దర్శయసే నిత్యం మనుష్యాణాం విభూషితమ్ । ఉత్థాయోత్థాయ పూర్వాహ్ణే రాజపుత్ర మహాపథే ।। ౨.౧౦౦.
రాజకుమారా, ప్రతిరోజూ ఉదయం త్వరగా లేచి, ప్రజలకు అలంకరితుడై, పెద్ద వీధిలో కనిపిస్తావా?
కచ్చిన్న సర్వే కర్మాన్తా: ప్రత్యక్షాస్తే ఽవిశఙ్కయా । సర్వే వా పునరుత్సృష్టా మధ్యమేవాత్ర కారణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ అధికారుల పనులన్నీ ప్రజలకు స్పష్టంగా, అనుమానాలు లేకుండా జరుగుతున్నాయా? లేదా అవన్నీ మధ్యలోనే ఆపేసి, అసలు కారణాలు చెప్పకుండా వదిలేస్తున్నావా?
కచ్చిత్ సర్వాణి దుర్గాణి ధనధాన్యాయుధోదకై: । యన్త్రైశ్చ పరిపూర్ణాని తథా శిల్పిధనుర్ద్ధరై ।। ౨.౧౦౦.
నీ కోటలు అన్నీ ధనం, ధాన్యం, ఆయుధాలు, నీరు, యంత్రాలు, విల్లు వాడే నిపుణులు వంటి అవసరమైన వాటితో నిండుగా ఉన్నాయా?
ఆయస్తే విపుల: కచ్చిత్ కచ్చిదల్పతరో వ్యయ: । అపాత్రేషు న తే కచ్చిత్కోశో గచ్ఛతి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
నీ ఆదాయం ఎక్కువగా, ఖర్చు తక్కువగా ఉందా? రాఘవా, నీ ధనాన్ని అనర్హులకు ఇవ్వడం జరుగుతుందా?
దేవతార్థే చ పిత్రర్థే బ్రాహ్మణాభ్యాగతేషు చ । యోధేషు మిత్రవర్గేషు కచ్చిద్గచ్ఛతి తే వ్యయ: ।। ౨.౧౦౦.
దేవతల పూజ, పితృకర్మలు, బ్రాహ్మణులకు, యోధులకు, మిత్రులకు ఖర్చు చేస్తున్నావా?
కచ్చిదార్య్యో విశుద్ధాత్మా ఽ ఽక్షారితశ్చోరకర్మణా । అపృష్ట: శాస్త్రకుశలైర్న లోభాద్వధ్యతే శుచి: ।। ౨.౧౦౦.
ఆర్యుడు, పవిత్రమైన మనసున్నవాడు, దొంగతనానికి ఎప్పుడూ నిందించబడకుండా, పండితులు విచారణ లేకుండా శిక్షించకుండా, లోభంతో శుద్ధుడైనవాడిని శిక్షించకుండా ఉన్నాడా?
గృహీతశ్చైవ పృష్టశ్చ కాలే దృష్ట: సకారణ: । కచ్చిన్న ముచ్యతే చోరో ధనలోభాన్నరర్షభ ।। ౨.౧౦౦.
దొంగను పట్టుకుని, సమయానికి ప్రశ్నించి, సాక్ష్యాలతో చూచి, ధనలోభంతో వదిలిపెట్టడం జరగకుండా ఉన్నావా, మానవశ్రేష్ఠా?
వ్యసనే కచ్చిదాఢ్యస్య దుర్గతస్య చ రాఘవ । అర్థం విరాగా: పశ్యన్తి తవామాత్యా బహుశ్రుతా: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, కష్టకాలంలోనైనా, సుఖసమయంలోనైనా, నీకు మంచి విద్య కలిగిన నీ మంత్రి వర్గం, నిష్పక్షపాతంగా నీ ప్రయోజనాలను చూసుకుంటున్నారా?
యాని మిథ్యాభిశస్తానాం పతన్త్యస్రాణి రాఘవ । తాని పుత్రపశూన్ ఘ్నన్తి ప్రీత్యర్థమనుశాసత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, అబద్ధంగా నిందించబడినవారి కన్నీళ్లు, వారిని అన్యాయంగా శిక్షించే వారి పిల్లలు, పశువులను నాశనం చేస్తాయి.
కచ్చిద్ వృద్ధాంశ్చ బాలాంశ్చ వైద్యముఖ్యాంశ్చ రాఘవ । దానేన మనసా వాచా త్రిభిరేతైర్బుభూషసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, వృద్ధులను, పిల్లలను, మంచి వైద్యులను, దానం, మనస్సు, మాటల ద్వారా — ఈ మూడింటితోనూ — ఆదరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నావా?
కచ్చిద్గురూంశ్చ వృద్ధాంశ్చ తాపసాన్ దేవతాతిథీన్ । చైత్యాంశ్చ సర్వాన్ సిద్ధార్థాన్ బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, గురువులను, వృద్ధులను, తపస్వులను, దేవతలను, అతిథులను, పవిత్ర స్థలాలను, సఫలమైనవారిని, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తున్నావా?
కచ్చిదర్థేన వా ధర్మమర్థం ధర్మేణ వా పున: । ఉభౌ వా ప్రీతిలోభేన కామేన చ న బాధసే ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ధనంతో ధర్మాన్ని, ధర్మంతో ధనాన్ని పోషిస్తూ, కామం లేదా లోభంతో వాటిని లేదా రెండింటినీ హానిచేయడం లేదు కదా?
కచ్చిదర్థం చ ధర్మం చ కామం చ జయతాం వర । విభజ్య కాలే కాలజ్ఞ సర్వాన్ వరద సేవసే ।। ౨.౧౦౦.
విజయవంతులలో శ్రేష్ఠుడవైన వరదా, కాలాన్ని తెలుసుకుని, ధనం, ధర్మం, కామాన్ని సమయానుసారం వేరుచేసి, అన్నింటినీ సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిత్తే బ్రాహ్మణా: శర్మ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదా: । ఆశంసన్తే మహాప్రాజ్ఞ పౌరజానపదై: సహ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, అన్ని శాస్త్రార్ధాలలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు, పౌరులు, గ్రామ ప్రజలతో కలిసి నీకు శుభం కావాలని కోరుకుంటున్నారా?
నాస్తిక్యమనృతం క్రోధం ప్రమాదం దీర్ఘసూత్రతామ్ । అదర్శనం జ్ఞానవతామాలస్యం పఞ్చవృత్తితామ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు నాస్తికత్వం, అబద్ధం, కోపం, నిర్లక్ష్యం, ఆలస్యపు అలవాటు, జ్ఞానుల్ని పట్టించుకోకపోవడం, అలసత్వం, చంచల మనస్సు — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
ఏకచిన్తనమర్థానామనర్థజ్ఞైశ్చ మన్త్రణమ్ । నిశ్చితానామనారమ్భం మన్త్రస్యాపరిరక్షణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు విషయాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, కష్టాలను తెలియని వారితో సలహా చేయడం, నిర్ణయించిన పనులను ప్రారంభించకపోవడం, రహస్యాలను కాపాడకపోవడం — ఇవన్నీ నివారిస్తున్నావా?
మఙ్గలస్యాప్రయోగం చ ప్రత్యుత్థానం చ సర్వత: । కచ్చిత్త్వం వర్జయస్యేతాన్ రాజదోషాంశ్చతుర్దశ ।। ౨.౧౦౦.
శుభకార్యాలను చేయకపోవడం, సమయానుసారం స్పందించకపోవడం వంటి పద్నాలుగు రాజదోషాలను నీవు దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
దశ పఞ్చ చతుర్వర్గాన్ సప్తవర్గం చ తత్త్వత: । అష్టవర్గం త్రివర్గం చ విద్యాస్తిస్రశ్చ రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, పది, అయిదు, నాలుగు, ఏడు, ఎనిమిది, మూడు వర్గాలను, మూడు విద్యాశాఖలను నీవు నిజంగా తెలుసుకున్నావా?
ఇన్ద్రియాణాం జయం బుద్ధ్వా షాఙ్గుణ్యం దైవమానుషమ్ । కృత్యం వింశతివర్గఞ్చ తథా ప్రకృతిమణ్డలమ్ ।। ౨.౧౦౦.
ఇంద్రియాలను జయించి, ఆరు విధాల నయపాయాలను, దైవ మరియు మానవ కారణాలను, ఇరవై విధాల పనులను, ప్రజల వర్గాలను నీవు తెలుసుకున్నావా?
యాత్రాదణ్డవిధానఞ్చ ద్వియోనీ సన్ధివిగ్రహౌ । కచ్చిదేతాన్ మహాప్రాజ్ఞ యథావదనుమన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, యుద్ధయాత్రలు, శిక్ష విధానం, రెండు రకాల జన్మలు, సఖ్యత, శత్రుత్వం — ఇవన్నింటినీ నీవు సరిగ్గా ఆమోదిస్తున్నావా?
మన్త్రిభిస్త్వం యథోద్దిష్టైశ్చతుర్భిస్త్రిభిరేవ వా । కచ్చిత్ సమస్తైర్వ్యస్తైశ్చ మన్త్ర మన్త్రయసే మిథ: ।। ౨.౧౦౦.
నీవు మంత్రులతో, అవసరమైతే నలుగురితో, లేక ముగ్గురితో, లేదా అందరితో కలిసో, విడివిడిగా అయినా, రహస్య సలహాలు తీసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్తే సఫలా వేదా: కచ్చిత్తే సఫలా: క్రియా: । కచ్చిత్తే సఫలా దారా: కచ్చిత్తే సఫలం శ్రుతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ వేదపఠనం ఫలప్రదమైందా? నీ కర్మలు ఫలించాయా? నీ భార్యలు నీకు ఆనందాన్ని ఇస్తున్నారా? నీ విద్య ఫలించిందా?
కచ్చిదేషైవ తే బుద్ధిర్యథోక్తా మమ రాఘవ । ఆయుష్యా చ యశస్యా చ ధర్మకామార్థసంహితా ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీ బుద్ధి నేను చెప్పిన విధంగా, ఆయుష్షు, కీర్తి, ధర్మ, కామ, అర్థాలకు అనుకూలంగా ఉందా?
యాం వృత్తిం వర్త్తతే తాతో యాం చ న: ప్రపితామహా: । తాం వృత్తిం వర్త్తసే కచ్చిద్యా చ సత్పథగా శుభా ।। ౨.౧౦౦.
నీ తండ్రి, మన పూర్వీకులు అనుసరించిన ఆ మంచివార్తను, సత్పథాన్ని నీవు కూడా అనుసరిస్తున్నావా?
కచ్చిత్ స్వాదు కృతం భోజ్యమేకో నాశ్నాసి రాఘవ । కచ్చిదాశంసమానేభ్యో మిత్రేభ్య: సమ్ప్రయచ్ఛసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, నీవు రుచికరమైన భోజనం ఒంటరిగా తినకుండా, కోరుకునే మిత్రులతో పంచుకుంటున్నావా?
రాజా తు ధర్మేణ హి పాలయిత్వా మహామతిర్దణ్డధర: ప్రజానామ్ । అవాప్య కృత్స్నాం వసుధాం యథావదితశ్చ్యుత: స్వర్గముపైతి విద్వాన్ ।। ౨.౧౦౦.
ధర్మబద్ధంగా ప్రజలను పాలించి, న్యాయంగా భూమిని సంపూర్ణంగా పొందిన జ్ఞానవంతుడైన రాజు, తన కాలం వచ్చినప్పుడు పరలోకానికి వెళ్తాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే శతతమ: సర్గ:
ఇలా పురాణ ప్రఖ్యాత వాల్మీకి మహర్షి రచించిన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో వందవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ఏకోత్తరశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center రామస్య వచనం శ్రుత్వా భరత: ప్రత్యువాచ హ । కిం మే ధర్మాద్విహీనస్య రాజధర్మ: కరిష్యతి ।। ౨.౧౦౧.
రాముని మాటలు విని, భరతుడు ఇలా అన్నాడు: "నాకు ధర్మం లేకుండా ఉన్న రాజ్యానికి ఏమి ఉపయోగం?"
శాశ్వతో ఽయం సదా ధర్మ్మ: స్థితో ఽస్మాసు నరర్షభ । జ్యేష్ఠపుత్రే స్థితే రాజన్న కనీయాన్ నృపో భవేత్ ।। ౨.౧౦౧.
మనలో ఇది శాశ్వతమైన ధర్మం, నరశ్రేష్ఠా! పెద్ద కుమారుడు ఉన్నప్పుడు చిన్నవాడు రాజు కాలేడు.