వీరైరధ్యుషితాం పూర్వమస్మాకం తాత పూర్వకై: । సత్యనామాం దృఢద్వారాం హస్త్యశ్వరథసఙ్కులామ్ ।। ౨.౧౦౦.
తండ్రి గారూ, మన పూర్వీకులు ధైర్యంగా నివసించిన, 'సత్యం' అనే పేరుగల, బలమైన గేట్లు ఉన్న, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిక్కిరిసిన ఆ నగరం ఇంకా చక్కగా ఉందా?
బ్రాహ్మణై: క్షత్ऺిత్రయైర్వైశ్యై: స్వకర్మనిరతై: సదా । జితేన్ద్రియైర్మహోత్సాహైర్వృతామార్యై: సహస్రశ: ।। ౨.౧౦౦.
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు తమ తమ పనుల్లో నిబద్ధతతో, ఇంద్రియాలను జయించుకున్నవారు, గొప్ప ఉత్సాహంతో, వేలాది సద్గుణవంతులతో ఆ నగరం ఎప్పుడూ నిండిగా ఉందా?
ప్రాసాదైర్వివిధాకారైర్వృతాం వైద్యజనాకులామ్ । కచ్చిత్సుముదితాం స్ఫీతామయోధ్యాం పరిరక్షసి ।। ౨.౧౦౦.
వివిధ ఆకారాల భవనాలతో అలంకరించబడిన, నిపుణులైన వైద్యులతో కిక్కిరిసిన, సంతోషంగా, సంపన్నంగా ఉన్న అయోధ్యను నువ్వు బాగా కాపాడుతున్నావా?
కచ్చిచ్చిత్యశతైర్జుష్ట: సునివిష్టజనాకుల: । దేవస్థానై: ప్రపాభిశ్చ తటాకైశ్చోపశోభిత: ।। ౨.౧౦౦.
వందలాది భవనాలతో, జనంతో నిండిన, దేవాలయాలు, విశ్రాంతి గృహాలు, చెరువులతో అలంకరించబడిన ఆ నగరం అందంగా ఉందా?
ప్రహృష్టనరనారీక: సమాజోత్సవశోభిత: । సుకృష్టసీమా పశుమాన్ హింసాభి: పరివర్జిత: ।। ౨.౧౦౦.
ఆ నగరంలో పురుషులు, మహిళలు ఆనందంగా ఉండి, సమాజాలు, ఉత్సవాలతో వెలిగిపోతూ, పొలాలు బాగా సాగు చేసి, పశువులు సమృద్ధిగా ఉండి, హింస లేకుండా ఉందా?
అదేవమాతృకో రమ్య: శ్వాపదై: పరివర్జిత: । పరిత్యక్తో భయై: సర్వై: ఖనిభిశ్చోపశోభిత: ।। ౨.౧౦౦.
అధర్ములు, అడవి జంతువులు లేని, భయాలు దూరమైన, ఖనిజ సంపదలతో అలంకరించబడిన ఆ ఊరు సుఖంగా ఉందా?
వివర్జితో నరై: పాపైర్మమ పూర్వై: సురక్షిత: । కచ్చిజ్జనపద: స్ఫీత: సుఖం వసతి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
నా పూర్వీకులు కాపాడిన, దుష్టులు లేని ఆ ప్రాంతం సంపన్నంగా ఉండి, ప్రజలు సుఖంగా జీవిస్తున్నారా రాఘవా?
కచ్చిత్తే దయితా: సర్వే కృషిగోరక్షజీవిన: । వార్త్తాయాం సంశ్రితస్తాత లోకో హి సుఖమేధతే ।। ౨.౧౦౦.
నీకు ప్రియమైన, వ్యవసాయం, పశుపోషణ మీద జీవించే వారందరిని నువ్వు బాగా చూసుకుంటున్నావా? ఎందుకంటే వ్యవసాయంతోనే ఈ లోకంలో సుఖం పెరుగుతుంది.
తేషాం గుప్తిపరీహారై: కచ్చిత్తే భరణం కృతమ్ । రక్ష్యా హి రాజ్ఞా ధర్మేణ సర్వే విషయవాసిన: ।। ౨.౧౦౦.
వారి రక్షణ, సంక్షేమం కోసం నువ్వు ఎలాంటి నిర్లక్ష్యం లేకుండా చూసుకుంటున్నావా? రాజు ధర్మబద్ధంగా తన ప్రజలను కాపాడాలి.
కచ్చిత్ స్త్రియ: సాన్త్వయసి కచ్చిత్తాశ్చ సురక్షితా: । కచ్చిన్న శ్రద్దధాస్యాసాం కచ్చిద్ గుహ్యం న భాషసే ।। ౨.౧౦౦.
మహిళలను నువ్వు ఓదార్చుతున్నావా? వాళ్లను బాగా కాపాడుతున్నావా? వాళ్లపై నీవు నమ్మకం ఉంచుతున్నావా? వాళ్ల రహస్యాలను బయట చెప్పడం మానుకుంటున్నావా?
కచ్చిన్నాగవనం గుప్తం కచ్చిత్తే సన్తి ధేనుకా: । కచ్చిన్న గణికాశ్వానాం కుఞ్జరాణాం చ తృప్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఏనుగుల అరణ్యం బాగా కాపాడబడుతోందా? నీ వద్ద పాలు పశువులు చాలానే ఉన్నాయా? రాజభవనానికి చెందిన గుర్రాలు, ఏనుగులు నీకు సరిపడుగా ఉన్నాయా?
కచ్చిద్దర్శయసే నిత్యం మనుష్యాణాం విభూషితమ్ । ఉత్థాయోత్థాయ పూర్వాహ్ణే రాజపుత్ర మహాపథే ।। ౨.౧౦౦.
రాజకుమారా, ప్రతిరోజూ ఉదయం త్వరగా లేచి, ప్రజలకు అలంకరితుడై, పెద్ద వీధిలో కనిపిస్తావా?
కచ్చిన్న సర్వే కర్మాన్తా: ప్రత్యక్షాస్తే ఽవిశఙ్కయా । సర్వే వా పునరుత్సృష్టా మధ్యమేవాత్ర కారణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ అధికారుల పనులన్నీ ప్రజలకు స్పష్టంగా, అనుమానాలు లేకుండా జరుగుతున్నాయా? లేదా అవన్నీ మధ్యలోనే ఆపేసి, అసలు కారణాలు చెప్పకుండా వదిలేస్తున్నావా?
కచ్చిత్ సర్వాణి దుర్గాణి ధనధాన్యాయుధోదకై: । యన్త్రైశ్చ పరిపూర్ణాని తథా శిల్పిధనుర్ద్ధరై ।। ౨.౧౦౦.
నీ కోటలు అన్నీ ధనం, ధాన్యం, ఆయుధాలు, నీరు, యంత్రాలు, విల్లు వాడే నిపుణులు వంటి అవసరమైన వాటితో నిండుగా ఉన్నాయా?
ఆయస్తే విపుల: కచ్చిత్ కచ్చిదల్పతరో వ్యయ: । అపాత్రేషు న తే కచ్చిత్కోశో గచ్ఛతి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
నీ ఆదాయం ఎక్కువగా, ఖర్చు తక్కువగా ఉందా? రాఘవా, నీ ధనాన్ని అనర్హులకు ఇవ్వడం జరుగుతుందా?
దేవతార్థే చ పిత్రర్థే బ్రాహ్మణాభ్యాగతేషు చ । యోధేషు మిత్రవర్గేషు కచ్చిద్గచ్ఛతి తే వ్యయ: ।। ౨.౧౦౦.
దేవతల పూజ, పితృకర్మలు, బ్రాహ్మణులకు, యోధులకు, మిత్రులకు ఖర్చు చేస్తున్నావా?
కచ్చిదార్య్యో విశుద్ధాత్మా ఽ ఽక్షారితశ్చోరకర్మణా । అపృష్ట: శాస్త్రకుశలైర్న లోభాద్వధ్యతే శుచి: ।। ౨.౧౦౦.
ఆర్యుడు, పవిత్రమైన మనసున్నవాడు, దొంగతనానికి ఎప్పుడూ నిందించబడకుండా, పండితులు విచారణ లేకుండా శిక్షించకుండా, లోభంతో శుద్ధుడైనవాడిని శిక్షించకుండా ఉన్నాడా?
గృహీతశ్చైవ పృష్టశ్చ కాలే దృష్ట: సకారణ: । కచ్చిన్న ముచ్యతే చోరో ధనలోభాన్నరర్షభ ।। ౨.౧౦౦.
దొంగను పట్టుకుని, సమయానికి ప్రశ్నించి, సాక్ష్యాలతో చూచి, ధనలోభంతో వదిలిపెట్టడం జరగకుండా ఉన్నావా, మానవశ్రేష్ఠా?
వ్యసనే కచ్చిదాఢ్యస్య దుర్గతస్య చ రాఘవ । అర్థం విరాగా: పశ్యన్తి తవామాత్యా బహుశ్రుతా: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, కష్టకాలంలోనైనా, సుఖసమయంలోనైనా, నీకు మంచి విద్య కలిగిన నీ మంత్రి వర్గం, నిష్పక్షపాతంగా నీ ప్రయోజనాలను చూసుకుంటున్నారా?
యాని మిథ్యాభిశస్తానాం పతన్త్యస్రాణి రాఘవ । తాని పుత్రపశూన్ ఘ్నన్తి ప్రీత్యర్థమనుశాసత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, అబద్ధంగా నిందించబడినవారి కన్నీళ్లు, వారిని అన్యాయంగా శిక్షించే వారి పిల్లలు, పశువులను నాశనం చేస్తాయి.
కచ్చిద్ వృద్ధాంశ్చ బాలాంశ్చ వైద్యముఖ్యాంశ్చ రాఘవ । దానేన మనసా వాచా త్రిభిరేతైర్బుభూషసే ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, వృద్ధులను, పిల్లలను, మంచి వైద్యులను, దానం, మనస్సు, మాటల ద్వారా — ఈ మూడింటితోనూ — ఆదరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నావా?
కచ్చిద్గురూంశ్చ వృద్ధాంశ్చ తాపసాన్ దేవతాతిథీన్ । చైత్యాంశ్చ సర్వాన్ సిద్ధార్థాన్ బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, గురువులను, వృద్ధులను, తపస్వులను, దేవతలను, అతిథులను, పవిత్ర స్థలాలను, సఫలమైనవారిని, బ్రాహ్మణులను గౌరవిస్తున్నావా?
కచ్చిదర్థేన వా ధర్మమర్థం ధర్మేణ వా పున: । ఉభౌ వా ప్రీతిలోభేన కామేన చ న బాధసే ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ధనంతో ధర్మాన్ని, ధర్మంతో ధనాన్ని పోషిస్తూ, కామం లేదా లోభంతో వాటిని లేదా రెండింటినీ హానిచేయడం లేదు కదా?
కచ్చిదర్థం చ ధర్మం చ కామం చ జయతాం వర । విభజ్య కాలే కాలజ్ఞ సర్వాన్ వరద సేవసే ।। ౨.౧౦౦.
విజయవంతులలో శ్రేష్ఠుడవైన వరదా, కాలాన్ని తెలుసుకుని, ధనం, ధర్మం, కామాన్ని సమయానుసారం వేరుచేసి, అన్నింటినీ సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిత్తే బ్రాహ్మణా: శర్మ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదా: । ఆశంసన్తే మహాప్రాజ్ఞ పౌరజానపదై: సహ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ మహాప్రజ్ఞా, అన్ని శాస్త్రార్ధాలలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు, పౌరులు, గ్రామ ప్రజలతో కలిసి నీకు శుభం కావాలని కోరుకుంటున్నారా?
నాస్తిక్యమనృతం క్రోధం ప్రమాదం దీర్ఘసూత్రతామ్ । అదర్శనం జ్ఞానవతామాలస్యం పఞ్చవృత్తితామ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు నాస్తికత్వం, అబద్ధం, కోపం, నిర్లక్ష్యం, ఆలస్యపు అలవాటు, జ్ఞానుల్ని పట్టించుకోకపోవడం, అలసత్వం, చంచల మనస్సు — ఇవన్నీ దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
ఏకచిన్తనమర్థానామనర్థజ్ఞైశ్చ మన్త్రణమ్ । నిశ్చితానామనారమ్భం మన్త్రస్యాపరిరక్షణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు విషయాలను ఒంటరిగా ఆలోచించడం, కష్టాలను తెలియని వారితో సలహా చేయడం, నిర్ణయించిన పనులను ప్రారంభించకపోవడం, రహస్యాలను కాపాడకపోవడం — ఇవన్నీ నివారిస్తున్నావా?
మఙ్గలస్యాప్రయోగం చ ప్రత్యుత్థానం చ సర్వత: । కచ్చిత్త్వం వర్జయస్యేతాన్ రాజదోషాంశ్చతుర్దశ ।। ౨.౧౦౦.
శుభకార్యాలను చేయకపోవడం, సమయానుసారం స్పందించకపోవడం వంటి పద్నాలుగు రాజదోషాలను నీవు దూరంగా ఉంచుతున్నావా?
దశ పఞ్చ చతుర్వర్గాన్ సప్తవర్గం చ తత్త్వత: । అష్టవర్గం త్రివర్గం చ విద్యాస్తిస్రశ్చ రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, పది, అయిదు, నాలుగు, ఏడు, ఎనిమిది, మూడు వర్గాలను, మూడు విద్యాశాఖలను నీవు నిజంగా తెలుసుకున్నావా?
ఇన్ద్రియాణాం జయం బుద్ధ్వా షాఙ్గుణ్యం దైవమానుషమ్ । కృత్యం వింశతివర్గఞ్చ తథా ప్రకృతిమణ్డలమ్ ।। ౨.౧౦౦.
ఇంద్రియాలను జయించి, ఆరు విధాల నయపాయాలను, దైవ మరియు మానవ కారణాలను, ఇరవై విధాల పనులను, ప్రజల వర్గాలను నీవు తెలుసుకున్నావా?