కచ్చిద్ధృష్టశ్చ శూరశ్చ మతిమాన్ ధృతిమాఞ్ఛుచి: । కులీనశ్చానురక్తశ్చ దక్ష: సేనాపతి: కృత: ।। ౨.౧౦౦.
నీ సేనాధిపతిగా ధైర్యవంతుడు, తెలివైనవాడు, స్థిరమైన మనస్సు కలవాడు, పవిత్రుడు, మంచి వంశానికి చెందినవాడు, నమ్మకమైనవాడు, నైపుణ్యం కలవాడిని నియమించావా?
బలవన్తశ్చ కచ్చిత్తే ముఖ్యా యుద్ధవిశారదా: । దృష్టాపదానా విక్రాన్తాస్త్వయా సత్కృత్య మానితా: ।। ౨.౧౦౦.
నీ ముఖ్య సైనికులు బలవంతులు, యుద్ధంలో నైపుణ్యం కలవారు, ప్రమాదంలో ధైర్యంగా నిలిచేవారు, నీవు వారిని గౌరవించి, సత్కరించావా?
కచ్చిద్బలస్య భక్తం చ వేతనం చ యథోచితమ్ । సమ్ప్రాప్తకాలం దాతవ్యం దదాసి న విలమ్బసే ।। ౨.౧౦౦.
నీ సైనికులకు తగిన సమయంలో ఆహారం, జీతం ఆలస్యం లేకుండా ఇవ్వడంలో నీవు జాగ్రత్తపడుతున్నావా?
కాలాతిక్రమణాచ్చైవ భక్తవేతనయోర్భృతా: । భర్త్తు: కుప్యన్తి దుష్యన్తి సో ఽనర్థ: సుమహాన్ స్మృత: ।। ౨.౧౦౦.
ఆహారం, జీతం ఆలస్యం అయితే, సైనికులు కోపంతో చెడిపోతారు. అది రాజుకు పెద్ద అపాయం అవుతుంది.
కచ్చిత్ సర్వే ఽనురక్తాస్త్వాం కులపుత్రా: ప్రధానత: । కచ్చిత్ప్రాణాంస్తవార్థేషు సన్త్యజన్తి సమాహితా: ।। ౨.౧౦౦.
ప్రధానంగా ఉన్న మంచి కుటుంబాల కుమారులు నీపై ప్రేమతో ఉన్నారా? వారు నీకోసం ప్రాణాలు కూడా త్యాగం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారా?
కచ్చిజ్జానపదో విద్వాన్ దక్షిణ: ప్రతిభానవాన్ । యథోక్తవాదీ దూతస్తే కృతో భరత పణ్డిత: ।। ౨.౧౦౦.
బహుళ విద్యావంతుడు, నైపుణ్యం కలవాడు, తెలివైనవాడు, చెప్పినట్టే మాట్లాడే గ్రామీణుడిని నీవు దూతగా నియమించావా, భరతా?
కచ్చిదష్టాదశాన్యేషు స్వపక్షే దశ పఞ్చ చ । త్రిభిస్త్రిభిరవిజ్ఞాతైర్వేత్సి తీర్థాని చారకై: ।। ౨.౧౦౦.
పదిది నీవైపు, అయిదు శత్రువులవైపు — ఈ పదిహేడు స్థానాలను, ఒకరికి తెలియకుండా ముగ్గురు గూఢచారుల ద్వారా తెలుసుకుంటున్నావా?
కచ్చిద్వ్యపాస్తానహితాన్ ప్రతియాతాంశ్చ సర్వదా । దుర్బలాననవజ్ఞాయ వర్త్తసే రిపుసూదన ।। ౨.౧౦౦.
నీకు మేలు చేయని వారిని ఎప్పుడూ దూరంగా ఉంచి, నీకు వ్యతిరేకంగా మారిన వారిని కూడా దగ్గరికి రానివ్వకుండా జాగ్రత్తపడుతున్నావా? బలహీనులను తక్కువగా అంచనా వేయడం లేదు కదా?
కచ్చిన్న లోకాయతికాన్ బ్రాహ్మణాంస్తాత సేవసే । అనర్థకుశలా హ్యేతే బాలా: పణ్డితమానిన: ।। ౨.౧౦౦.
బాహ్య విషయాలకే మక్కువ చూపే బ్రాహ్మణులను నీవు దూరంగా ఉంచుతున్నావా, కుమారుడా? ఎందుకంటే, వారు చిన్న పిల్లల్లా, తమను తాము పండితులమని అనుకుంటూ, వృథా విషయాల్లోనే నిపుణులు.
ధర్మశాస్త్రేషు ముఖ్యేషు విద్యమానేషు దుర్బుధా: । బుద్ధిమాన్వీక్షికీం ప్రాప్య నిరర్థం ప్రవదన్తి తే ।। ౨.౧౦౦.
ధర్మశాస్త్రాలు అందుబాటులో ఉండగా, కొంత తర్కం నేర్చుకుని, అవివేకులు తమను తాము తెలివైనవారిగా భావించి, వృథా విషయాలే మాట్లాడుతారు.
వీరైరధ్యుషితాం పూర్వమస్మాకం తాత పూర్వకై: । సత్యనామాం దృఢద్వారాం హస్త్యశ్వరథసఙ్కులామ్ ।। ౨.౧౦౦.
తండ్రి గారూ, మన పూర్వీకులు ధైర్యంగా నివసించిన, 'సత్యం' అనే పేరుగల, బలమైన గేట్లు ఉన్న, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిక్కిరిసిన ఆ నగరం ఇంకా చక్కగా ఉందా?
బ్రాహ్మణై: క్షత్ऺిత్రయైర్వైశ్యై: స్వకర్మనిరతై: సదా । జితేన్ద్రియైర్మహోత్సాహైర్వృతామార్యై: సహస్రశ: ।। ౨.౧౦౦.
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు తమ తమ పనుల్లో నిబద్ధతతో, ఇంద్రియాలను జయించుకున్నవారు, గొప్ప ఉత్సాహంతో, వేలాది సద్గుణవంతులతో ఆ నగరం ఎప్పుడూ నిండిగా ఉందా?
ప్రాసాదైర్వివిధాకారైర్వృతాం వైద్యజనాకులామ్ । కచ్చిత్సుముదితాం స్ఫీతామయోధ్యాం పరిరక్షసి ।। ౨.౧౦౦.
వివిధ ఆకారాల భవనాలతో అలంకరించబడిన, నిపుణులైన వైద్యులతో కిక్కిరిసిన, సంతోషంగా, సంపన్నంగా ఉన్న అయోధ్యను నువ్వు బాగా కాపాడుతున్నావా?
కచ్చిచ్చిత్యశతైర్జుష్ట: సునివిష్టజనాకుల: । దేవస్థానై: ప్రపాభిశ్చ తటాకైశ్చోపశోభిత: ।। ౨.౧౦౦.
వందలాది భవనాలతో, జనంతో నిండిన, దేవాలయాలు, విశ్రాంతి గృహాలు, చెరువులతో అలంకరించబడిన ఆ నగరం అందంగా ఉందా?
ప్రహృష్టనరనారీక: సమాజోత్సవశోభిత: । సుకృష్టసీమా పశుమాన్ హింసాభి: పరివర్జిత: ।। ౨.౧౦౦.
ఆ నగరంలో పురుషులు, మహిళలు ఆనందంగా ఉండి, సమాజాలు, ఉత్సవాలతో వెలిగిపోతూ, పొలాలు బాగా సాగు చేసి, పశువులు సమృద్ధిగా ఉండి, హింస లేకుండా ఉందా?
అదేవమాతృకో రమ్య: శ్వాపదై: పరివర్జిత: । పరిత్యక్తో భయై: సర్వై: ఖనిభిశ్చోపశోభిత: ।। ౨.౧౦౦.
అధర్ములు, అడవి జంతువులు లేని, భయాలు దూరమైన, ఖనిజ సంపదలతో అలంకరించబడిన ఆ ఊరు సుఖంగా ఉందా?
వివర్జితో నరై: పాపైర్మమ పూర్వై: సురక్షిత: । కచ్చిజ్జనపద: స్ఫీత: సుఖం వసతి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
నా పూర్వీకులు కాపాడిన, దుష్టులు లేని ఆ ప్రాంతం సంపన్నంగా ఉండి, ప్రజలు సుఖంగా జీవిస్తున్నారా రాఘవా?
కచ్చిత్తే దయితా: సర్వే కృషిగోరక్షజీవిన: । వార్త్తాయాం సంశ్రితస్తాత లోకో హి సుఖమేధతే ।। ౨.౧౦౦.
నీకు ప్రియమైన, వ్యవసాయం, పశుపోషణ మీద జీవించే వారందరిని నువ్వు బాగా చూసుకుంటున్నావా? ఎందుకంటే వ్యవసాయంతోనే ఈ లోకంలో సుఖం పెరుగుతుంది.
తేషాం గుప్తిపరీహారై: కచ్చిత్తే భరణం కృతమ్ । రక్ష్యా హి రాజ్ఞా ధర్మేణ సర్వే విషయవాసిన: ।। ౨.౧౦౦.
వారి రక్షణ, సంక్షేమం కోసం నువ్వు ఎలాంటి నిర్లక్ష్యం లేకుండా చూసుకుంటున్నావా? రాజు ధర్మబద్ధంగా తన ప్రజలను కాపాడాలి.
కచ్చిత్ స్త్రియ: సాన్త్వయసి కచ్చిత్తాశ్చ సురక్షితా: । కచ్చిన్న శ్రద్దధాస్యాసాం కచ్చిద్ గుహ్యం న భాషసే ।। ౨.౧౦౦.
మహిళలను నువ్వు ఓదార్చుతున్నావా? వాళ్లను బాగా కాపాడుతున్నావా? వాళ్లపై నీవు నమ్మకం ఉంచుతున్నావా? వాళ్ల రహస్యాలను బయట చెప్పడం మానుకుంటున్నావా?
కచ్చిన్నాగవనం గుప్తం కచ్చిత్తే సన్తి ధేనుకా: । కచ్చిన్న గణికాశ్వానాం కుఞ్జరాణాం చ తృప్యసి ।। ౨.౧౦౦.
ఏనుగుల అరణ్యం బాగా కాపాడబడుతోందా? నీ వద్ద పాలు పశువులు చాలానే ఉన్నాయా? రాజభవనానికి చెందిన గుర్రాలు, ఏనుగులు నీకు సరిపడుగా ఉన్నాయా?
కచ్చిద్దర్శయసే నిత్యం మనుష్యాణాం విభూషితమ్ । ఉత్థాయోత్థాయ పూర్వాహ్ణే రాజపుత్ర మహాపథే ।। ౨.౧౦౦.
రాజకుమారా, ప్రతిరోజూ ఉదయం త్వరగా లేచి, ప్రజలకు అలంకరితుడై, పెద్ద వీధిలో కనిపిస్తావా?
కచ్చిన్న సర్వే కర్మాన్తా: ప్రత్యక్షాస్తే ఽవిశఙ్కయా । సర్వే వా పునరుత్సృష్టా మధ్యమేవాత్ర కారణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీ అధికారుల పనులన్నీ ప్రజలకు స్పష్టంగా, అనుమానాలు లేకుండా జరుగుతున్నాయా? లేదా అవన్నీ మధ్యలోనే ఆపేసి, అసలు కారణాలు చెప్పకుండా వదిలేస్తున్నావా?
కచ్చిత్ సర్వాణి దుర్గాణి ధనధాన్యాయుధోదకై: । యన్త్రైశ్చ పరిపూర్ణాని తథా శిల్పిధనుర్ద్ధరై ।। ౨.౧౦౦.
నీ కోటలు అన్నీ ధనం, ధాన్యం, ఆయుధాలు, నీరు, యంత్రాలు, విల్లు వాడే నిపుణులు వంటి అవసరమైన వాటితో నిండుగా ఉన్నాయా?
ఆయస్తే విపుల: కచ్చిత్ కచ్చిదల్పతరో వ్యయ: । అపాత్రేషు న తే కచ్చిత్కోశో గచ్ఛతి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
నీ ఆదాయం ఎక్కువగా, ఖర్చు తక్కువగా ఉందా? రాఘవా, నీ ధనాన్ని అనర్హులకు ఇవ్వడం జరుగుతుందా?
దేవతార్థే చ పిత్రర్థే బ్రాహ్మణాభ్యాగతేషు చ । యోధేషు మిత్రవర్గేషు కచ్చిద్గచ్ఛతి తే వ్యయ: ।। ౨.౧౦౦.
దేవతల పూజ, పితృకర్మలు, బ్రాహ్మణులకు, యోధులకు, మిత్రులకు ఖర్చు చేస్తున్నావా?
కచ్చిదార్య్యో విశుద్ధాత్మా ఽ ఽక్షారితశ్చోరకర్మణా । అపృష్ట: శాస్త్రకుశలైర్న లోభాద్వధ్యతే శుచి: ।। ౨.౧౦౦.
ఆర్యుడు, పవిత్రమైన మనసున్నవాడు, దొంగతనానికి ఎప్పుడూ నిందించబడకుండా, పండితులు విచారణ లేకుండా శిక్షించకుండా, లోభంతో శుద్ధుడైనవాడిని శిక్షించకుండా ఉన్నాడా?
గృహీతశ్చైవ పృష్టశ్చ కాలే దృష్ట: సకారణ: । కచ్చిన్న ముచ్యతే చోరో ధనలోభాన్నరర్షభ ।। ౨.౧౦౦.
దొంగను పట్టుకుని, సమయానికి ప్రశ్నించి, సాక్ష్యాలతో చూచి, ధనలోభంతో వదిలిపెట్టడం జరగకుండా ఉన్నావా, మానవశ్రేష్ఠా?
వ్యసనే కచ్చిదాఢ్యస్య దుర్గతస్య చ రాఘవ । అర్థం విరాగా: పశ్యన్తి తవామాత్యా బహుశ్రుతా: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, కష్టకాలంలోనైనా, సుఖసమయంలోనైనా, నీకు మంచి విద్య కలిగిన నీ మంత్రి వర్గం, నిష్పక్షపాతంగా నీ ప్రయోజనాలను చూసుకుంటున్నారా?
యాని మిథ్యాభిశస్తానాం పతన్త్యస్రాణి రాఘవ । తాని పుత్రపశూన్ ఘ్నన్తి ప్రీత్యర్థమనుశాసత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓ రాఘవా, అబద్ధంగా నిందించబడినవారి కన్నీళ్లు, వారిని అన్యాయంగా శిక్షించే వారి పిల్లలు, పశువులను నాశనం చేస్తాయి.