thumb|శతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center జటిలం చీరవసనం ప్రాఞ్జలిం పతితం భువి । దదర్శ రామో దుర్దర్శం యుగాన్తే భాస్కరం యథా ।। ౨.౧౦౦.
జటలు వేసుకుని, చీరధారణలో, చేతులు జోడించి నేలపై పడిపోయిన భరతుడిని, యుగాంతంలో భాస్కరుడు కనిపించినట్లు రాముడు చూశాడు.
కథఞ్చిదభివిజ్ఞాయ వివర్ణవదనం కృశమ్ । భ్రాతరం భరతం రామ: పరిజగ్రాహ బాహునా ।। ౨.౧౦౦.
ముఖం వాడిపోయి, దేహం క్షీణించిన తన అన్న భరతుడిని ఏదో విధంగా గుర్తించి, రాముడు తన చేతితో పట్టుకున్నాడు.
ఆఘ్రాయ రామస్తం మూర్ధ్ని పరిష్వజ్య చ రాఘవ: । అఙ్కే భరతమారోప్య పర్యపృచ్ఛత్ సమాహితః ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవుడు భరతుడి తలపై ముద్దుపెట్టి, ఆలింగనం చేసి,膝ంపై కూర్చోబెట్టి, ప్రేమతో ప్రశ్నించాడు.
క్వ ను తే ఽభూత్ పితా తాత యదరణ్యం త్వమాగత: । న హి త్వం జీవతస్తస్య వనమాగన్తుమర్హసి ।। ౨.౧౦౦.
తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు తాతా? నువ్వు అడవికి ఎలా వచ్చావు? ఆయన బ్రతికుండగా నువ్వు ఇక్కడికి రావాల్సిన అవసరం లేదు కదా.
చిరస్య బత పశ్యామి దూరాద్భరతమాగతమ్ । దుష్ప్రతీకమరణ్యే ఽస్మిన్ కిం తాత వనమాగత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓహో, చాలా రోజుల తర్వాత దూరం నుంచి భరతుడు వస్తున్నాడని చూస్తున్నాను. ఈ అడవిలో అతని రూపం నాకు కొత్తగా అనిపిస్తోంది. నాయనా, నీవు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?
కచ్చిద్ధారయతే తాత రాజా యత్త్వమిహాగత: । కచ్చిన్న దీన: సహసా రాజా లోకాన్తరం గత: ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు ఇక్కడికి వచ్చావంటే రాజు ఇంకా బాగున్నాడా? లేక దుఃఖంతో రాజు అకస్మాత్తుగా ఈ లోకాన్ని విడిచిపోయాడా?
కచ్చిత్ సౌమ్య న తే రాజ్యం భ్రష్టం బాలస్య శాశ్వతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
సౌమ్యా, నీ రాజ్యం, చిన్నవాడికి శాశ్వతంగా ఉండాల్సిన ఆ అధికారం, ఏదైనా పోయిందా?
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషసే తాత పితరం సత్యవిక్రమమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు నీ వాగ్దానానికి నిబద్ధుడైన తండ్రిని సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిద్దశరథో రాజా కుశలీ సత్యసఙ్గర: । రాజసూయాశ్వమేధానామాహర్త్తా ధర్మనిశ్చయ: ।। ౨.౧౦౦.
దశరథ మహారాజు, సత్యసంకల్పుడు, రాజసూయ, అశ్వమేధ యాగాలు చేసినవాడు, ధర్మంలో స్థిరుడైనవాడు, బాగున్నాడా?
స కచ్చిద్ బ్రాహ్మణో విద్వాన్ ధర్మనిత్యో మహాద్యుతి: । ఇక్ష్వాకూణాముపాధ్యాయో యథావత్తాత పూజ్యతే ।। ౨.౧౦౦.
ఇక్ష్వాకుల వంశానికి ఉపాధ్యాయుడైన, విద్యావంతుడు, ధర్మంలో నిత్యుడైన, మహాతేజస్వి బ్రాహ్మణుడు యథావిధిగా గౌరవించబడుతున్నాడా, నాయనా?
సా తాత కచ్చిత్కౌసల్యా సుమిత్రా చ ప్రజావతీ । సుఖినీ కచ్చిదార్య్యా చ దేవీ నన్దతి కైకయీ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, కౌసల్యా క్షేమంగా ఉన్నదా? కుమారులను కలిగిన సుమిత్రా బాగున్నదా? ఆర్యమయిన దేవి కైకేయి సంతోషంగా ఉన్నదా?
కచ్చిద్వినయసమ్పన్న: కులపుత్రో బహుశ్రుత: । అనసూయురనుద్రష్టా సత్కృతస్తే పురోహిత: ।। ౨.౧౦౦.
వినయంతో, విద్యతో, అసూయ లేకుండా, న్యాయంగా ఉండే, నీ కుటుంబ పూజారి నీ చేత గౌరవించబడుతున్నాడా?
కచ్చిదగ్నిషు తే యుక్తో విధిజ్ఞో మతిమానృజు: । హుతం చ హోష్యమాణం చ కాలే వేదయతే సదా ।। ౨.౧౦౦.
నీవు యజ్ఞాగ్నుల పట్ల శ్రద్ధగా ఉన్నావా? విధులను బాగా తెలిసినవాడివా? బుద్ధిమంతుడివా? సమయానికి హవిస్సు సమర్పించడంలో ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉన్నావా?
కచ్చిద్దేవాన్ పితఽన్ మాతఽర్గురూన్ పితృసమానపి । వృద్ధాంశ్చ తత వైద్యాంశ్చ బ్రాహ్మణాంశ్చాభిమన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు దేవతలు, తండ్రి, తల్లి, గురువులు, వృద్ధులు, వైద్యులు, బ్రాహ్మణులు — వీరందరినీ గౌరవంగా చూస్తున్నావా?
ఇష్వస్త్రవరసమ్పన్నమర్థశాస్త్రవిశారదమ్ । సుధన్వానముపాధ్యాయం కచ్చిత్త్వం తాత మన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
ఉత్తమ ఆయుధాలలో నిపుణుడు, అర్థశాస్త్రాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, ధనవిషయంలో పాండిత్యమున్నవాడు ఉపాధ్యాయుడిగా నీవు భావిస్తున్నావా, నాయనా?
కచ్చిదాత్మసమా: శూరా: శ్రుతవన్తో జితేన్ద్రియా: । కులీనాశ్చేఙ్గితజ్ఞాశ్చ కృతాస్తే తాత మన్త్రిణ: ।। ౨.౧౦౦.
నీకు సమానంగా ధైర్యవంతులు, విద్యావంతులు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, మంచి కుటుంబానికి చెందినవారు, పరిజ్ఞానం కలిగినవారు — అలాంటి వారిని నీవు మంత్రులుగా నియమించుకున్నావా, నాయనా?
మన్త్రో విజయమూలం హి రాజ్ఞాం భవతి రాఘవ । సుసంవృతో మన్త్రధరైరమాత్యై: శాస్త్రకోవిదై: ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవా, రాజులకు విజయం మూలం మంచి సలహా. ఆ సలహా, మంత్ర నిపుణులు, శాస్త్రజ్ఞులు అయిన మంత్రులతో రహస్యంగా ఉంచితేనే ఫలితం ఇస్తుంది.
కచ్చిన్నిద్రావశం నైషీ: కచ్చిత్కాలే ప్రబుధ్యసే । కచ్చిచ్చాపరరాత్రేషు చిన్తయస్యర్థనైపుణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు నిద్రకు బానిసవ్వడం లేదుగా? సమయానికి లేచిపోతున్నావా? రాత్రి చివరి భాగంలోనూ రాజ్యపరమైన విషయాలను ఆలోచిస్తున్నావా?
కచ్చిన్మన్త్రయసే నైక: కచ్చిన్న బహుభి: సహ । కచ్చిత్తే మన్త్రితో మన్త్రో రాష్ట్రం న పరిధావతి ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ఒంటరిగా కూడా, చాలా మందితో కూడి కూడా మంత్రాలు చెప్పడం లేదుగా? ఒకసారి మంత్రించాక, ఆ యోజన రాజ్యంలో బయటపడిపోవడం లేదుగా?
కచ్చిదర్థం వినిశ్చిత్య లఘుమూలం మహోదయమ్ । క్షిప్రమారభసే కర్త్తుం న దీర్ఘయసి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవా, తక్కువ కష్టంతో ఎక్కువ ఫలితం వచ్చే పనిని నిర్ణయించుకుని, ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా ఆ పని మొదలు పెడుతున్నావా?
కచ్చిత్తే సుకృతాన్యేవ కృతరూపాణి వా పున: । విదుస్తే సర్వకార్యాణి న కర్త్తవ్యాని పార్థివా: ।। ౨.౧౦౦.
నీ మంచి పనులు, లేదా ఇప్పటికే చేసిన కార్యాలు, నీ ధార్మిక ప్రజలకు తెలిసేలా చేస్తున్నావా? ఎందుకంటే రాజులు తెలియని పనులు చేయకూడదు.
కచ్చిన్న తర్కైర్యుక్త్యా వా యే చాప్యపరికీర్తితా: । త్వయా వా వా ఽమాత్యైర్బుధ్యతే తాత మన్త్రితమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు చెప్పని, నీ మంత్రులు చెప్పని విషయాలను, తర్కం ద్వారా లేదా నీ మంత్రుల సహాయంతో తెలుసుకుంటున్నావా?
కచ్చిత్ సహస్రాన్ మూర్ఖాణామేకమిచ్ఛసి పణ్డితమ్ । పణ్డితో హ్యర్థకృచ్ఛ్రేషు కుర్య్యాన్ని:శ్రేయసం మహత్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు వెయ్యి మూర్ఖులకంటే ఒక్క తెలివైనవాడిని కోరుతున్నావా? ఎందుకంటే, తెలివైనవాడు కష్టసమయంలో గొప్ప మేలును చేయగలడు.
సహస్రాణ్యపి మూర్ఖాణాం యద్యుపాస్తే మహీపతి: । అథవాప్యయుతాన్యేవ నాస్తి తేషు సహాయతా ।। ౨.౧౦౦.
ఒక రాజు వెయ్యి లేదా పది వేల మూర్ఖులను ఆశ్రయించినా, వారిలో నిజమైన సహాయం ఎవ్వరూ చేయలేరు.
ఏకోప్యమాత్యో మేధావీ శూరో దక్షో విచక్షణ: । రాజానం రాజమాత్రం వా ప్రాపయేన్మహతీం శ్రియమ్ ।। ౨.౧౦౦.
ఒక తెలివైన, ధైర్యవంతుడు, నైపుణ్యం కలిగి, విచక్షణ గల మంత్రి ఒక్కరే రాజుకు లేదా రాజ్యానికి గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని తెచ్చిపెట్టగలడు.
కచ్చిన్ముఖ్యా మహత్స్వేవ మధ్యమేషు చ మధ్యమా: । జఘన్యాస్తు జఘన్యేషు భృత్యా: కర్మసు యోజితా: ।। ౨.౧౦౦.
నీ ముఖ్యమైన పనులకు ఉత్తమ సేవకులను, మధ్యస్థ పనులకు మధ్యస్థుల్ని, చిన్న పనులకు తక్కువ స్థాయి వారిని నియమిస్తున్నావా?
అమాత్యానుపధాతీతాన్ పితృపైతామహాఞ్ఛుచీన్ । శ్రేష్ఠాన్ శ్రేష్ఠేషు కచ్చిత్త్వం నియోజయసి కర్మసు ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ఎలాంటి అపవాదాలు లేని, పవిత్రమైన, తండ్రి, తాతల వారసత్వం ఉన్న ఉత్తములను ముఖ్యమైన పనులకు నియమిస్తున్నావా?
కచ్చిన్నోగ్రేణ దణ్డేన భృశముద్వేజితప్రజమ్ । రాష్ట్రం తవానుజానన్తి మన్త్రిణ: కైకయీసుత ।। ౨.౧౦౦.
కైకేయి కుమారుడా, నీవు కఠినమైన శిక్షలతో ప్రజలను భయపెట్టి, రాజ్యంలో కలవరం కలిగించావా? లేక నీ మంత్రులు నీ పాలనను సమ్మతిస్తున్నారా?
కచ్చిత్త్వాం నావజానన్తి యాజకా: పతితం యథా । ఉగ్రప్రతిగ్రహీతారం కామయానమివ స్త్రియ: ।। ౨.౧౦౦.
నీ యాజ్ఞకులు నిన్ను అవమానించడంలేదా? భారమైన బహుమతులు తీసుకుని, ఆడవారిని ఆశించే వ్యక్తిలా నీవు వారికి తక్కువగా కనిపించడంలేదా?
ఉపాయకుశలం వైద్యం భృత్యసన్దూషణే రతమ్ । శూరమైశ్వర్యకామం చ యో న హన్తి స వధ్యతే ।। ౨.౧౦౦.
దురుద్దేశ్యాలు కలిగి, సేవకులను చెడదారి పట్టించే వైద్యుడు, ధైర్యవంతుడైన అధికారపరుడు — వీరిని శిక్షించకపోతే, వారు శిక్షార్హులు.