యస్య యజ్ఞైర్యథోద్దిష్టైర్యుక్తో ధర్మస్య సఞ్చయ:। శరీరక్లేశసమ్భూతం స ధర్మం పరిమార్గతే ।। ౨.౯౯.
యజ్ఞాలతో ధర్మాన్ని సంపాదించిన వాడు, ఇప్పుడు శరీర శ్రమతోనే ధర్మాన్ని వెతుకుతున్నాడు.
చన్దనేన మహార్హేణ యస్యాఙ్గముపసేవితమ్। మలేన తస్యాఙ్గమిదం కథమార్యస్య సేవ్యతే ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో అమూల్యమైన గంధంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్న వాడి శరీరం, ఇప్పుడు మురికి పట్టి ఉంది. ఈ మహనీయుడికి ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?
మన్నిమిత్తమిదం దు:ఖం ప్రాప్తో రామ: సుఖోచిత:। ధిగ్జీవితం నృశంసస్య మమ లోకవిగర్హితమ్ ।। ౨.౯౯.
నా వల్ల సుఖాలకు అలవాటైన రాముడు ఈ బాధను అనుభవిస్తున్నాడు. లోకంలో అందరూ నిందించే నా క్రూరమైన జీవితం నాకే శాపంగా మారింది.
ఇత్యేవం విలపన్ దీన: ప్రస్విన్నముఖపఙ్కజ:। పాదావప్రాప్య రామస్య పపాత భరతో రుదన్ ।। ౨.౯౯.
ఇలా దుఃఖంతో విలపిస్తూ, ముఖం చెమటతో తడిసి, భరతుడు ఏడుస్తూ రాముని పాదాల వద్ద పడిపోయాడు.
దు:ఖాభితప్తో భరతో రాజపుత్రో మహాబల:। ఉక్త్వార్యేతి సకృద్దీనం పునర్నోవాచ కిఞ్చన ।। ౨.౯౯.
బాధతో బాధపడుతూ, మహాబలుడు భరతుడు, 'ఆర్యా' అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి, మిగతా మాటలు చెప్పలేకపోయాడు.
బాష్పాపిహితకణ్ఠశ్చ ప్రేక్ష్య రామం యశస్వినమ్। ఆర్యేత్యేవాథ సంక్రుశ్య వ్యాహర్త్తుం నాశకత్తదా ।। ౨.౯౯.
కన్నీళ్లు గొంతు నింపేసి, మహిమగల రాముని చూసి, 'ఆర్యా' అని మాత్రమే పిలిచి, ఇంకేమీ చెప్పలేకపోయాడు.
శత్రుఘ్నశ్చాపి రామస్య వవన్దే చరణౌ రుదన్। తావుభౌ స సమాలిఙ్గ్య రామశ్చాశ్రూణ్యవర్త్తయత్ ।। ౨.౯౯.
శత్రుఘ్నుడు కూడా ఏడుస్తూ రాముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. రాముడు వారిద్దరిని ఆలింగనం చేసి, వారి కన్నీళ్లను తుడిచాడు.
తత: సుమన్త్రేణ గుహేన చైవ సమీయతూ రాజసుతావరణ్యే। దివాకరశ్చైవ నిశాకరశ్చ యథామ్బరే శుక్రబృహస్పతిభ్యామ్ ।। ౨.౯౯.
అంతటా సుమంత్రుడు, గుహ కూడా కలిసి, రాజకుమారులు అడవిలో ఒక్కటయ్యారు. వారు ఆకాశంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు శుక్రుడు, బృహస్పతులతో కలిసినట్లుగా కనిపించారు.
తాన్ పార్థివాన్ వారణయూథపాభాన్ సమాగతాంస్తత్ర మహత్యరణ్యే। వనౌకసస్తేఽపి సమీక్ష్య సర్వేప్యశ్రూణ్యముఞ్చన్ ప్రవిహాయ హర్షమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ మహారాజులు, ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తూ, ఆ గొప్ప అడవిలో చేరినప్పుడు, అక్కడి అడవి నివాసులు కూడా ఆనందాన్ని మరిచి కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని శ్రీమదయోధ్యాకాండలో తొంభై తొమ్మిదవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|శతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center జటిలం చీరవసనం ప్రాఞ్జలిం పతితం భువి । దదర్శ రామో దుర్దర్శం యుగాన్తే భాస్కరం యథా ।। ౨.౧౦౦.
జటలు వేసుకుని, చీరధారణలో, చేతులు జోడించి నేలపై పడిపోయిన భరతుడిని, యుగాంతంలో భాస్కరుడు కనిపించినట్లు రాముడు చూశాడు.
కథఞ్చిదభివిజ్ఞాయ వివర్ణవదనం కృశమ్ । భ్రాతరం భరతం రామ: పరిజగ్రాహ బాహునా ।। ౨.౧౦౦.
ముఖం వాడిపోయి, దేహం క్షీణించిన తన అన్న భరతుడిని ఏదో విధంగా గుర్తించి, రాముడు తన చేతితో పట్టుకున్నాడు.
ఆఘ్రాయ రామస్తం మూర్ధ్ని పరిష్వజ్య చ రాఘవ: । అఙ్కే భరతమారోప్య పర్యపృచ్ఛత్ సమాహితః ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవుడు భరతుడి తలపై ముద్దుపెట్టి, ఆలింగనం చేసి,膝ంపై కూర్చోబెట్టి, ప్రేమతో ప్రశ్నించాడు.
క్వ ను తే ఽభూత్ పితా తాత యదరణ్యం త్వమాగత: । న హి త్వం జీవతస్తస్య వనమాగన్తుమర్హసి ।। ౨.౧౦౦.
తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు తాతా? నువ్వు అడవికి ఎలా వచ్చావు? ఆయన బ్రతికుండగా నువ్వు ఇక్కడికి రావాల్సిన అవసరం లేదు కదా.
చిరస్య బత పశ్యామి దూరాద్భరతమాగతమ్ । దుష్ప్రతీకమరణ్యే ఽస్మిన్ కిం తాత వనమాగత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓహో, చాలా రోజుల తర్వాత దూరం నుంచి భరతుడు వస్తున్నాడని చూస్తున్నాను. ఈ అడవిలో అతని రూపం నాకు కొత్తగా అనిపిస్తోంది. నాయనా, నీవు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?
కచ్చిద్ధారయతే తాత రాజా యత్త్వమిహాగత: । కచ్చిన్న దీన: సహసా రాజా లోకాన్తరం గత: ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు ఇక్కడికి వచ్చావంటే రాజు ఇంకా బాగున్నాడా? లేక దుఃఖంతో రాజు అకస్మాత్తుగా ఈ లోకాన్ని విడిచిపోయాడా?
కచ్చిత్ సౌమ్య న తే రాజ్యం భ్రష్టం బాలస్య శాశ్వతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
సౌమ్యా, నీ రాజ్యం, చిన్నవాడికి శాశ్వతంగా ఉండాల్సిన ఆ అధికారం, ఏదైనా పోయిందా?
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషసే తాత పితరం సత్యవిక్రమమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు నీ వాగ్దానానికి నిబద్ధుడైన తండ్రిని సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిద్దశరథో రాజా కుశలీ సత్యసఙ్గర: । రాజసూయాశ్వమేధానామాహర్త్తా ధర్మనిశ్చయ: ।। ౨.౧౦౦.
దశరథ మహారాజు, సత్యసంకల్పుడు, రాజసూయ, అశ్వమేధ యాగాలు చేసినవాడు, ధర్మంలో స్థిరుడైనవాడు, బాగున్నాడా?
స కచ్చిద్ బ్రాహ్మణో విద్వాన్ ధర్మనిత్యో మహాద్యుతి: । ఇక్ష్వాకూణాముపాధ్యాయో యథావత్తాత పూజ్యతే ।। ౨.౧౦౦.
ఇక్ష్వాకుల వంశానికి ఉపాధ్యాయుడైన, విద్యావంతుడు, ధర్మంలో నిత్యుడైన, మహాతేజస్వి బ్రాహ్మణుడు యథావిధిగా గౌరవించబడుతున్నాడా, నాయనా?
సా తాత కచ్చిత్కౌసల్యా సుమిత్రా చ ప్రజావతీ । సుఖినీ కచ్చిదార్య్యా చ దేవీ నన్దతి కైకయీ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, కౌసల్యా క్షేమంగా ఉన్నదా? కుమారులను కలిగిన సుమిత్రా బాగున్నదా? ఆర్యమయిన దేవి కైకేయి సంతోషంగా ఉన్నదా?
కచ్చిద్వినయసమ్పన్న: కులపుత్రో బహుశ్రుత: । అనసూయురనుద్రష్టా సత్కృతస్తే పురోహిత: ।। ౨.౧౦౦.
వినయంతో, విద్యతో, అసూయ లేకుండా, న్యాయంగా ఉండే, నీ కుటుంబ పూజారి నీ చేత గౌరవించబడుతున్నాడా?
కచ్చిదగ్నిషు తే యుక్తో విధిజ్ఞో మతిమానృజు: । హుతం చ హోష్యమాణం చ కాలే వేదయతే సదా ।। ౨.౧౦౦.
నీవు యజ్ఞాగ్నుల పట్ల శ్రద్ధగా ఉన్నావా? విధులను బాగా తెలిసినవాడివా? బుద్ధిమంతుడివా? సమయానికి హవిస్సు సమర్పించడంలో ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉన్నావా?
కచ్చిద్దేవాన్ పితఽన్ మాతఽర్గురూన్ పితృసమానపి । వృద్ధాంశ్చ తత వైద్యాంశ్చ బ్రాహ్మణాంశ్చాభిమన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు దేవతలు, తండ్రి, తల్లి, గురువులు, వృద్ధులు, వైద్యులు, బ్రాహ్మణులు — వీరందరినీ గౌరవంగా చూస్తున్నావా?
ఇష్వస్త్రవరసమ్పన్నమర్థశాస్త్రవిశారదమ్ । సుధన్వానముపాధ్యాయం కచ్చిత్త్వం తాత మన్యసే ।। ౨.౧౦౦.
ఉత్తమ ఆయుధాలలో నిపుణుడు, అర్థశాస్త్రాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, ధనవిషయంలో పాండిత్యమున్నవాడు ఉపాధ్యాయుడిగా నీవు భావిస్తున్నావా, నాయనా?
కచ్చిదాత్మసమా: శూరా: శ్రుతవన్తో జితేన్ద్రియా: । కులీనాశ్చేఙ్గితజ్ఞాశ్చ కృతాస్తే తాత మన్త్రిణ: ।। ౨.౧౦౦.
నీకు సమానంగా ధైర్యవంతులు, విద్యావంతులు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, మంచి కుటుంబానికి చెందినవారు, పరిజ్ఞానం కలిగినవారు — అలాంటి వారిని నీవు మంత్రులుగా నియమించుకున్నావా, నాయనా?
మన్త్రో విజయమూలం హి రాజ్ఞాం భవతి రాఘవ । సుసంవృతో మన్త్రధరైరమాత్యై: శాస్త్రకోవిదై: ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవా, రాజులకు విజయం మూలం మంచి సలహా. ఆ సలహా, మంత్ర నిపుణులు, శాస్త్రజ్ఞులు అయిన మంత్రులతో రహస్యంగా ఉంచితేనే ఫలితం ఇస్తుంది.
కచ్చిన్నిద్రావశం నైషీ: కచ్చిత్కాలే ప్రబుధ్యసే । కచ్చిచ్చాపరరాత్రేషు చిన్తయస్యర్థనైపుణమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నీవు నిద్రకు బానిసవ్వడం లేదుగా? సమయానికి లేచిపోతున్నావా? రాత్రి చివరి భాగంలోనూ రాజ్యపరమైన విషయాలను ఆలోచిస్తున్నావా?
కచ్చిన్మన్త్రయసే నైక: కచ్చిన్న బహుభి: సహ । కచ్చిత్తే మన్త్రితో మన్త్రో రాష్ట్రం న పరిధావతి ।। ౨.౧౦౦.
నీవు ఒంటరిగా కూడా, చాలా మందితో కూడి కూడా మంత్రాలు చెప్పడం లేదుగా? ఒకసారి మంత్రించాక, ఆ యోజన రాజ్యంలో బయటపడిపోవడం లేదుగా?
కచ్చిదర్థం వినిశ్చిత్య లఘుమూలం మహోదయమ్ । క్షిప్రమారభసే కర్త్తుం న దీర్ఘయసి రాఘవ ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవా, తక్కువ కష్టంతో ఎక్కువ ఫలితం వచ్చే పనిని నిర్ణయించుకుని, ఆలస్యం చేయకుండా త్వరగా ఆ పని మొదలు పెడుతున్నావా?