ప్రాగుదక్ప్రవణాం వేదిం విశాలాం దీప్తపావకామ్। దదర్శ భరతస్తత్ర పుణ్యాం రామనివేశనే ।। ౨.౯౯.
రాముని నివాసంలో, భరతుడు తూర్పు, ఉత్తర దిక్కులవైపు తిరిగిన, విశాలమైన, పవిత్రమైన, అగ్ని జ్వాలలతో వెలిగిపోతున్న యజ్ఞవేదికను చూశాడు.
నిరీక్ష్య స ముహూర్త్తం తు దదర్శ భరతో గురమ్। ఉటజే రామమాసీనం జటామణ్డలధారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
కొంతసేపు చూసిన తరువాత, భరతుడు తన పెద్దవాడైన రాముని గుడిసెలో కూర్చొని, జటామండలాన్ని ధరించి ఉన్న姿ను చూశాడు.
తం తు కృష్ణాజినధరం చీరవల్కలవాససమ్। దదర్శ రామమాసీనమభిత: పావకోపమమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ రాముడు నల్ల కృష్ణాజినాన్ని, వల్కల వస్త్రాలను ధరించి, చుట్టూ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ కూర్చున్న姿ను భరతుడు చూశాడు.
సింహస్కన్ధం మహాబాహుం పుణ్డరీకనిభేక్షణమ్। పృథివ్యా: సాగరాన్తాయా భర్త్తారం ధర్మచారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
సింహపు భుజాలు, బలమైన చేతులు, కమలపు కన్నులు, సముద్రంతో ముగిసే భూమికి పాలకుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైన రాముని భరతుడు చూశాడు.
ఉపవిష్టం మహాబాహుం బ్రహ్మాణమివ శాశ్వతమ్। స్థణ్డిలే దర్భసంస్తీర్ణే సీతయా లక్ష్మణేన చ ।। ౨.౯౯.
బలమైన భుజాలు కలిగి, శాశ్వత బ్రహ్మను పోలి, దర్భతో పరచిన నేలపై, సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి కూర్చున్న姿ను చూశాడు.
తం దృష్ట్వా భరత: శ్రీమాన్ దు:ఖశోకపరిప్లుత:। అభ్యధావత ధర్మాత్మా భరత: కైకయీసుత: ।। ౨.౯౯.
అతన్ని చూసి, మహిమాన్వితుడైన భరతుడు, దుఃఖంతో, శోకంతో నిండిపోయి, కైకేయి కుమారుడైన ధర్మాత్ముడు రాముని వైపు పరుగెత్తాడు.
దృష్ట్వైవ విలలాపార్త్తో బాష్పసన్దిగ్ధయా గిరా। అశక్నువన్ ధారయితుం ధైర్యాద్వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౯.
అతడిని చూసిన వెంటనే, బాధతో కలవరపడి, కన్నీళ్లతో గొంతు ఆపుకొని, ధైర్యంగా ఉండలేక, ఆవేదనతో ఇలా విలపించాడు.
య: సంసది ప్రకృతిభిర్భవేద్యుక్త ఉపాసితుమ్। వన్యైర్మృగైరుపాసీన: సోఽయమాస్తే మమాగ్రజ: ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో సభలో ప్రజలందరి సేవకు అర్హుడైన నా అన్నయ్య, ఇప్పుడు అడవి జంతువుల మధ్య కూర్చుని ఉన్నాడు.
వాసోభిర్బహుసాహస్రైర్యో మహాత్మా పురోచిత:। మృగాజినే సోఽయమిహ ప్రవస్తే ధర్మమాచరన్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో వేలాది విలువైన వస్త్రాలు ధరించిన ఆ మహాత్ముడు, ఇప్పుడు ఇక్కడ మృగచర్మం వేసుకుని ధర్మాన్ని ఆచరిస్తున్నాడు.
అధారయద్యో వివిధాశ్చిత్రా: సుమనసస్తదా సోఽయం జటాభారమిమం వహతే రాఘవ: కథమ్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో రకరకాల అందమైన పూలహారాలు ధరించిన రాఘవుడు, ఇప్పుడు ఈ బరువైన జటలను ఎలా భరిస్తున్నాడో!
యస్య యజ్ఞైర్యథోద్దిష్టైర్యుక్తో ధర్మస్య సఞ్చయ:। శరీరక్లేశసమ్భూతం స ధర్మం పరిమార్గతే ।। ౨.౯౯.
యజ్ఞాలతో ధర్మాన్ని సంపాదించిన వాడు, ఇప్పుడు శరీర శ్రమతోనే ధర్మాన్ని వెతుకుతున్నాడు.
చన్దనేన మహార్హేణ యస్యాఙ్గముపసేవితమ్। మలేన తస్యాఙ్గమిదం కథమార్యస్య సేవ్యతే ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో అమూల్యమైన గంధంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్న వాడి శరీరం, ఇప్పుడు మురికి పట్టి ఉంది. ఈ మహనీయుడికి ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?
మన్నిమిత్తమిదం దు:ఖం ప్రాప్తో రామ: సుఖోచిత:। ధిగ్జీవితం నృశంసస్య మమ లోకవిగర్హితమ్ ।। ౨.౯౯.
నా వల్ల సుఖాలకు అలవాటైన రాముడు ఈ బాధను అనుభవిస్తున్నాడు. లోకంలో అందరూ నిందించే నా క్రూరమైన జీవితం నాకే శాపంగా మారింది.
ఇత్యేవం విలపన్ దీన: ప్రస్విన్నముఖపఙ్కజ:। పాదావప్రాప్య రామస్య పపాత భరతో రుదన్ ।। ౨.౯౯.
ఇలా దుఃఖంతో విలపిస్తూ, ముఖం చెమటతో తడిసి, భరతుడు ఏడుస్తూ రాముని పాదాల వద్ద పడిపోయాడు.
దు:ఖాభితప్తో భరతో రాజపుత్రో మహాబల:। ఉక్త్వార్యేతి సకృద్దీనం పునర్నోవాచ కిఞ్చన ।। ౨.౯౯.
బాధతో బాధపడుతూ, మహాబలుడు భరతుడు, 'ఆర్యా' అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి, మిగతా మాటలు చెప్పలేకపోయాడు.
బాష్పాపిహితకణ్ఠశ్చ ప్రేక్ష్య రామం యశస్వినమ్। ఆర్యేత్యేవాథ సంక్రుశ్య వ్యాహర్త్తుం నాశకత్తదా ।। ౨.౯౯.
కన్నీళ్లు గొంతు నింపేసి, మహిమగల రాముని చూసి, 'ఆర్యా' అని మాత్రమే పిలిచి, ఇంకేమీ చెప్పలేకపోయాడు.
శత్రుఘ్నశ్చాపి రామస్య వవన్దే చరణౌ రుదన్। తావుభౌ స సమాలిఙ్గ్య రామశ్చాశ్రూణ్యవర్త్తయత్ ।। ౨.౯౯.
శత్రుఘ్నుడు కూడా ఏడుస్తూ రాముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. రాముడు వారిద్దరిని ఆలింగనం చేసి, వారి కన్నీళ్లను తుడిచాడు.
తత: సుమన్త్రేణ గుహేన చైవ సమీయతూ రాజసుతావరణ్యే। దివాకరశ్చైవ నిశాకరశ్చ యథామ్బరే శుక్రబృహస్పతిభ్యామ్ ।। ౨.౯౯.
అంతటా సుమంత్రుడు, గుహ కూడా కలిసి, రాజకుమారులు అడవిలో ఒక్కటయ్యారు. వారు ఆకాశంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు శుక్రుడు, బృహస్పతులతో కలిసినట్లుగా కనిపించారు.
తాన్ పార్థివాన్ వారణయూథపాభాన్ సమాగతాంస్తత్ర మహత్యరణ్యే। వనౌకసస్తేఽపి సమీక్ష్య సర్వేప్యశ్రూణ్యముఞ్చన్ ప్రవిహాయ హర్షమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ మహారాజులు, ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తూ, ఆ గొప్ప అడవిలో చేరినప్పుడు, అక్కడి అడవి నివాసులు కూడా ఆనందాన్ని మరిచి కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని శ్రీమదయోధ్యాకాండలో తొంభై తొమ్మిదవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|శతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center జటిలం చీరవసనం ప్రాఞ్జలిం పతితం భువి । దదర్శ రామో దుర్దర్శం యుగాన్తే భాస్కరం యథా ।। ౨.౧౦౦.
జటలు వేసుకుని, చీరధారణలో, చేతులు జోడించి నేలపై పడిపోయిన భరతుడిని, యుగాంతంలో భాస్కరుడు కనిపించినట్లు రాముడు చూశాడు.
కథఞ్చిదభివిజ్ఞాయ వివర్ణవదనం కృశమ్ । భ్రాతరం భరతం రామ: పరిజగ్రాహ బాహునా ।। ౨.౧౦౦.
ముఖం వాడిపోయి, దేహం క్షీణించిన తన అన్న భరతుడిని ఏదో విధంగా గుర్తించి, రాముడు తన చేతితో పట్టుకున్నాడు.
ఆఘ్రాయ రామస్తం మూర్ధ్ని పరిష్వజ్య చ రాఘవ: । అఙ్కే భరతమారోప్య పర్యపృచ్ఛత్ సమాహితః ।। ౨.౧౦౦.
రాఘవుడు భరతుడి తలపై ముద్దుపెట్టి, ఆలింగనం చేసి,膝ంపై కూర్చోబెట్టి, ప్రేమతో ప్రశ్నించాడు.
క్వ ను తే ఽభూత్ పితా తాత యదరణ్యం త్వమాగత: । న హి త్వం జీవతస్తస్య వనమాగన్తుమర్హసి ।। ౨.౧౦౦.
తండ్రి ఎక్కడ ఉన్నాడు తాతా? నువ్వు అడవికి ఎలా వచ్చావు? ఆయన బ్రతికుండగా నువ్వు ఇక్కడికి రావాల్సిన అవసరం లేదు కదా.
చిరస్య బత పశ్యామి దూరాద్భరతమాగతమ్ । దుష్ప్రతీకమరణ్యే ఽస్మిన్ కిం తాత వనమాగత: ।। ౨.౧౦౦.
ఓహో, చాలా రోజుల తర్వాత దూరం నుంచి భరతుడు వస్తున్నాడని చూస్తున్నాను. ఈ అడవిలో అతని రూపం నాకు కొత్తగా అనిపిస్తోంది. నాయనా, నీవు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావు?
కచ్చిద్ధారయతే తాత రాజా యత్త్వమిహాగత: । కచ్చిన్న దీన: సహసా రాజా లోకాన్తరం గత: ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు ఇక్కడికి వచ్చావంటే రాజు ఇంకా బాగున్నాడా? లేక దుఃఖంతో రాజు అకస్మాత్తుగా ఈ లోకాన్ని విడిచిపోయాడా?
కచ్చిత్ సౌమ్య న తే రాజ్యం భ్రష్టం బాలస్య శాశ్వతమ్ ।। ౨.౧౦౦.
సౌమ్యా, నీ రాజ్యం, చిన్నవాడికి శాశ్వతంగా ఉండాల్సిన ఆ అధికారం, ఏదైనా పోయిందా?
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషసే తాత పితరం సత్యవిక్రమమ్ ।। ౨.౧౦౦.
నాయనా, నీవు నీ వాగ్దానానికి నిబద్ధుడైన తండ్రిని సేవిస్తున్నావా?
కచ్చిద్దశరథో రాజా కుశలీ సత్యసఙ్గర: । రాజసూయాశ్వమేధానామాహర్త్తా ధర్మనిశ్చయ: ।। ౨.౧౦౦.
దశరథ మహారాజు, సత్యసంకల్పుడు, రాజసూయ, అశ్వమేధ యాగాలు చేసినవాడు, ధర్మంలో స్థిరుడైనవాడు, బాగున్నాడా?
స కచ్చిద్ బ్రాహ్మణో విద్వాన్ ధర్మనిత్యో మహాద్యుతి: । ఇక్ష్వాకూణాముపాధ్యాయో యథావత్తాత పూజ్యతే ।। ౨.౧౦౦.
ఇక్ష్వాకుల వంశానికి ఉపాధ్యాయుడైన, విద్యావంతుడు, ధర్మంలో నిత్యుడైన, మహాతేజస్వి బ్రాహ్మణుడు యథావిధిగా గౌరవించబడుతున్నాడా, నాయనా?