అథ గత్వా ముహూర్తం తు చిత్రకూటం స రాఘవ:। మన్దాకినీమనుప్రాప్తస్తం జనం చేదమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౯.
అంతట తర్వాత కొంతసేపటికి రాఘవుడు చిత్రకూటానికి చేరుకొని, మందాకినీ నదివద్దకు వచ్చి, తనతో వచ్చిన జనానికి ఇలా అన్నాడు.
జగత్యాం పురుషవ్యాఘ్ర ఆస్తే వీరాసనే రత:। జనేన్ద్రో నిర్జనం ప్రాప్య ధిఙ్మే జన్మ సజీవితమ్ ।। ౨.౯౯.
ఈ భూమిమీద వీరాసనంలో ఆనందంగా కూర్చున్న మనుషులలో పులిలాంటి రాజు, జనాధిపతి, అడవిలో ఒంటరిగా ఉంటున్నాడు—నా జన్మ, నా జీవితం వృథా అయింది!
మత్కృతే వ్యసనం ప్రాప్తో లోకనాథో మహాద్యుతి:। సర్వాన్ కామాన్ పరిత్యజ్య వనే వసతి రాఘవ: ।। ౨.౯౯.
నా వల్లే లోకానికి అధిపతి, మహోత్సాహుడు అయిన రాఘవుడు అన్ని కోరికలు వదిలిపెట్టి, దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ అడవిలో నివసిస్తున్నాడు.
ఇతి లోకసమాక్రుష్ట: పాదేష్వద్య ప్రసాదయన్। రామస్య నిపతిష్యామి సీతాయా లక్ష్మణస్య చ ।। ౨.౯౯.
ఇలా లోకమంతా నన్ను నిందిస్తున్నప్పుడు, ఈ రోజు నేను రాముడు, సీత, లక్ష్మణుల పాదాల వద్ద పడి, క్షమించమని వేడుకుంటాను.
ఏవం స విలపంస్తస్మిన్ వనే దశరథాత్మజ:। దదర్శ మహతీం పుణ్యాం పర్ణశాలాం మనోరమామ్ ।। ౨.౯౯.
అలా దుఃఖంతో విలపిస్తూ దశరథుని కుమారుడు ఆ అడవిలో, ఒక గొప్ప, పవిత్రమైన, అందమైన ఆకుల గుడిసెను చూశాడు.
సాలతాలాశ్వకర్ణానాం పర్ణైర్బహుభిరావృతామ్। విశాలాం మృదుభిస్తీర్ణాం కుశైర్వేదిమివాధ్వరే ।। ౨.౯౯.
ఆ గుడిసె సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాల ఆకులతో విస్తృతంగా కప్పబడి, మృదువుగా కుశ తృణాలతో పరచబడి, యజ్ఞవేదికలా కనిపించింది.
శక్రాయుధనికాశైశ్చ కార్ముకైర్భారసాధనై:। రుక్మపృష్టష్ఠైర్మహాసారై: శోభితాం శత్రుబాధకై: ।। ౨.౯౯.
ఇంద్రాయుధానికి సమానమైన ధనుస్సులతో, బలమైనవి, బంగారు పట్టు ఉన్నవి, శత్రువులను సంహరించగల శక్తివంతమైన ఆయుధాలతో ఆ గుడిసె అలంకరించబడి ఉంది.
అర్కరశ్మిప్రతీకాశైర్ఘోరైస్తూణీగతై: శరై:। శోభితాం దీప్తవదనై: సర్ప్పైర్భోగవతీమివ ।। ౨.౯౯.
సూర్యకిరణాల్లాంటి భయంకరమైన బాణాలు, తుప్పులు నిండిన క్వివర్లలో మెరిసిపోతూ, పాముల ముఖాల్లా ప్రకాశిస్తూ, ఆ గుడిసెను పాముల గుహలా చూపిస్తున్నాయి.
మహారజతవాసోభ్యామసిభ్యాం చ విరాజితామ్। రుక్మబిన్దువిచిత్రాభ్యాం చర్మభ్యాం చాపి శోభితామ్ ।। ౨.౯౯.
పెద్ద వెండి వస్త్రాలతో, ఖడ్గాలతో, బంగారు బొట్లు ఉన్న కవచాలతో ఆ గుడిసె ప్రకాశిస్తూ ఉంది.
గోధాఙ్గులిత్రైరాసక్తైశ్చిత్రై: కాఞ్చనభూషితై:। అరిసఙ్ఘైరనాధృష్యాం మృగై: సింహగుహామివ ।। ౨.౯౯.
గోదా పంజా తొడుగులు, బంగారు అలంకారాలతో అలంకరించబడినవి, శత్రువుల గుంపులతో చుట్టుముట్టబడి, అడవి జంతువుల మధ్య సింహ గుహలా కనిపించింది.
ప్రాగుదక్ప్రవణాం వేదిం విశాలాం దీప్తపావకామ్। దదర్శ భరతస్తత్ర పుణ్యాం రామనివేశనే ।। ౨.౯౯.
రాముని నివాసంలో, భరతుడు తూర్పు, ఉత్తర దిక్కులవైపు తిరిగిన, విశాలమైన, పవిత్రమైన, అగ్ని జ్వాలలతో వెలిగిపోతున్న యజ్ఞవేదికను చూశాడు.
నిరీక్ష్య స ముహూర్త్తం తు దదర్శ భరతో గురమ్। ఉటజే రామమాసీనం జటామణ్డలధారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
కొంతసేపు చూసిన తరువాత, భరతుడు తన పెద్దవాడైన రాముని గుడిసెలో కూర్చొని, జటామండలాన్ని ధరించి ఉన్న姿ను చూశాడు.
తం తు కృష్ణాజినధరం చీరవల్కలవాససమ్। దదర్శ రామమాసీనమభిత: పావకోపమమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ రాముడు నల్ల కృష్ణాజినాన్ని, వల్కల వస్త్రాలను ధరించి, చుట్టూ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ కూర్చున్న姿ను భరతుడు చూశాడు.
సింహస్కన్ధం మహాబాహుం పుణ్డరీకనిభేక్షణమ్। పృథివ్యా: సాగరాన్తాయా భర్త్తారం ధర్మచారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
సింహపు భుజాలు, బలమైన చేతులు, కమలపు కన్నులు, సముద్రంతో ముగిసే భూమికి పాలకుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైన రాముని భరతుడు చూశాడు.
ఉపవిష్టం మహాబాహుం బ్రహ్మాణమివ శాశ్వతమ్। స్థణ్డిలే దర్భసంస్తీర్ణే సీతయా లక్ష్మణేన చ ।। ౨.౯౯.
బలమైన భుజాలు కలిగి, శాశ్వత బ్రహ్మను పోలి, దర్భతో పరచిన నేలపై, సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి కూర్చున్న姿ను చూశాడు.
తం దృష్ట్వా భరత: శ్రీమాన్ దు:ఖశోకపరిప్లుత:। అభ్యధావత ధర్మాత్మా భరత: కైకయీసుత: ।। ౨.౯౯.
అతన్ని చూసి, మహిమాన్వితుడైన భరతుడు, దుఃఖంతో, శోకంతో నిండిపోయి, కైకేయి కుమారుడైన ధర్మాత్ముడు రాముని వైపు పరుగెత్తాడు.
దృష్ట్వైవ విలలాపార్త్తో బాష్పసన్దిగ్ధయా గిరా। అశక్నువన్ ధారయితుం ధైర్యాద్వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౯.
అతడిని చూసిన వెంటనే, బాధతో కలవరపడి, కన్నీళ్లతో గొంతు ఆపుకొని, ధైర్యంగా ఉండలేక, ఆవేదనతో ఇలా విలపించాడు.
య: సంసది ప్రకృతిభిర్భవేద్యుక్త ఉపాసితుమ్। వన్యైర్మృగైరుపాసీన: సోఽయమాస్తే మమాగ్రజ: ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో సభలో ప్రజలందరి సేవకు అర్హుడైన నా అన్నయ్య, ఇప్పుడు అడవి జంతువుల మధ్య కూర్చుని ఉన్నాడు.
వాసోభిర్బహుసాహస్రైర్యో మహాత్మా పురోచిత:। మృగాజినే సోఽయమిహ ప్రవస్తే ధర్మమాచరన్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో వేలాది విలువైన వస్త్రాలు ధరించిన ఆ మహాత్ముడు, ఇప్పుడు ఇక్కడ మృగచర్మం వేసుకుని ధర్మాన్ని ఆచరిస్తున్నాడు.
అధారయద్యో వివిధాశ్చిత్రా: సుమనసస్తదా సోఽయం జటాభారమిమం వహతే రాఘవ: కథమ్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో రకరకాల అందమైన పూలహారాలు ధరించిన రాఘవుడు, ఇప్పుడు ఈ బరువైన జటలను ఎలా భరిస్తున్నాడో!
యస్య యజ్ఞైర్యథోద్దిష్టైర్యుక్తో ధర్మస్య సఞ్చయ:। శరీరక్లేశసమ్భూతం స ధర్మం పరిమార్గతే ।। ౨.౯౯.
యజ్ఞాలతో ధర్మాన్ని సంపాదించిన వాడు, ఇప్పుడు శరీర శ్రమతోనే ధర్మాన్ని వెతుకుతున్నాడు.
చన్దనేన మహార్హేణ యస్యాఙ్గముపసేవితమ్। మలేన తస్యాఙ్గమిదం కథమార్యస్య సేవ్యతే ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో అమూల్యమైన గంధంతో శరీరాన్ని అలంకరించుకున్న వాడి శరీరం, ఇప్పుడు మురికి పట్టి ఉంది. ఈ మహనీయుడికి ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?
మన్నిమిత్తమిదం దు:ఖం ప్రాప్తో రామ: సుఖోచిత:। ధిగ్జీవితం నృశంసస్య మమ లోకవిగర్హితమ్ ।। ౨.౯౯.
నా వల్ల సుఖాలకు అలవాటైన రాముడు ఈ బాధను అనుభవిస్తున్నాడు. లోకంలో అందరూ నిందించే నా క్రూరమైన జీవితం నాకే శాపంగా మారింది.
ఇత్యేవం విలపన్ దీన: ప్రస్విన్నముఖపఙ్కజ:। పాదావప్రాప్య రామస్య పపాత భరతో రుదన్ ।। ౨.౯౯.
ఇలా దుఃఖంతో విలపిస్తూ, ముఖం చెమటతో తడిసి, భరతుడు ఏడుస్తూ రాముని పాదాల వద్ద పడిపోయాడు.
దు:ఖాభితప్తో భరతో రాజపుత్రో మహాబల:। ఉక్త్వార్యేతి సకృద్దీనం పునర్నోవాచ కిఞ్చన ।। ౨.౯౯.
బాధతో బాధపడుతూ, మహాబలుడు భరతుడు, 'ఆర్యా' అని ఒక్కసారి మాత్రమే పలికి, మిగతా మాటలు చెప్పలేకపోయాడు.
బాష్పాపిహితకణ్ఠశ్చ ప్రేక్ష్య రామం యశస్వినమ్। ఆర్యేత్యేవాథ సంక్రుశ్య వ్యాహర్త్తుం నాశకత్తదా ।। ౨.౯౯.
కన్నీళ్లు గొంతు నింపేసి, మహిమగల రాముని చూసి, 'ఆర్యా' అని మాత్రమే పిలిచి, ఇంకేమీ చెప్పలేకపోయాడు.
శత్రుఘ్నశ్చాపి రామస్య వవన్దే చరణౌ రుదన్। తావుభౌ స సమాలిఙ్గ్య రామశ్చాశ్రూణ్యవర్త్తయత్ ।। ౨.౯౯.
శత్రుఘ్నుడు కూడా ఏడుస్తూ రాముని పాదాలకు నమస్కరించాడు. రాముడు వారిద్దరిని ఆలింగనం చేసి, వారి కన్నీళ్లను తుడిచాడు.
తత: సుమన్త్రేణ గుహేన చైవ సమీయతూ రాజసుతావరణ్యే। దివాకరశ్చైవ నిశాకరశ్చ యథామ్బరే శుక్రబృహస్పతిభ్యామ్ ।। ౨.౯౯.
అంతటా సుమంత్రుడు, గుహ కూడా కలిసి, రాజకుమారులు అడవిలో ఒక్కటయ్యారు. వారు ఆకాశంలో చంద్రుడు, సూర్యుడు శుక్రుడు, బృహస్పతులతో కలిసినట్లుగా కనిపించారు.
తాన్ పార్థివాన్ వారణయూథపాభాన్ సమాగతాంస్తత్ర మహత్యరణ్యే। వనౌకసస్తేఽపి సమీక్ష్య సర్వేప్యశ్రూణ్యముఞ్చన్ ప్రవిహాయ హర్షమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ మహారాజులు, ఏనుగుల వలె ప్రకాశిస్తూ, ఆ గొప్ప అడవిలో చేరినప్పుడు, అక్కడి అడవి నివాసులు కూడా ఆనందాన్ని మరిచి కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనశతతమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని శ్రీమదయోధ్యాకాండలో తొంభై తొమ్మిదవ సర్గ ముగిసింది.