గచ్ఛన్నేవాథ భరతస్తాపసాలయసంస్థితామ్। భ్రాతు: పర్ణకుటీం శ్రీమానుటజం చ దదర్శ హ ।। ౨.౯౯.
ప్రముఖుడైన భరతుడు నడుచుకుంటూ పోతూ, తపస్వులు నివసించే ప్రదేశంలో తన అన్న రాముని పర్ణశాలనూ, ఆశ్రమాన్నీ చూశాడు.
శాలాయాస్త్వగ్రతస్తస్యా దదర్శ భరతస్తదా। కాష్ఠాని చావభగ్నాని పుష్పాణ్యుపచితాని చ ।। ౨.౯౯.
ఆ పర్ణశాల ముందు, భరతుడు చీల్చిన కట్టెలు, పోగుచేసిన పువ్వులు కనిపించాయి.
సలక్ష్మణస్య రామస్య దదర్శాశ్రమమీయుష:। కృతం వృక్షేష్వభిజ్ఞానం కుశచీరై: క్వచిత్ క్వచిత్ ।। ౨.౯౯.
అక్కడికి వచ్చిన రాముడు, లక్ష్మణుడు ఉన్న ఆశ్రమాన్ని చూసి, చెట్లపై కొంత కొంతగా ఉంచిన కుశచీరాల ద్వారా వారి ఉనికిని గుర్తించాడు.
దదర్శ చ వనే తస్మిన్ మహత: సఞ్చయాన్ కృతాన్। మృగాణాం మహిషాణాం చ కऺరీషై: శీతకారణాత్ ।। ౨.౯౯.
ఆ అడవిలో, మృగాలూ, మహిషాలూ చర్మాలతో చల్లదనం నివారించేందుకు చేసిన పెద్ద పెద్ద దిబ్బలు భరతుడికి కనిపించాయి.
గచ్ఛన్నేవ మహాబాహుర్ద్యుతిమాన్ భరతస్తదా। శత్రుఘ్నం చాబ్రవీద్ధృష్టస్తానమాత్యాంశ్చ సర్వశ: ।। ౨.౯౯.
అప్పుడు మహాబలుడు, తేజోవంతుడైన భరతుడు నడుచుకుంటూ పోతూ, ధైర్యంగా శత్రుఘ్నునితో పాటు అక్కడున్న మంత్రులతో మాట్లాడాడు.
మన్యే ప్రాప్తా: స్మ తం దేశం భరద్వాజో యమబ్రవీత్। నాతిదూరే హి మన్యేఽహం నదీం మన్దాకినీమిత: ।। ౨.౯౯.
'భరద్వాజుడు చెప్పిన ఆ ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నామని అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే మందాకినీ నది ఇక్కడి నుంచి చాలా దూరంలో లేదని నేను భావిస్తున్నాను.'
ఉచ్చైర్బద్ధాని చీరాణి లక్ష్మణేన భవేదయమ్। అభిజ్ఞానకృత: పన్థా వికాలే గన్తుమిచ్ఛతా ।। ౨.౯౯.
'ఈ పైకి కట్టిన చీరలు లక్ష్మణుడు దారి గుర్తు కోసం, అసాధారణ సమయానికి ప్రయాణించాలనే ఉద్దేశంతో ఉంచినవిగా అనిపిస్తున్నాయి.'
ఇదం చోదాత్తదన్తానాం కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్। శైలపార్శ్వే పరిక్రాన్తమన్యోన్యమభిగర్జతామ్ ।। ౨.౯౯.
'ఇక్కడ పర్వతపు ఒడిలో, గొప్ప దంతాలున్న వేగవంతమైన ఏనుగులు ఒకదానికొకటి గర్జిస్తూ తిరిగిన అడుగుల జాడలు కనిపిస్తున్నాయి.'
యమేవాధాతుమిచ్ఛన్తి తాపసా: సతతం వనే। తస్యాసౌ దృశ్యతే ధూమ: సఙ్కుల: కృష్ణవర్త్మన: ।। ౨.౯౯.
అరణ్యంలో ఎప్పుడూ తపస్సు చేసే మునులు హోమాలు చేసే చోట, ఆ దారిపైన పొగ ముసురుగా, నల్లగా ఎగసిపోతున్నది కనిపిస్తోంది.
అత్రాహం పురుషవ్యాఘ్రం గురుసంస్కారకారిణమ్। ఆర్యం ద్రక్ష్యామి సంహృష్టో మహర్షిమివ రాఘవమ్ ।। ౨.౯౯.
ఇక్కడ నేను ఎంతో ఆనందంతో, పెద్ద ఋషిలా, పెద్దల ఆచారాలు పాటించే మన్యమందు పులిలాంటి ఆర్యుడు రాఘవుని చూడబోతున్నాను.
అథ గత్వా ముహూర్తం తు చిత్రకూటం స రాఘవ:। మన్దాకినీమనుప్రాప్తస్తం జనం చేదమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౯.
అంతట తర్వాత కొంతసేపటికి రాఘవుడు చిత్రకూటానికి చేరుకొని, మందాకినీ నదివద్దకు వచ్చి, తనతో వచ్చిన జనానికి ఇలా అన్నాడు.
జగత్యాం పురుషవ్యాఘ్ర ఆస్తే వీరాసనే రత:। జనేన్ద్రో నిర్జనం ప్రాప్య ధిఙ్మే జన్మ సజీవితమ్ ।। ౨.౯౯.
ఈ భూమిమీద వీరాసనంలో ఆనందంగా కూర్చున్న మనుషులలో పులిలాంటి రాజు, జనాధిపతి, అడవిలో ఒంటరిగా ఉంటున్నాడు—నా జన్మ, నా జీవితం వృథా అయింది!
మత్కృతే వ్యసనం ప్రాప్తో లోకనాథో మహాద్యుతి:। సర్వాన్ కామాన్ పరిత్యజ్య వనే వసతి రాఘవ: ।। ౨.౯౯.
నా వల్లే లోకానికి అధిపతి, మహోత్సాహుడు అయిన రాఘవుడు అన్ని కోరికలు వదిలిపెట్టి, దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ అడవిలో నివసిస్తున్నాడు.
ఇతి లోకసమాక్రుష్ట: పాదేష్వద్య ప్రసాదయన్। రామస్య నిపతిష్యామి సీతాయా లక్ష్మణస్య చ ।। ౨.౯౯.
ఇలా లోకమంతా నన్ను నిందిస్తున్నప్పుడు, ఈ రోజు నేను రాముడు, సీత, లక్ష్మణుల పాదాల వద్ద పడి, క్షమించమని వేడుకుంటాను.
ఏవం స విలపంస్తస్మిన్ వనే దశరథాత్మజ:। దదర్శ మహతీం పుణ్యాం పర్ణశాలాం మనోరమామ్ ।। ౨.౯౯.
అలా దుఃఖంతో విలపిస్తూ దశరథుని కుమారుడు ఆ అడవిలో, ఒక గొప్ప, పవిత్రమైన, అందమైన ఆకుల గుడిసెను చూశాడు.
సాలతాలాశ్వకర్ణానాం పర్ణైర్బహుభిరావృతామ్। విశాలాం మృదుభిస్తీర్ణాం కుశైర్వేదిమివాధ్వరే ।। ౨.౯౯.
ఆ గుడిసె సాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాల ఆకులతో విస్తృతంగా కప్పబడి, మృదువుగా కుశ తృణాలతో పరచబడి, యజ్ఞవేదికలా కనిపించింది.
శక్రాయుధనికాశైశ్చ కార్ముకైర్భారసాధనై:। రుక్మపృష్టష్ఠైర్మహాసారై: శోభితాం శత్రుబాధకై: ।। ౨.౯౯.
ఇంద్రాయుధానికి సమానమైన ధనుస్సులతో, బలమైనవి, బంగారు పట్టు ఉన్నవి, శత్రువులను సంహరించగల శక్తివంతమైన ఆయుధాలతో ఆ గుడిసె అలంకరించబడి ఉంది.
అర్కరశ్మిప్రతీకాశైర్ఘోరైస్తూణీగతై: శరై:। శోభితాం దీప్తవదనై: సర్ప్పైర్భోగవతీమివ ।। ౨.౯౯.
సూర్యకిరణాల్లాంటి భయంకరమైన బాణాలు, తుప్పులు నిండిన క్వివర్లలో మెరిసిపోతూ, పాముల ముఖాల్లా ప్రకాశిస్తూ, ఆ గుడిసెను పాముల గుహలా చూపిస్తున్నాయి.
మహారజతవాసోభ్యామసిభ్యాం చ విరాజితామ్। రుక్మబిన్దువిచిత్రాభ్యాం చర్మభ్యాం చాపి శోభితామ్ ।। ౨.౯౯.
పెద్ద వెండి వస్త్రాలతో, ఖడ్గాలతో, బంగారు బొట్లు ఉన్న కవచాలతో ఆ గుడిసె ప్రకాశిస్తూ ఉంది.
గోధాఙ్గులిత్రైరాసక్తైశ్చిత్రై: కాఞ్చనభూషితై:। అరిసఙ్ఘైరనాధృష్యాం మృగై: సింహగుహామివ ।। ౨.౯౯.
గోదా పంజా తొడుగులు, బంగారు అలంకారాలతో అలంకరించబడినవి, శత్రువుల గుంపులతో చుట్టుముట్టబడి, అడవి జంతువుల మధ్య సింహ గుహలా కనిపించింది.
ప్రాగుదక్ప్రవణాం వేదిం విశాలాం దీప్తపావకామ్। దదర్శ భరతస్తత్ర పుణ్యాం రామనివేశనే ।। ౨.౯౯.
రాముని నివాసంలో, భరతుడు తూర్పు, ఉత్తర దిక్కులవైపు తిరిగిన, విశాలమైన, పవిత్రమైన, అగ్ని జ్వాలలతో వెలిగిపోతున్న యజ్ఞవేదికను చూశాడు.
నిరీక్ష్య స ముహూర్త్తం తు దదర్శ భరతో గురమ్। ఉటజే రామమాసీనం జటామణ్డలధారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
కొంతసేపు చూసిన తరువాత, భరతుడు తన పెద్దవాడైన రాముని గుడిసెలో కూర్చొని, జటామండలాన్ని ధరించి ఉన్న姿ను చూశాడు.
తం తు కృష్ణాజినధరం చీరవల్కలవాససమ్। దదర్శ రామమాసీనమభిత: పావకోపమమ్ ।। ౨.౯౯.
ఆ రాముడు నల్ల కృష్ణాజినాన్ని, వల్కల వస్త్రాలను ధరించి, చుట్టూ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ కూర్చున్న姿ను భరతుడు చూశాడు.
సింహస్కన్ధం మహాబాహుం పుణ్డరీకనిభేక్షణమ్। పృథివ్యా: సాగరాన్తాయా భర్త్తారం ధర్మచారిణమ్ ।। ౨.౯౯.
సింహపు భుజాలు, బలమైన చేతులు, కమలపు కన్నులు, సముద్రంతో ముగిసే భూమికి పాలకుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైన రాముని భరతుడు చూశాడు.
ఉపవిష్టం మహాబాహుం బ్రహ్మాణమివ శాశ్వతమ్। స్థణ్డిలే దర్భసంస్తీర్ణే సీతయా లక్ష్మణేన చ ।। ౨.౯౯.
బలమైన భుజాలు కలిగి, శాశ్వత బ్రహ్మను పోలి, దర్భతో పరచిన నేలపై, సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి కూర్చున్న姿ను చూశాడు.
తం దృష్ట్వా భరత: శ్రీమాన్ దు:ఖశోకపరిప్లుత:। అభ్యధావత ధర్మాత్మా భరత: కైకయీసుత: ।। ౨.౯౯.
అతన్ని చూసి, మహిమాన్వితుడైన భరతుడు, దుఃఖంతో, శోకంతో నిండిపోయి, కైకేయి కుమారుడైన ధర్మాత్ముడు రాముని వైపు పరుగెత్తాడు.
దృష్ట్వైవ విలలాపార్త్తో బాష్పసన్దిగ్ధయా గిరా। అశక్నువన్ ధారయితుం ధైర్యాద్వచనమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౯.
అతడిని చూసిన వెంటనే, బాధతో కలవరపడి, కన్నీళ్లతో గొంతు ఆపుకొని, ధైర్యంగా ఉండలేక, ఆవేదనతో ఇలా విలపించాడు.
య: సంసది ప్రకృతిభిర్భవేద్యుక్త ఉపాసితుమ్। వన్యైర్మృగైరుపాసీన: సోఽయమాస్తే మమాగ్రజ: ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో సభలో ప్రజలందరి సేవకు అర్హుడైన నా అన్నయ్య, ఇప్పుడు అడవి జంతువుల మధ్య కూర్చుని ఉన్నాడు.
వాసోభిర్బహుసాహస్రైర్యో మహాత్మా పురోచిత:। మృగాజినే సోఽయమిహ ప్రవస్తే ధర్మమాచరన్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో వేలాది విలువైన వస్త్రాలు ధరించిన ఆ మహాత్ముడు, ఇప్పుడు ఇక్కడ మృగచర్మం వేసుకుని ధర్మాన్ని ఆచరిస్తున్నాడు.
అధారయద్యో వివిధాశ్చిత్రా: సుమనసస్తదా సోఽయం జటాభారమిమం వహతే రాఘవ: కథమ్ ।। ౨.౯౯.
ఎప్పుడో రకరకాల అందమైన పూలహారాలు ధరించిన రాఘవుడు, ఇప్పుడు ఈ బరువైన జటలను ఎలా భరిస్తున్నాడో!