ధర్మమర్థం చ కామం చ పృథివీం చాపి లక్ష్మణ। ఇచ్ఛామి భవతామర్థే ఏతత్ ప్రతిశ్రృణోమి తే ।। ౨.౯౭.
లక్ష్మణా, నీ కోసం ధర్మాన్ని, అర్థాన్ని, కామాన్ని, భూమిని కూడా కోరుకుంటాను. ఈ మాటను నీకు వాగ్దానం చేస్తున్నాను.
భ్రాతఽణాం సఙ్గ్రహార్థం చ సుఖార్థం చాపి లక్ష్మణ। రాజ్యమప్యహమిచ్ఛామి సత్యేనాయుధమాలభే ।। ౨.౯౭.
సోదరులందరినీ కలిపి, అందరికీ సుఖం కలిగించేందుకు, లక్ష్మణా, రాజ్యాన్ని కూడా కోరుకుంటాను. దీనిని సత్యంగా ప్రమాణం చేస్తూ చెబుతున్నాను.
నేయం మమ మహీ సౌమ్య దుర్ల్లభా సాగరామ్బరా। నహీచ్ఛేయమధర్మేణ శక్రత్వమపి లక్ష్మణ ।। ౨.౯౭.
సౌమ్యా, సముద్రంతో చుట్టబడిన ఈ భూమిని పొందడం నాకు కష్టం కాదు. కానీ, లక్ష్మణా, అధర్మంతో ఇంద్రపదవిని కూడా నేను కోరను.
యద్వినా భరతం త్వాం చ శత్రుఘ్నం చాపి మానద। భవేన్మమ సుఖం కిఞ్చిద్భస్మ తత్ కురుతాం శిఖీ ।। ౨.౯౭.
మానదా, భరతుడు, నీవు, శత్రుఘ్నుడు లేకుండా నాకు ఏదైనా సుఖం కలిగితే, ఆ సుఖం అగ్నిలో బూడిద కావాలి.
మన్యేఽహమాగతోఽయోధ్యాం భరతో భ్రాతృవత్సల:। మమ ప్రాణాత్ ప్రియతర: కులధర్మమనుస్మరన్ ।। ౨.౯౭.
నా అనుమానం ప్రకారం, అన్నయ్యలందరినీ ఎంతో ప్రేమించే భరతుడు, నా ప్రాణాలకన్నా ఎక్కువగా నాకు ప్రియమైన కుటుంబ ధర్మాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, అయోధ్యకు వచ్చాడని అనిపిస్తోంది.
శ్రుత్వా ప్రవ్రాజితం మాం హి జటావల్కలధారిణమ్। జానక్యా సహితం వీర త్వయా చ పురుషర్షభ ।। ౨.౯౭.
నేను జటలు, వల్కలాలు ధరించి, జానకితో పాటు, నీవు కూడా నాతో ఉండగా, నన్ను వనవాసానికి పంపించారని విని—
స్నేహేనాక్రాన్తహృదయ: శోకేనాకులితేన్ద్రియ:। ద్రష్టుమభ్యాగతో హ్యేష భరతో నాన్యథా గత: ।। ౨.౯౭.
ప్రేమతో హృదయం నిండిపోయి, దుఃఖంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడి, భరతుడు నన్ను చూడటానికి తప్పకుండా ఇక్కడికి వచ్చాడు; వేరే కారణం ఉండదని నమ్ముతున్నాను.
అమ్బాం చ కైకయీం రుష్య పరుషం చాప్రియం వదన్। ప్రసాద్య పితరం శ్రీమాన్ రాజ్యం మే దాతుమాగత: ।। ౨.౯౭.
తల్లి కైకేయిని కోపంతో, కఠినంగా, ఇష్టం లేని మాటలు చెప్పి, మన తండ్రిని శాంతింపజేసి, రాజ్యం నాకు ఇవ్వడానికి ఆ మహాత్ముడు ఇక్కడికి వచ్చాడు.
ప్రాప్తకాలం యదేషోఽస్మాన్ భరతో ద్రష్టుమిచ్ఛతి। అస్మాసు మనసాప్యేష నాప్రియం కిఞ్చిదాచరేత్ ।। ౨.౯౭.
ఇప్పుడు భరతుడు మనలను చూడాలని కోరుకుంటున్న సమయం సరైనదే; మనకు అసహ్యంగా ఉండే పని, మన మనసులోకైనా, అతను ఎప్పుడూ చేయడు.
విప్రియం కృతపూర్వం తే భరతేన కదా ను కిమ్। ఈదృశం వా భయం తేఽద్య భరతం యోఽత్ర శఙ్కసే ।। ౨.౯౭.
భరతుడు గతంలో నీకు ఎప్పుడైనా దుర్మార్గంగా ఏదైనా చేశాడా? లేకపోతే, నీవు ఈరోజు భరతుని గురించి భయపడేలా ఏం జరిగింది?
నహి తే నిష్ఠురం వాచ్యో భరతో నాప్రియం వచ:। అహం హ్యప్రియముక్త: స్యాం భరతస్యాప్రియే కృతే ।। ౨.౯౭.
భరతుని దగ్గర నీవు కఠినంగా, ఇష్టం లేని మాటలు చెప్పకూడదు; భరతుని మనసుకు బాధ కలిగించే మాటలు చెప్పాల్సి వస్తే, ఆ బాధను నేనే భరించగలను.
కథం ను పుత్రా: పితరం హన్యు: కస్యాఞ్చిదాపది। భ్రాతా వా భ్రాతరం హన్యాత్ సౌమిత్రే ప్రాణమాత్మన: ।। ౨.౯౭.
సౌమిత్రీ! ఏ అపదలోనైనా కొడుకులు తండ్రిని చంపగలరా? లేదా అన్నయ్య తమ్ముడిని, తన ప్రాణాల్లా ప్రేమించే వారిని చంపగలడా?
యది రాజ్యస్య హేతోస్త్వమిమాం వాచం ప్రభాషసే। వక్ష్యామి భరతం దృష్ట్వా రాజ్యమస్మై ప్రదీయతామ్ ।। ౨.౯౭.
రాజ్యం కోసం నీవు ఈ మాటలు మాట్లాడుతున్నావా? అయితే, భరతుని చూసిన తర్వాత, 'రాజ్యం నీదే' అని నేనే అతనికి చెబుతాను.
ఉచ్యమానోఽపి భరతో మయా లక్ష్మణ తత్త్వత:। రాజ్యమస్మై ప్రయచ్ఛేతి బాఢమిత్యేవ వక్ష్యతి ।। ౨.౯౭.
లక్ష్మణా! నిజంగా నేను భరతుని దగ్గర 'రాజ్యం నీదే' అని చెప్పినా, అతడు 'అలాగే కావాలి' అని ఒప్పుకుంటాడు.
తథోక్తో ధర్మశీలేన భ్రాత్రా తస్య హితే రత:। లక్ష్మణ: ప్రవివేశేవ స్వాని గాత్రాణి లజ్జయా ।। ౨.౯౭.
ఇలా ధర్మాన్ని పాటించే అన్నయ్య తన మేలుకోసం మాట్లాడినప్పుడు, లక్ష్మణుడు సిగ్గుతో తన శరీరంలోకి మరుగున పడినట్టు అయ్యాడు.
తద్వాక్యం లక్ష్మణ: శ్రుత్వా వ్రీడిత: ప్రత్యువాచ హ। త్వాం మన్యే ద్రష్టుమాయాత: పితా దశరథ: స్వయమ్ ।। ౨.౯౭.
ఆ మాటలు విని, సిగ్గుతో లక్ష్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'నిన్ను చూడటానికి మన తండ్రి దశరథుడు స్వయంగా వచ్చాడని నాకు అనిపిస్తోంది.'
వ్రీడితం లక్ష్మణం దృష్ట్వా రాఘవ: ప్రత్యువాచ హ। ఏష మన్యే మహాబాహురిహాస్మాన్ ద్రష్టుమాగత: ।। ౨.౯౭.
లక్ష్మణుడు సిగ్గుపడుతున్నట్టు చూసి, రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ మహాబాహువు మనలను చూడటానికి ఇక్కడికి వచ్చాడని అనిపిస్తోంది.'
అథవా నౌ ధ్రువం మన్యే మన్యమాన: సుఖోచితౌ। వనవాసమనుధ్యాయ గృహాయ ప్రతినేష్యతి ।। ౨.౯౭.
లేదా, మనం సుఖంగా ఉండే వాళ్లమని భావించి, వనవాసం మనకు తగదని అనుకొని, తప్పకుండా మనలను తిరిగి ఇంటికి తీసుకెళ్తాడేమో.
ఇమాం వాప్యేష వైదేహీమత్యన్తసుఖసేవినీమ్। పితా మే రాఘవ: శ్రీమాన్ వనాదాదాయ యాస్యతి ।। ౨.౯౭.
లేదా, నా తండ్రి రాఘవుడు, అత్యంత సుఖంగా ఉండే వైదేహిని ఈ అడవిలోంచి తీసుకుని వెళ్ళిపోతాడేమో.
ఏతౌ తౌ సమ్ప్రకాశేతే గోత్రవన్తౌ మనోరమౌ। వాయువేగసమౌ వీర జవనౌ తురగోత్తమౌ ।। ౨.౯౭.
వీరిద్దరూ మనోహరంగా, మంచి వంశానికి చెందినవారు, వీరుడు! గాలి వేగంతో పరుగెత్తే, అత్యుత్తమమైన ఆ రెండు గుర్రాలు కనబడుతున్నాయి.
స ఏష సుమహాకాయ: కమ్పతే వాహినీముఖే। నాగ: శత్రుఞ్జయో నామ వృద్ధస్తాతస్య ధీమత: ।। ౨.౯౭.
ఆ గొప్ప శరీరంతో ఉన్న ఏనుగు, సైన్యానికి ముందుగా, 'శత్రుజయుడు' అనే పేరు కలిగి, వృద్ధుడు, నా తెలివైన తండ్రికి చెందింది.
న తు పశ్యామి తచ్ఛత్ऺత్రం పాణ్డరం లోకసత్కృతమ్। పితుర్దివ్యం మహాబాహో సంశయో భవతీహ మే ।। ౨.౯౭.
కానీ, లోకమంతా గౌరవించే, నా తండ్రికి చెందిన ఆ తెల్లటి గొడుగు మాత్రం కనబడడం లేదు, మహాబాహువా; అందుకే నాకు సందేహం కలుగుతోంది.
ప్రథమమర్ధముత్తరార్ధేన యోజనీయమ్ ।। ౨.౯౭.
మొదటి భాగాన్ని తరువాతి భాగంతో కలిపి చెప్పాలి.
అవతీర్య్య తు సాలాగ్రాత్తస్మాత్స సమితిఞ్జయ:। లక్ష్మణ: ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా తస్థౌ రామస్య పార్శ్వత: ।। ౨.౯౭.
తరువాత యుద్ధవిజయి లక్ష్మణుడు ఆ సభ నుండి దిగిపోగా, చేతులు జోడించి రాముని పక్కన నిలబడ్డాడు.
భరతేనాపి సన్దిష్టా సమ్మర్దో న భవేదిऺతి। సమన్తాత్తస్య శైలస్య సేనా వాసమకల్పయత్ ।। ౨.౯౭.
భరతుడు ఆజ్ఞ ఇచ్చిన ప్రకారం ఎలాంటి కలహం లేకుండా ఆ పర్వతాన్ని చుట్టూ సైన్యం మురికిపడింది.
అధ్యర్ద్ధమిక్ష్వాకుచమూర్యోజనం పర్వతస్య సా। పార్శ్వే న్యవిశదావృత్య గజవాజిరథాకులా ।। ౨.౯౭.
అశ్వాలు, ఏనుగులు, రథాలతో నిండిన ఇక్ష్వాకు వంశ సైన్యం ఆ పర్వతం పక్కన యోజనన్నర పొడవునా దిగిపోయింది.
సా చిత్రకూటే భరతేన సేనా ధర్మం పురస్కృత్య విధూయ దర్ప్పమ్। ప్రసాదనార్థం రఘునన్దనస్య విరాజతే నీతిమతా ప్రణీతా ।। ౨.౯౭.
ధర్మాన్ని ముందుకు పెట్టి, అహంకారాన్ని విడిచిపెట్టి, రఘునందనుని ప్రసన్నత కోసం భరతుడు నడిపిన ఆ సైన్యం చిత్రకూటంలో ప్రకాశించింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే సప్తనవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో తొంభై ఏడవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|అష్టనవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center నివేశ్య సేనాం తు విభు: పద్భ్యాం పాదవతాం వర:। అభిగన్తుం స కాకుత్స్థమియేష గురువర్త్తకమ్ ।। ౨.౯౮.
సైన్యాన్ని స్థిరపరిచిన తరువాత, పాదచారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన భరతుడు, పెద్దల మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ కాకుత్థ్సుని దగ్గరకు కాలినడకన బయలుదేరాడు.
నివిష్టమాత్రే సైన్యే తు యథోద్దేశం వినీతవత్। భరతో భ్రాతరం వాక్యం శత్రుఘ్నమిదమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౮.
సైన్యం నిర్ణీత స్థలంలో దిగిపోయిన తరువాత, భరతుడు తన సోదరుడు శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు.