ఉపస్పృశంస్త్రిషవణం మధుమూలఫలాశన: । నాయోధ్యాయై న రాజ్యాయ స్పృహయే ఽద్య త్వయా సహ ।। ౨.౯౫.
మూడు వేళలా స్నానం చేసి, తేనె, కందులు, పండ్లు తింటూ, నీవు నా వెంట ఉన్నంతవరకు, నాకింకా అయోధ్యా, రాజ్యం ఎలాంటి కోరిక లేదు.
ఇమాం హి రమ్యాం మృగయూథశాలినీం నిపీతతోయాం గజసింహవానరై: । సుపుష్పితై: పుష్పధరైరలఙ్కృతాం న సో ఽస్తి య: స్యాదగతక్లమ: సుఖీ ।। ౨.౯౫.
ఈ అందమైన నదిని, జింకల గుంపులతో, ఏనుగులు, సింహాలు, కోతులు తాగుతూ, పుష్పాలతో అలంకరించబడిన చెట్లతో చూస్తే, ఎవరికైనా అలసట పోయి, సంతోషంగా ఉండకుండా ఉండలేరు.
ఇతీవ రామో బహుసఙ్గతం వచ: ప్రియాసహాయ: సరితం ప్రతి బ్రువన్ । చచార రమ్యం నయనాఞ్జనప్రభం స చిత్రకూటం రఘువంశవర్ద్ధన: ।। ౨.౯౫.
ఇలా తన ప్రియమైన భార్యతో నదిపై ఎన్నో మధురమైన మాటలు చెప్పుకుంటూ, రఘువంశాన్ని వృద్ధి చేసిన రాముడు, కన్నులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే చిత్రకూటంలో విహరించాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చనవతితమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో తొంభై ఐదవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|షణ్ణవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తాం తథా దర్శయిత్వా తు మైథిలీం గిరినిమ్నగామ్ । నిషసాద గిరిప్రస్థే సీతాం మాంసేన ఛన్దయన్ ।। ౨.౯౬.
ఇలా సీతకు ఆ కొండ నదిని చూపించిన తరువాత, రాముడు కొండపై కూర్చొని, మాంసాన్ని ఇచ్చి సీతను సంతోషపరిచాడు.
ఇదం మేధ్యమిదం స్వాదు నిష్టప్తమిదమగ్నినా । ఏవమాస్తే స ధర్మాత్మా సీతయా సహ రాఘవ: ।। ౨.౯౬.
ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు, 'ఇది పవిత్రమైనది, ఇది రుచికరమైనది, ఇది బాగా కాల్చినది' అని చెప్పుతూ, సీతతో కలిసి కూర్చున్నాడు.
తథా తత్రాసతస్తస్య భరతస్యోపయాయిన: । సైన్యరేణుశ్చ శబ్దశ్చ ప్రాదురాస్తాం నభస్స్పృశౌ ।। ౨.౯౬.
అక్కడ వారు కూర్చున్నప్పుడు, భరతుడు సైన్యంతో వస్తుండగా, ఆ సైన్యపు ధూళి, శబ్దం ఆకాశాన్ని తాకింది.
ఏతస్మిన్నన్తరే త్రస్తా: శబ్దేన మహతా తత: । అర్దితా యూథపా మత్తా: సయూథా దుద్రువుర్దిశ: ।। ౨.౯౬.
అంతలోనే, ఆ గొప్ప శబ్దానికి భయపడి, గుంపులుగా ఉన్న అడవి జంతువులు, తమ నాయకులతో కలసి, భయంతో అన్ని దిశలకూ పరుగెత్తాయి.
స తం సైన్యసముద్ధూతం శబ్దం శుశ్రావ రాఘవ: । తాంశ్చ విప్రద్రుతాన్ సర్వాన్ యూథపానన్వవైక్షత ।। ౨.౯౬.
ఆ సైన్యం చేసిన గొప్ప శబ్దాన్ని రాఘవుడు విన్నాడు. దానితో పాటు, భయంతో పరుగెత్తుతున్న యూతపతులను కూడా చూశాడు.
తాంశ్చ విద్రవతో దృష్ట్వా తం చ శ్రుత్వా చ నిస్వనమ్ । ఉవాచ రామ: సౌమిత్రిం లక్ష్మణం దీప్తతేజసమ్ ।। ౨.౯౬.
వారు భయంతో పరుగెడుతున్నదాన్ని చూసి, ఆ గొప్ప శబ్దాన్ని విని, రాముడు తేజస్సుతో మెరిసిపోతున్న సుమిత్ర కుమారుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
హన్త లక్ష్మణ పశ్యేహ సుమిత్రా సుప్రజాస్త్వయా । భీమస్తనితగమ్భీరస్తుముల: శ్రూయతే స్వన: ।। ౨.౯౬.
లక్ష్మణా! సుమిత్ర దేవికి మంచి కుమారుడవు నువ్వు, చూడు! ఎంత భయంకరంగా, మేఘం మోగినట్టు, గంభీరంగా, గొప్ప శబ్దం వినిపిస్తోంది.
గజయూథాని వా ఽరణ్యే మహిషా వా మహావనే । విత్రాసితా మృగా: సింహై: సహసా ప్రద్రుతా దిశ: ।। ౨.౯౬.
ఈ అడవిలో ఏనుగుల గుంపులా, లేక గొప్ప అడవిలో మహిషాల గుంపులా, సింహాల భయంతో జంతువులు ఒక్కసారిగా అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తాయి.
రాజా వా రాజమాత్రో వా మృగయామటతే వనే । అన్యద్వా శ్వాపదం కిఞ్చిత్ సౌమిత్రే జ్ఞాతుమర్హసి ।। ౨.౯౬.
ఏదైనా రాజు లేదా రాజామాత్యుడు వేట కోసం అడవిలో తిరుగుతుండవచ్చు. లేదా ఇంకేదైనా క్రూర జంతువు ఉండొచ్చు. సుమిత్ర కుమారుడా, నువ్వు ఇది తెలుసుకోవాలి.
సుదుశ్చరో గిరిశ్చాయం పక్షిణామపి లక్ష్మణ । సర్వమేతద్యథాతత్త్వమచిరాజ్జ్ఞాతుమర్హసి ।। ౨.౯౬.
లక్ష్మణా! ఈ కొండను పక్షులు కూడా దాటి వెళ్లడం చాలా కష్టం. ఇది నిజంగా ఏమిటో నువ్వు త్వరగా తెలుసుకో.
స లక్ష్మణ: సంత్వరిత: సాలమారుహ్య పుష్పితమ్ । ప్రేక్షమాణో దిశ: సర్వా: పూర్వాం దిశముదైక్షత ।। ౨.౯౬.
అప్పుడే లక్ష్మణుడు త్వరగా పుష్పాలతో నిండిన శాలవృక్షాన్ని ఎక్కి, అన్ని దిశల్లో చూసి, తూర్పు దిశవైపు దృష్టిపెట్టాడు.
ఉదఙ్ముఖ: ప్రేక్షమాణో దదర్శ మహతీం చమూమ్ । రథాశ్వగజసమ్బాధాం యత్తైర్యుక్తాం పదాతిభి: ।। ౨.౯౬.
తూర్పు వైపు చూస్తూ, లక్ష్మణుడు రథాలు, కుదిరిన గుర్రాలు, ఏనుగులు, పాదసేనతో నిండిన గొప్ప సైన్యాన్ని చూశాడు.
తామశ్వగజసమ్పూర్ణాం రథధ్వజవిభూషితామ్ । శశంస సేనాం రామాయ వచనం చేదమబ్రీత్ ।। ౨.౯౬.
అతడు గుర్రాలు, ఏనుగులు నిండిన, రథధ్వజాలతో అలంకరించబడిన ఆ సైన్యాన్ని చూసి, రామునికి ఈ మాటలు చెప్పాడు.
అగ్నిం సంశమయత్వార్య: సీతా చ భజతాం గుహామ్ । సజ్యం కురుష్వ చాపం చ శరాంశ్చ కవచం తథా ।। ౨.౯౬.
ఆర్యా! మంట ఆర్పేయి. సీతా, గుహలోకి వెళ్లిపో. నువ్వు విల్లు సిద్ధం చేసుకో. బాణాలు, కవచం కూడా సిద్ధంగా ఉంచు.
తం రామ: పురుషవ్యాఘ్రో లక్ష్మణం ప్రత్యువాచ హ । అఙ్గావేక్షస్వ సౌమిత్రే కస్యేమాం మన్యసే చమూమ్ ।। ౨.౯౬.
అప్పుడు పురుషశార్దూలుడైన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'సుమిత్ర కుమారుడా, జాగ్రత్తగా చూడు. ఈ సైన్యం ఎవరిదో నువ్వు ఏమనుకుంటున్నావో చెప్పు.'
ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణో వాక్యమబ్రవీత్ । దిధక్షన్నివ తాం సేనాం రుషిత: పావకో యథా ।। ౨.౯౬.
అలా రాముడు అడిగినప్పుడు, లక్ష్మణుడు కోపంతో అగ్నిలా మండుతూ, ఆ సైన్యాన్ని నాశనం చేయాలని ఉత్సాహంతో ఇలా అన్నాడు.
సమ్పన్నం రాజ్యమిచ్ఛంస్తు వ్యక్తం ప్రాప్యాభిషేచనమ్ । ఆవాం హన్తుం సమభ్యేతి కైకేయ్యా భరత: సుత: ।। ౨.౯౬.
రాజ్యాన్ని సంపాదించాలనే కోరికతో, అభిషేకం జరిగిపోయింది కాబట్టి, కైకేయి కుమారుడు భరతుడు మనిద్దరిని చంపేందుకు వస్తున్నాడు.
ఏష వై సుమహాన్ శ్రీమాన్ విటపీ సమ్ప్రకాశతే । విరాజత్యుద్గతస్కన్ధ: కోవిదారధ్వజో రథే ।। ౨.౯౬.
చూడు, ఎంత గొప్ప, ప్రకాశవంతమైన వృక్షం అక్కడ కనిపిస్తోంది. ఆ రథంపై కోవిదార వృక్షం గుర్తుతో ఉన్న జెండా మెరిసిపోతోంది.
భజన్త్యేతే యథా కామమశ్వానారుహ్య శీఘ్రగాన్ । ఏతే భ్రాజన్తి సంహృష్టా గజానారుహ్య సాదిన: ।। ౨.౯౬.
వారు వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలపై ఎక్కి, తమ ఇష్టానుసారం తిరుగుతున్నారు. ఇంకొందరు ఆనందంగా ఏనుగులపై కూర్చుని మెరిసిపోతున్నారు.
గృహీతధనుషౌ చావాం గిరిం వీరశ్రయావహై । అథవేహైవ తిష్ఠావ: సన్నద్ధావుద్యతాయుధౌ ।। ౨.౯౬.
మనిద్దరం విల్లు పట్టుకుని, వీరులా ఈ కొండపైకి వెళ్లి దాగుదాం. లేదా ఇక్కడే నిలబడి, ఆయుధాలు సిద్ధంగా ఉంచుకుందాం.
అపి నౌ వశమాగచ్ఛేత్ కోవిదారధ్వజో దణే ।। ౨.౯౬.
కోవిదార జెండా ఉన్న వాడు మన చేతికి చిక్కవచ్చేమో.
అపి ద్రక్ష్యామి భరతం యత్కృతే వ్యసనం మహత్ । త్వయా రాఘవ సమ్ప్రాప్తం సీతయా చ మయా తథా ।। ౨.౯౬.
రాఘవా! భరతుని వల్ల నువ్వు, సీతా, నేనూ ఈ గొప్ప కష్టాన్ని అనుభవించాం. ఆ భరతుని నేను చూడగలనేమో!
యన్నిమిత్తం భవాన్ రాజ్యాచ్చ్యుతో రాఘవ శాశ్వతాత్ । సమ్ప్రాప్తో ఽయమరిర్వీర భరతో వధ్య ఏవ మే ।। ౨.౯౬.
రాఘవా, నిన్ను శాశ్వతమైన రాజ్యం నుండి తల్లి చేసిన కారణం కోసం, ఇప్పుడు ఈ శత్రువు అయిన భరతుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. అతను నాకు హత్య చేయదగినవాడే.
భరతస్య వధే దోషం నాహం పశ్యామి రాఘవ । పూర్వాపకారిణాం త్యాగే న హ్యధర్మో విధీయతే ।। ౨.౯౬.
రాఘవా, భరతుడిని హతముచేయడంలో నాకు ఎలాంటి తప్పు కనిపించదు. ముందుగా అపకారం చేసినవారిని వదిలిపెట్టడంలో పాపం లేదు.
పూర్వాపకారీ భరతస్త్యక్తధర్మశ్చ రాఘవ । ఏతస్మిన్నిహతే కృత్స్నామనుశాధి వసున్ధరామ్ ।। ౨.౯౬.
రాఘవా, భరతుడు ముందుగా అపకారం చేసినవాడు, ధర్మాన్ని వదిలినవాడు. అతన్ని హతముచేసిన తర్వాత ఈ భూమంతటినీ పాలించు.
అద్య పుత్రం హతం సఙ్ఖ్యే కైకేయీ రాజ్యకాముకా । మయా పశ్యేత్ సుదు:ఖార్త్తా హస్తిభగ్నమివ ద్రుమమ్ ।। ౨.౯౬.
ఇవాళ రాజ్యం కోసం ఆశపడ్డ కైకేయి, యుద్ధంలో తన కుమారుడు నా చేతిలో హతమయ్యాడని, ఏనుగు చెట్టును విరిచేసినట్లు, తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ చూడాలి.