గజకన్యా గజాశ్చైవ హేమకక్ష్యా: పతాకిన: । జీమూతా ఇవ ఘర్మాన్తే సఘోషా: సమ్ప్రతస్థిరే ।। ౨.౯౨.
బంగారు అలంకారాలు, జెండాలు ధరించిన ఏనుగులు, ఏనుగు యువతులు, వేసవి చివర్లో మేఘాల్లా గొప్ప శబ్దంతో బయలుదేరారు.
వివిధాన్యపి యానాని మహాన్తి చ లఘూని చ । ప్రయయు: సుమహార్హాణి పాదైరేవ పదాతయ: ।। ౨.౯౨.
పెద్దవి, చిన్నవి అన్నిరకాల వాహనాలు బయలుదేరగా, గొప్ప గౌరవం పొందిన కాలాళ్లు మాత్రం నడకతో ముందుకు సాగారు.
అథ యానప్రవేకైస్తు కౌసల్యాప్రముఖా: స్త్రియ: । రామదర్శనకాంక్షిణ్య: ప్రయయుర్ముదితాస్తదా ।। ౨.౯౨.
ఆ సమయంలో, కౌసల్యాదేవి ముందుండగా, రాముడిని చూడాలని ఆశతో ఉన్న స్త్రీలు ఆనందంగా మూతబడిన రథాలలో ప్రయాణమయ్యారు.
చన్ద్రార్కతరుణాభాసాం నియుక్తాం శిబికాం శుభామ్ । ఆస్థాయ ప్రయయౌ శ్రీమాన్ భరత: సపరిచ్ఛద: ।। ౨.౯౨.
చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఉదయం లాంటి కాంతితో మెరిసే శుభ్రమైన శిబికలో, తన పరివారంతో పాటు భరతుడు బయలుదేరాడు.
సా ప్రయాతా మహాసేనా గజవాజిరథాకులా । దక్షిణాం దిశమావృత్య మహామేఘ ఇవోత్థిత: ।। ౨.౯౨.
ఏనుగులు, గుఱ్ఱాలు, రథాలతో నిండిన ఆ మహాసైన్యం, దక్షిణ దిశను ఆక్రమిస్తూ, పెద్ద మేఘంలా ముందుకు సాగింది.
వనాని తు వ్యతిక్రమ్య జుష్టాని మృగపక్షిభి: । గఙ్గాయా: పరవేలాయాం గిరిష్వపి నదీషు చ ।। ౨.౯౨.
మృగపక్షులతో నిండిన అరణ్యాలను దాటి, గంగా తీరాలకు, కొండలకు, నదులకు వారు చేరుకున్నారు.
సా సమ్ప్రహృష్టద్విజవాజియోధా విత్రాసయన్తీ మృగపక్షిసఙ్ఘాన్ । మహద్వనం తత్ప్రతిగాహమానా రరాజ సేనా భరతస్య తత్ర ।। ౨.౯౨.
పూజారులు, గుఱ్ఱాలు, యోధులతో ఆనందంగా ఉన్న భరతుని సైన్యం, అడవిలో మృగపక్షుల గుంపులను భయపెట్టి, అక్కడ ప్రకాశంగా కనిపించింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ద్వినవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో తొంభై రెండవ సర్గ పూర్తయ్యింది.
thumb|త్రినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తయా మహత్యా యాయిన్యా ధ్వజిన్యా వనవాసిన: । అర్ద్దితా యూథపా మత్తా: సయూథా: సమ్ప్రదుద్రువు: ।। ౨.౯౩.
ఆ గొప్ప పతాకలతో అలంకరించిన సైన్యం అడవిలోకి ప్రవేశించగానే, అడవి ఏనుగులు భయంతో తమ గుంపులతో కలిసి పరుగెత్తాయి.
ఋక్షా: పృషతసఙ్ఘాశ్చ రురవశ్చ సమతన్త: । దృశ్యన్తే వనరాజీషు గిరిష్వపి నదీషు చ ।। ౨.౯౩.
అడవి పొదల్లో, కొండలపై, నదుల వద్ద, ఎలుగుబంట్లు, చిత్తెదుప్పులు, కృష్ణమృగాలు కనిపించాయి.
స సమ్ప్రతస్థే ధర్మాత్మా ప్రీతో దశరథాత్మజ: । వృతో మహత్యా నాదిన్యా సేనయా చతురఙ్గయా ।। ౨.౯౩.
ధర్మాత్ముడైన దశరథుని కుమారుడు, సంతోషంతో, గొప్ప శబ్దంతో కూడిన నాలుగు విభాగాల సైన్యంతో ముందుకు సాగాడు.
సాగరౌఘనిభా సేనా భరతస్య మహాత్మన: । మహీం సఞ్ఛాదయామాస ప్రావృషి ద్యామివామ్బుద: ।। ౨.౯౩.
భరతుని మహా సైన్యం సముద్రపు అలల వంటి గర్జనతో భూమిని కప్పేసింది, వర్షాకాలంలో మేఘాలు ఆకాశాన్ని కప్పినట్లుగా.
చిరకాలమిత్యనేన కదాచిల్లక్ష్యత ఇతి గమ్యతే ।। ౨.౯౩.
ఇది చూస్తే, చాలా కాలం గడిచిందని అర్థమవుతుంది.
స యాత్వా దూరమధ్వానం సుపరిశ్రాన్తవాహన: । ఉవాచ భరత: శ్రీమాన్ వసిష్ఠం మన్త్రిణాం వరమ్ ।। ౨.౯౩.
దూరంగా ప్రయాణించి, వాహనాలు బాగా అలసిపోయినప్పుడు, భరతుడు వసిష్ఠ మహర్షిని గౌరవంగా పలికాడు.
యాదృశం లక్ష్యతే రూపం యథా చైవ శ్రుతం మయా । వ్యక్తం ప్రాప్తా: స్మ తం దేశం భరద్వాజో యమబ్రవీత్ ।। ౨.౯౩.
దీని రూపాన్ని చూస్తే, నేను వినినదాన్ని గుర్తు చేసుకుంటే, భరద్వాజుడు చెప్పిన ఆ ప్రదేశానికి మనం చేరుకున్నట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
అయం గిరిశ్చిత్రకూట ఇయం మన్దాకినీ నదీ । ఏతత్ ప్రకాశతే దూరాన్నీలమేఘనిభం వనమ్ ।। ౨.౯౩.
ఇదిగో చిత్రకూట పర్వతం, ఇది మందాకినీ నది, దూరంగా నీలి మేఘంలా కనిపించే అరణ్యం కూడా కనిపిస్తోంది.
గిరే: సానూని రమ్యాణి చిత్రకూటస్య సమ్ప్రతి । వారణైరవమృద్యన్తే మామకై: పర్వతోపమై: ।। ౨.౯౩.
ఇప్పుడు చిత్రకూట పర్వతపు అందమైన ఎత్తుల మీద నా ఏనుగులు, పర్వతాల్లా బలంగా ఉండి, అడుగులతో తొక్కుతున్నాయి.
ముఞ్చన్తి కుసుమాన్యేతే నగా: పర్వతసానుషు । నీలా ఇవాతపాపాయే తోయం తోయధరా ఘనా: ।। ౨.౯౩.
ఈ పర్వతపు చెట్లు ఎత్తులపై పువ్వులు వదులుతున్నాయి, వేసవి వేడి తగ్గినప్పుడు మేఘాలు నీళ్లు వదిలినట్లు.
కిన్నరాచరితం దేశం పశ్య శత్రుఘ్న పర్వతమ్ । మృగై: సమన్తాదాకీర్ణం మకరైరివ సాగరమ్ ।। ౨.౯౩.
శత్రుఘ్నా, కిన్నరులు తిరిగే ఈ పర్వతప్రాంతాన్ని చూడు. చుట్టూ ఎక్కడ చూసినా జంతువులతో నిండిపోయి, సముద్రం మకరాలతో నిండినట్లుంది.
ఏతే మృగగణా భాన్తి శీఘ్రవేగా: ప్రచోదితా: । వాయుప్రవిద్ధా శరది మేఘరాజిరివామ్బరే ।। ౨.౯౩.
ఈ జంతు గుంపులు వేగంగా పరుగెత్తుతూ, గాలిలో చెలరేగిన శరదృతువు మేఘాల వరుసల వలె మెరిసిపోతున్నాయి.
కుర్వన్తి కుసుమాపీడాన్ శిరస్సు సురభీనమీ । మేఘప్రకాశై: ఫలకైర్దాక్షిణాత్యా యథా నరా: ।। ౨.౯౩.
వాళ్లు తలపై సువాసన పువ్వులతో అలంకారాలు చేసుకుంటున్నారు, దక్షిణ ప్రాంత ప్రజలు మేఘాల్లాంటి పండ్లతో అలంకరించుకున్నట్లు.
నిష్కూజమివ భూత్వేదం వనం ఘోరప్రదర్శనమ్ । అయోధ్యేవ జనాకీర్ణా సమ్ప్రతి ప్రతిభాతి మా ।। ౨.౯౩.
ఇంతకు ముందు భయంకరంగా, నిశ్శబ్దంగా ఉన్న ఈ అడవి, ఇప్పుడు అయోధ్యలా జనంతో నిండినట్టు నాకు అనిపిస్తోంది.
ఖురైరుదీరితో రేణుర్దివం ప్రచ్ఛాద్య తిష్ఠతి । తం వహత్యనిల: శీఘ్రం కుర్వన్నివ మమ ప్రియమ్ ।। ౨.౯౩.
గుర్రాల కాళ్లతో లేచిన దుమ్ము ఆకాశాన్ని కప్పేసింది. ఆ దుమ్మును గాలి వేగంగా ఎత్తుకుపోతూ, నాకు ఉపకారం చేసినట్టు ఉంది.
స్యన్దనాంస్తురగోపేతాన్ సూతముఖ్యైరధిష్ఠితాన్ । ఏతాన్ సమ్పతత: శీఘ్రం పశ్య శత్రుఘ్న కాననే ।। ౨.౯౩.
శత్రుఘ్నా, ఈ అడవిలో గుర్రాలు లాగుతున్న, నైపుణ్యం గల రథసారథులు నడిపే రథాలు ఎంత వేగంగా పోతున్నాయో చూడు.
ఏతాన్ విత్రాసితాన్ పశ్య బర్హిణ: ప్రియదర్శనాన్ । ఏతమావిశత: శీఘ్రమధివాసం పతత్ऺిత్రణ: ।। ౨.౯౩.
ఆ భయపడిన అందమైన నెమళ్ళు ఎంత త్వరగా చెట్లలోని తమ నివాసాల్లోకి పరుగెత్తిపోతున్నాయో చూడు.
అతిమాత్రమయం దేశో మనోజ్ఞ: ప్రతిభాతి మా । తాపసానాం నివాసో ఽయం వ్యక్తం స్వర్గపథో యథా ।। ౨.౯౩.
ఈ ప్రాంతం నాకు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తోంది. ఇది తపస్వులు నివసించే స్థలం, స్వర్గానికి దారిలా ఉంది.
మృగా మృగీభి: సహితా బహవ: పృషతా వనే । మనోజ్ఞరూపా లక్ష్యన్తే కుసుమైరివ చిత్రితా: ।। ౨.౯౩.
అడవిలో ఎన్నో జంతువులు తమ జంటలతో కలిసి, పువ్వులతో అలంకరించినట్టు, అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
సాధుసైన్యా: ప్రతిష్ఠన్తాం విచిన్వన్తు చ కాననే । యథా తౌ పురుషవ్యాఘ్రౌ దృశ్యేతే రామలక్ష్మణౌ ।। ౨.౯౩.
మన సైన్యం ముందుకు సాగి, అడవిలో వెతకాలని చెప్పు. రాముడు, లక్ష్మణుడు అనే ఆ ఇద్దరు మహావీరులు కనబడాలి.
భరతస్య వచ: శ్రుత్వా పురుషా: శస్త్రపాణయ: । వివిశుస్తద్వనం శూరా ధూమం చ దదృశుస్తత: ।। ౨.౯౩.
భరతుని మాటలు విని, ఆయుధాలు పట్టుకున్న యోధులు ఆ అడవిలోకి ప్రవేశించి, అక్కడ పొగ ఎగసిపోతున్నదాన్ని చూశారు.
తే సమాలోక్య ధూమాగ్రమూచుర్భరతమాగతా: । నామనుష్యే భవత్యాగ్నిర్వ్యక్తమత్రైవ రాఘవౌ ।। ౨.౯౩.
వారు ఆ పొగను చూసి, భరతునితో ఇలా అన్నారు: 'ఇక్కడ మనుషులు లేకుండా అగ్ని ఉండదు. ఖచ్చితంగా ఇక్కడ రాఘవులు ఉన్నారు.'