దక్షిణేనైవ మార్గేణ సవ్యదక్షిణమేవ వా । గజవాజిరథాకీర్ణాం వాహినీం వాహినీపతే । వాహయస్వ మహాభాగ తతో ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్ ।। ౨.౯౨.
ఓ మహాబలశాలి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన నీ సైన్యాన్ని దక్షిణ దారిలోనో, ఎడమ లేదా కుడి దారిలోనో నడిపించు. అప్పుడు నీవు రాఘవుడిని దర్శించగలవు.
ప్రయాణమితి తచ్ఛ్రుత్వా రాజరాజస్య యోషిత: । హిత్వా యానాని యానార్హా బ్రాహ్మణం పర్య్యవారయన్ ।। ౨.౯౨.
ప్రయాణానికి సన్నద్ధమవ్వమని విన్న రాజకన్యలు, రథాల్లో కూర్చోవడానికి అర్హులైనా, వాటిని వదిలేసి ఆ బ్రాహ్మణుని చుట్టుముట్టారు.
వేపమానా కృశా ऺదీనా సహ దేవ్యా సుమిత్రయా । కౌసల్యా తత్ర జగ్రాహ కరాభ్యాం చరణౌ మునే: ।। ౨.౯౨.
కంపించుకుంటూ, బలహీనంగా, దుఃఖంలో ఉన్న కౌసల్యా, దేవి సుమిత్రతో కలిసి, ఆ మునివర్యుని పాదాలను రెండు చేతులతో పట్టుకుంది.
అసమృద్ధేన కామేన సర్వలోకస్య గర్హితా । కైకేయీ తస్య జగ్రాహ చరణౌ సవ్యపత్రపా ।। ౨.౯౨.
తన కోరిక నెరవేరక, అందరి దృష్టిలో అపహాస్యమై, లజ్జతో కైకేయి కూడా ఆయన పాదాలను తడుముకుంది.
తం ప్రదక్షిణమాగమ్య భగవన్తం మహామునిమ్ । అదూరాద్భరతస్యైవ తస్థౌ దీనమనాస్తదా ।। ౨.౯౨.
ఆ మహామునిని ప్రదక్షిణగా చుట్టి, ఆమె భరతుని దగ్గర, దుఃఖంతో ఉన్న హృదయంతో నిలబడి ఉంది.
తత: పప్రచ్ఛ భరతం భరద్వాజో దృఢవ్రత: । విశేషం జ్ఞాతుమిచ్ఛామి మాతఽణాం తవ రాఘవ ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజ మహర్షి, భరతుని అడిగాడు: 'రాఘవుడా, నీ తల్లుల గురించి నాకు వివరంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.'
ఏవముక్తస్తు భరతో భరద్వాజేన ధార్మిక: । ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యం వచనకోవిద: ।। ౨.౯౨.
భరద్వాజుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, ధర్మబద్ధుడైన భరతుడు, చేతులు జోడించి, మృదువుగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
యామిమాం భగవన్ దీనాం శోకానశనకర్శితామ్ । పితుర్హి మహిషీం దేవీం దేవతామివ పశ్యసి ।। ౨.౯౨.
భగవంతుడా, ఈ దుఃఖంతో, బాధతో, ఆకలితో క్షీణించినవారిని మీరు చూస్తున్నారు కదా, ఇవాళ ఆమె నా తండ్రి ప్రధాన భార్య, దేవతలా ఉన్నవారు.
ఏషా తం పురుషవ్యాఘ్రం సింహవిక్రాన్తగామినమ్ । కౌసల్యా సుషువే రామం ధాతారమదితిర్యథా ।। ౨.౯౨.
ఈమె కౌసల్యా. సింహంలా నడిచే, మానవులలో సింహుడైన రాముడిని ఈమె ప్రసవించింది. అదితి యథా విశ్వాన్ని పోషించినవాడిని ప్రసవించినట్టే.
అస్యావామభుజం శ్లిష్టా యైషా తిష్ఠతి దుర్మనా: । కర్ణికారస్య శాఖేవ శీర్ణపుష్పా వనాన్తరే ।। ౨.౯౨.
ఈమె ఎడమ భుజాన్ని పట్టుకుని, దుఃఖంతో నిలబడి ఉన్నది, అడవిలో పువ్వులు రాలిపోయిన కర్ణికార చెట్టు కొమ్మలా ఉంది.
ఏతస్యాస్తు సుతౌ దేవ్యా: కుమారౌ దేవవర్ణినౌ । ఉభౌ లక్ష్మణశత్రుఘ్నౌ వీరౌ సత్యపరాక్రమౌ ।। ౨.౯౨.
ఈ దేవికి ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. వారు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు. ఇద్దరూ దేవతలవలె ప్రకాశించే, నిజమైన వీరులు.
యస్యా: కృతే నరవ్యాఘ్రౌ జీవనాశమితో గతౌ । రాజపుత్రవిహీనశ్చ స్వర్గం దశరథో గత: ।। ౨.౯౨.
ఈమె కోసమే ఆ మానవ సింహులు ప్రాణాలను పణంగా పెట్టారు. రాజకుమారులు లేని దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
క్రోధనామకృతప్రజ్ఞాం దృప్తాం సుభగమానినీమ్ । ఐశ్వర్యకామాం కైకేయీమనార్య్యామార్యరూపిణీమ్ ।। ౨.౯౨.
కోపంతో, జ్ఞానం లేకుండా, గర్వంతో, తనను అదృష్టవంతురాలిగా భావించే, అధికారం కోసం ఆశపడే, నిజమైన ఆర్యత్వం లేని, కాని ఆర్య రూపంలో కనిపించే కైకేయి నా తల్లి అని తెలుసుకో.
మమైతాం మాతరం విద్ధి నృశంసాం పాపనిశ్చయామ్ । యతో మూలం హి పశ్యామి వ్యసనం మహదాత్మన: ।। ౨.౯౨.
ఈమెనే నా తల్లిగా తెలుసుకో. ఆమె క్రూరంగా, పాపబుద్ధితో ఉంది. నా తండ్రికి జరిగిన ఈ మహా దుఃఖానికి మూలకారణం ఆమెనే అని నేను భావిస్తున్నాను.
ఇత్యుక్త్వా నరశార్దూలో బాష్పగద్గదయా గిరా । స నిశశ్వాస తామ్రాక్షో నాగ: క్రుద్ధ ఇవ శ్వసన్ ।। ౨.౯౨.
ఇలా చెప్పిన భరతుడు, కన్నీటి వల్ల గొంతు కండిపోతూ, ఎర్రటి కళ్లతో, కోపంతో ఊపిరాడని ఏనుగు లా లోతుగా ఊపిరి పీల్చాడు.
భరద్వాజో మహర్షిస్తం బ్రువన్తం భరతం తథా । ప్రత్యువాచ మహాబుద్ధిరిదం వచనమర్థవత్ ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు మహర్షి భరద్వాజుడు, భరతుడు ఇలా చెప్పినప్పుడు, తన గొప్ప జ్ఞానంతో అర్థవంతంగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
న దోషేణావగన్తవ్యా కైకేయీ భరత త్వయా । రామప్రవ్రాజనం హ్యేతత్ సుఖోదర్కం భవిష్యతి ।। ౨.౯౨.
భరతా, నీవు కైకేయిని తప్పు పట్టకూడదు. ఎందుకంటే రాముని వనవాసం చివరికి మంగళాన్ని తీసుకువస్తుంది.
దేవానాం దానవానాం చ ఋషీణాం భావితాత్మనామ్ । హితమేవ భవిష్యద్ధి రామప్రవ్రాజనాదిహ ।। ౨.౯౨.
దేవతలు, దానవులు, పవిత్ర హృదయమున్న ఋషులకు కూడా రాముని వనవాసం మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
అభివాద్య తు సంసిద్ధ: కృత్వా చైనం ప్రదక్షిణమ్ । ఆమన్త్ర్య భరత: సేన్యం యుజ్యతామిత్యచోదయత్ ।। ౨.౯౨.
భరతుడు ఆ మహర్షిని గౌరవంగా నమస్కరించి, ప్రదక్షిణంగా చుట్టి, తన సైన్యాన్ని ప్రయాణానికి సిద్ధం చేయమని ఆదేశించాడు.
తతో వాజిరథాన్ యుక్త్వా దివ్యాన్ హేమపరిష్కృతాన్ । అధ్యారోహత్ ప్రయాణార్థీ బహూన్ బహువిధో జన: ।। ౨.౯౨.
తర్వాత, బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే రథాలను కట్టించి, అనేక మంది ప్రజలు ప్రయాణానికి ఉత్సాహంగా వాటిలో ఎక్కారు.
గజకన్యా గజాశ్చైవ హేమకక్ష్యా: పతాకిన: । జీమూతా ఇవ ఘర్మాన్తే సఘోషా: సమ్ప్రతస్థిరే ।। ౨.౯౨.
బంగారు అలంకారాలు, జెండాలు ధరించిన ఏనుగులు, ఏనుగు యువతులు, వేసవి చివర్లో మేఘాల్లా గొప్ప శబ్దంతో బయలుదేరారు.
వివిధాన్యపి యానాని మహాన్తి చ లఘూని చ । ప్రయయు: సుమహార్హాణి పాదైరేవ పదాతయ: ।। ౨.౯౨.
పెద్దవి, చిన్నవి అన్నిరకాల వాహనాలు బయలుదేరగా, గొప్ప గౌరవం పొందిన కాలాళ్లు మాత్రం నడకతో ముందుకు సాగారు.
అథ యానప్రవేకైస్తు కౌసల్యాప్రముఖా: స్త్రియ: । రామదర్శనకాంక్షిణ్య: ప్రయయుర్ముదితాస్తదా ।। ౨.౯౨.
ఆ సమయంలో, కౌసల్యాదేవి ముందుండగా, రాముడిని చూడాలని ఆశతో ఉన్న స్త్రీలు ఆనందంగా మూతబడిన రథాలలో ప్రయాణమయ్యారు.
చన్ద్రార్కతరుణాభాసాం నియుక్తాం శిబికాం శుభామ్ । ఆస్థాయ ప్రయయౌ శ్రీమాన్ భరత: సపరిచ్ఛద: ।। ౨.౯౨.
చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఉదయం లాంటి కాంతితో మెరిసే శుభ్రమైన శిబికలో, తన పరివారంతో పాటు భరతుడు బయలుదేరాడు.
సా ప్రయాతా మహాసేనా గజవాజిరథాకులా । దక్షిణాం దిశమావృత్య మహామేఘ ఇవోత్థిత: ।। ౨.౯౨.
ఏనుగులు, గుఱ్ఱాలు, రథాలతో నిండిన ఆ మహాసైన్యం, దక్షిణ దిశను ఆక్రమిస్తూ, పెద్ద మేఘంలా ముందుకు సాగింది.
వనాని తు వ్యతిక్రమ్య జుష్టాని మృగపక్షిభి: । గఙ్గాయా: పరవేలాయాం గిరిష్వపి నదీషు చ ।। ౨.౯౨.
మృగపక్షులతో నిండిన అరణ్యాలను దాటి, గంగా తీరాలకు, కొండలకు, నదులకు వారు చేరుకున్నారు.
సా సమ్ప్రహృష్టద్విజవాజియోధా విత్రాసయన్తీ మృగపక్షిసఙ్ఘాన్ । మహద్వనం తత్ప్రతిగాహమానా రరాజ సేనా భరతస్య తత్ర ।। ౨.౯౨.
పూజారులు, గుఱ్ఱాలు, యోధులతో ఆనందంగా ఉన్న భరతుని సైన్యం, అడవిలో మృగపక్షుల గుంపులను భయపెట్టి, అక్కడ ప్రకాశంగా కనిపించింది.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ద్వినవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో తొంభై రెండవ సర్గ పూర్తయ్యింది.
thumb|త్రినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తయా మహత్యా యాయిన్యా ధ్వజిన్యా వనవాసిన: । అర్ద్దితా యూథపా మత్తా: సయూథా: సమ్ప్రదుద్రువు: ।। ౨.౯౩.
ఆ గొప్ప పతాకలతో అలంకరించిన సైన్యం అడవిలోకి ప్రవేశించగానే, అడవి ఏనుగులు భయంతో తమ గుంపులతో కలిసి పరుగెత్తాయి.
ఋక్షా: పృషతసఙ్ఘాశ్చ రురవశ్చ సమతన్త: । దృశ్యన్తే వనరాజీషు గిరిష్వపి నదీషు చ ।। ౨.౯౩.
అడవి పొదల్లో, కొండలపై, నదుల వద్ద, ఎలుగుబంట్లు, చిత్తెదుప్పులు, కృష్ణమృగాలు కనిపించాయి.