ప్రతిజగ్ముశ్చ తా నద్యో గన్ధర్వాశ్చ యథాగతమ్ । భరద్వాజమనుజ్ఞాప్య తాశ్చ సర్వా వరాఙ్గనా: ।। ౨.౯౧.
ఆ తరువాత నదులు, గంధర్వులు, అందమైన స్త్రీలు—all భరద్వాజుని అనుమతి తీసుకుని వచ్చిన దారిలోనే తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
తథైవ మత్తా మదిరోత్కటా నరాస్తథైవ దివ్యాగురుచన్దనోక్షితా: । తథైవ దివ్యా వివిధా: స్రగుత్తమా: పృథక్ ప్రకీర్ణా మనుజై: ప్రమర్దితా: ।। ౨.౯౧.
అలాగే మద్యం తాగి మత్తులో ఉన్న మనుష్యులు, దివ్యమైన అగరు, చందనం లేపనాలు పూసుకుని అక్కడే ఉన్నారు; అలాగే రకరకాల అందమైన పూలహారాలు జనులు తొక్కినవిగా అక్కడక్కడా పడి ఉన్నాయి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకనవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని శ్రీమదాయోధ్యకాండలో తొంభై ఒకటవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తతస్తాం రజనీం వ్యుష్య భరత: సపరిచ్ఛద: । కృతాతిథ్యో భరద్వాజం కామాదభిజగామ ऺహ ।। ౨.౯౨.
ఆ రాత్రి గడిపిన తరువాత, భరతుడు తన పరివారంతో పాటు, యథావిధిగా ఆతిథ్యం పొందినవాడిగా, తన మనసులో కోరికతో భరద్వాజుని వద్దకు వెళ్లాడు.
తమృషి: పురుషవ్యాఘ్రం ప్రాఞ్జలిం ప్రేక్ష్య చాగతమ్ । హుతాగ్నిహోత్రో భరతం భరద్వాజో ఽభ్యభాషత ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు, హోమాగ్ని సేవ చేసిన భరద్వాజ మహర్షి, అంజలిపుటంతో వచ్చిన పురుషవ్యాఘ్రుడైన భరతుని చూసి పలికాడు.
కచ్చిదత్ర సుఖా రాత్రిస్తవాస్మద్విషయే గతా । సమగ్రస్తే జన: కచ్చిదాతిథ్యే శంస మే ఽనఘ ।। ౨.౯౨.
"నీవు ఇక్కడ నా ఆశ్రమంలో రాత్రి సుఖంగా గడిపావా? నీతో ఉన్న అందరూ క్షేమంగా ఉన్నారా? మా ఆతిథ్యం నచ్చిందో లేదో చెప్పు, నిష్కళ్మషుడవు నీవు."
తమువాచాఞ్జలిం కృత్వా భరతో ఽభిప్రణమ్య చ । ఆశ్రమాదభినిష్క్రాన్తమృషిముత్తమతేజసమ్ ।। ౨.౯౨.
ఆశ్రమం నుంచి బయటకు వచ్చిన మహాతేజస్వి మహర్షికి, భరతుడు అంజలి చేసి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
సుఖోషితో ఽస్మి భగవన్ సమగ్రబలవాహన: । తర్పిత: సర్వకామైశ్చ సామాత్యో బలవత్త్వయా ।। ౨.౯౨.
"భగవంతుడా, నేను నా సైన్యంతో సహా, మిత్రులతో సహా, సుఖంగా విశ్రాంతి పొందాము. మీరు ఇచ్చిన ఆతిథ్యంతో అన్ని కోరికలు తీరిపోయాయి."
అపేతక్లమసన్తాపా: సుభిక్షా: సుప్రతిశ్రయా: । అపి ప్రేష్యానుపాదాయ సర్వే స్మ సుసుఖోషితా: ।। ౨.౯౨.
"మా అందరికీ అలసట, బాధలు పోయాయి. మంచి భోజనం, మంచి నివాసం దొరికింది. మన సేవకులకైనా ఎలాంటి లోటు లేదు. అందరం ఎంతో సుఖంగా విశ్రాంతి పొందాము."
ఆమన్త్రయే ఽహం భగవన్ కామం త్వామృషిసత్తమ । సమీపం ప్రస్థితం భ్రాతుర్మైత్రేణేక్షస్వ చక్షుషా ।। ౨.౯౨.
"భగవంతుడా, ఇప్పుడు నేను మీకు వీడ్కోలు చెబుతున్నాను. నా అన్నవద్దకు వెళ్లేందుకు ప్రస్థానం చేస్తున్నాను. మీరు స్నేహపూర్వకంగా దయతో నన్ను చూడండి."
ఆశ్రమం తస్య ధర్మజ్ఞ ధార్మికస్య మహాత్మన: । ఆచక్ష్వ కతమో మార్గ: కియానితి చ శంస మే ।। ౨.౯౨.
"ధర్మజ్ఞుడా, ధర్మపరాయణుడైన ఆ మహాత్ముడి ఆశ్రమానికి ఏ దారి పోతుందో, ఎంత దూరమో నాకు చెప్పండి."
ఇతి పృష్టస్తు భరతం భ్రాతృదర్శనలాలసమ్ । ప్రత్యువాచ మహాతేజా భరద్వాజో మహాతపా: ।। ౨.౯౨.
అన్నదమ్ముల కలయిక కోసం ఆత్రుతగా ఉన్న భరతుడు అడిగిన ప్రశ్నకు, మహాతపస్వి, మహాతేజస్వి భరద్వాజుడు సమాధానం ఇచ్చాడు.
భరతార్ద్ధతృతీయేషు యోజనేష్వజనే వనే । చిత్రకూటో గిరిస్తత్ర రమ్యనిర్దరకానన: ।। ౨.౯౨.
"ఇక్కడినుంచి రెండు ముప్పైయారడుగుల దూరంలో, జనసమూహం లేని అడవిలో, సుందరమైన అఖండ వనాలతో చిత్రకూట పర్వతం ఉంది."
ఉత్తరం పార్శ్వమాసాద్య తస్య మన్దాకినీ నదీ । పుష్ऺిపతద్రుమసఞ్ఛన్నా రమ్యపుష్పితకాననా ।। ౨.౯౨.
"ఆ పర్వతానికి ఉత్తర భాగంలో, పుష్పవృక్షాలతో నీడనిచ్చే, పుష్పిత వనాలతో అందంగా ఉన్న మందాకినీ నది ప్రవహిస్తుంది."
అనన్తరం తత్సరితశ్చిత్రకూటశ్చ పర్వత: । తయో: పర్ణకుటీ తాత తత్ర తౌ వసతో ధ్రువమ్ ।। ౨.౯౨.
"ఆ నది తర్వాత చిత్రకూట పర్వతం ఉంటుంది. ఆ ఇద్దరు అక్కడ పర్వతపు అడివిలో, ఆ పత్రశాలలో తప్పకుండా నివసిస్తున్నారు."
దక్షిణేనైవ మార్గేణ సవ్యదక్షిణమేవ వా । గజవాజిరథాకీర్ణాం వాహినీం వాహినీపతే । వాహయస్వ మహాభాగ తతో ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్ ।। ౨.౯౨.
ఓ మహాబలశాలి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన నీ సైన్యాన్ని దక్షిణ దారిలోనో, ఎడమ లేదా కుడి దారిలోనో నడిపించు. అప్పుడు నీవు రాఘవుడిని దర్శించగలవు.
ప్రయాణమితి తచ్ఛ్రుత్వా రాజరాజస్య యోషిత: । హిత్వా యానాని యానార్హా బ్రాహ్మణం పర్య్యవారయన్ ।। ౨.౯౨.
ప్రయాణానికి సన్నద్ధమవ్వమని విన్న రాజకన్యలు, రథాల్లో కూర్చోవడానికి అర్హులైనా, వాటిని వదిలేసి ఆ బ్రాహ్మణుని చుట్టుముట్టారు.
వేపమానా కృశా ऺదీనా సహ దేవ్యా సుమిత్రయా । కౌసల్యా తత్ర జగ్రాహ కరాభ్యాం చరణౌ మునే: ।। ౨.౯౨.
కంపించుకుంటూ, బలహీనంగా, దుఃఖంలో ఉన్న కౌసల్యా, దేవి సుమిత్రతో కలిసి, ఆ మునివర్యుని పాదాలను రెండు చేతులతో పట్టుకుంది.
అసమృద్ధేన కామేన సర్వలోకస్య గర్హితా । కైకేయీ తస్య జగ్రాహ చరణౌ సవ్యపత్రపా ।। ౨.౯౨.
తన కోరిక నెరవేరక, అందరి దృష్టిలో అపహాస్యమై, లజ్జతో కైకేయి కూడా ఆయన పాదాలను తడుముకుంది.
తం ప్రదక్షిణమాగమ్య భగవన్తం మహామునిమ్ । అదూరాద్భరతస్యైవ తస్థౌ దీనమనాస్తదా ।। ౨.౯౨.
ఆ మహామునిని ప్రదక్షిణగా చుట్టి, ఆమె భరతుని దగ్గర, దుఃఖంతో ఉన్న హృదయంతో నిలబడి ఉంది.
తత: పప్రచ్ఛ భరతం భరద్వాజో దృఢవ్రత: । విశేషం జ్ఞాతుమిచ్ఛామి మాతఽణాం తవ రాఘవ ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజ మహర్షి, భరతుని అడిగాడు: 'రాఘవుడా, నీ తల్లుల గురించి నాకు వివరంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.'
ఏవముక్తస్తు భరతో భరద్వాజేన ధార్మిక: । ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యం వచనకోవిద: ।। ౨.౯౨.
భరద్వాజుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, ధర్మబద్ధుడైన భరతుడు, చేతులు జోడించి, మృదువుగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
యామిమాం భగవన్ దీనాం శోకానశనకర్శితామ్ । పితుర్హి మహిషీం దేవీం దేవతామివ పశ్యసి ।। ౨.౯౨.
భగవంతుడా, ఈ దుఃఖంతో, బాధతో, ఆకలితో క్షీణించినవారిని మీరు చూస్తున్నారు కదా, ఇవాళ ఆమె నా తండ్రి ప్రధాన భార్య, దేవతలా ఉన్నవారు.
ఏషా తం పురుషవ్యాఘ్రం సింహవిక్రాన్తగామినమ్ । కౌసల్యా సుషువే రామం ధాతారమదితిర్యథా ।। ౨.౯౨.
ఈమె కౌసల్యా. సింహంలా నడిచే, మానవులలో సింహుడైన రాముడిని ఈమె ప్రసవించింది. అదితి యథా విశ్వాన్ని పోషించినవాడిని ప్రసవించినట్టే.
అస్యావామభుజం శ్లిష్టా యైషా తిష్ఠతి దుర్మనా: । కర్ణికారస్య శాఖేవ శీర్ణపుష్పా వనాన్తరే ।। ౨.౯౨.
ఈమె ఎడమ భుజాన్ని పట్టుకుని, దుఃఖంతో నిలబడి ఉన్నది, అడవిలో పువ్వులు రాలిపోయిన కర్ణికార చెట్టు కొమ్మలా ఉంది.
ఏతస్యాస్తు సుతౌ దేవ్యా: కుమారౌ దేవవర్ణినౌ । ఉభౌ లక్ష్మణశత్రుఘ్నౌ వీరౌ సత్యపరాక్రమౌ ।। ౨.౯౨.
ఈ దేవికి ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. వారు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు. ఇద్దరూ దేవతలవలె ప్రకాశించే, నిజమైన వీరులు.
యస్యా: కృతే నరవ్యాఘ్రౌ జీవనాశమితో గతౌ । రాజపుత్రవిహీనశ్చ స్వర్గం దశరథో గత: ।। ౨.౯౨.
ఈమె కోసమే ఆ మానవ సింహులు ప్రాణాలను పణంగా పెట్టారు. రాజకుమారులు లేని దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
క్రోధనామకృతప్రజ్ఞాం దృప్తాం సుభగమానినీమ్ । ఐశ్వర్యకామాం కైకేయీమనార్య్యామార్యరూపిణీమ్ ।। ౨.౯౨.
కోపంతో, జ్ఞానం లేకుండా, గర్వంతో, తనను అదృష్టవంతురాలిగా భావించే, అధికారం కోసం ఆశపడే, నిజమైన ఆర్యత్వం లేని, కాని ఆర్య రూపంలో కనిపించే కైకేయి నా తల్లి అని తెలుసుకో.
మమైతాం మాతరం విద్ధి నృశంసాం పాపనిశ్చయామ్ । యతో మూలం హి పశ్యామి వ్యసనం మహదాత్మన: ।। ౨.౯౨.
ఈమెనే నా తల్లిగా తెలుసుకో. ఆమె క్రూరంగా, పాపబుద్ధితో ఉంది. నా తండ్రికి జరిగిన ఈ మహా దుఃఖానికి మూలకారణం ఆమెనే అని నేను భావిస్తున్నాను.
ఇత్యుక్త్వా నరశార్దూలో బాష్పగద్గదయా గిరా । స నిశశ్వాస తామ్రాక్షో నాగ: క్రుద్ధ ఇవ శ్వసన్ ।। ౨.౯౨.
ఇలా చెప్పిన భరతుడు, కన్నీటి వల్ల గొంతు కండిపోతూ, ఎర్రటి కళ్లతో, కోపంతో ఊపిరాడని ఏనుగు లా లోతుగా ఊపిరి పీల్చాడు.