ప్రతిపానహ్రదాన్ పూర్ణాన్ ఖరోష్ట్రగజవాజినామ్ । అవగాహ్య సుతీర్థాంశ్చ హ్రదాన్ సోత్పలపుష్కరాన్ ।। ౨.౯౧.
అక్కడ ఒంటెలు, గోవులు, ఏనుగులు, గుర్రలకు పానీయాలు నిండిన చెరువులు, మంచి తీరాలు, తామర పువ్వులు, కలువలు నిండిన స్నాన చెరువులు ఉన్నాయి.
ఆకాశవర్ణప్రతిమాన్ స్వచ్ఛతోయాన్ సుఖప్లవాన్ । నీలవైడూర్య్యవర్ణాంశ్చ మృదూన్ యవససఞ్చయాన్ ।। ౨.౯౧.
అక్కడ ఆకాశపు రంగులో మెరిసే, స్వచ్ఛమైన నీటితో స్నానానికి అనుకూలమైన చెరువులు, నీలం వజ్రంలా మెరిసే, మృదువైన యవపిండితో కూడిన ముద్దలు ఉన్నాయి.
నిర్వాపార్థాన్ పశూనాం తే దదృశుస్తత్ర సర్వశ: ।। ౨.౯౧.
అక్కడ యజ్ఞార్ధంగా సిద్ధం చేసిన పశువులను వారు అంతా చూశారు.
వ్యస్మయన్త మనుష్యాస్తే స్వప్నకల్పం తదద్భుతమ్ । దృష్ట్వాతిథ్యం కృతం తాదృక్ భరతస్య మహర్షిణా ।। ౨.౯౧.
భరతునికి మహర్షి చూపిన అద్భుతమైన ఆతిథ్యాన్ని చూసి, అక్కడి జనులు అది కలలో జరిగినట్టు ఆశ్చర్యపడ్డారు.
ఇత్యేవం రమమాణానాం దేవానామివ నన్దనే । భరద్వాజాశ్రమే రమ్యే సా రాత్రిర్వ్యత్యవర్త్తత ।। ౨.౯౧.
దేవతలు నందనవనంలో ఆనందించేలా, భరద్వాజుని ఆశ్రమంలో అందరూ సంతోషంగా ఆ రాత్రిని గడిపారు.
ప్రతిజగ్ముశ్చ తా నద్యో గన్ధర్వాశ్చ యథాగతమ్ । భరద్వాజమనుజ్ఞాప్య తాశ్చ సర్వా వరాఙ్గనా: ।। ౨.౯౧.
ఆ తరువాత నదులు, గంధర్వులు, అందమైన స్త్రీలు—all భరద్వాజుని అనుమతి తీసుకుని వచ్చిన దారిలోనే తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
తథైవ మత్తా మదిరోత్కటా నరాస్తథైవ దివ్యాగురుచన్దనోక్షితా: । తథైవ దివ్యా వివిధా: స్రగుత్తమా: పృథక్ ప్రకీర్ణా మనుజై: ప్రమర్దితా: ।। ౨.౯౧.
అలాగే మద్యం తాగి మత్తులో ఉన్న మనుష్యులు, దివ్యమైన అగరు, చందనం లేపనాలు పూసుకుని అక్కడే ఉన్నారు; అలాగే రకరకాల అందమైన పూలహారాలు జనులు తొక్కినవిగా అక్కడక్కడా పడి ఉన్నాయి.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకనవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని శ్రీమదాయోధ్యకాండలో తొంభై ఒకటవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|ద్వినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center తతస్తాం రజనీం వ్యుష్య భరత: సపరిచ్ఛద: । కృతాతిథ్యో భరద్వాజం కామాదభిజగామ ऺహ ।। ౨.౯౨.
ఆ రాత్రి గడిపిన తరువాత, భరతుడు తన పరివారంతో పాటు, యథావిధిగా ఆతిథ్యం పొందినవాడిగా, తన మనసులో కోరికతో భరద్వాజుని వద్దకు వెళ్లాడు.
తమృషి: పురుషవ్యాఘ్రం ప్రాఞ్జలిం ప్రేక్ష్య చాగతమ్ । హుతాగ్నిహోత్రో భరతం భరద్వాజో ఽభ్యభాషత ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు, హోమాగ్ని సేవ చేసిన భరద్వాజ మహర్షి, అంజలిపుటంతో వచ్చిన పురుషవ్యాఘ్రుడైన భరతుని చూసి పలికాడు.
కచ్చిదత్ర సుఖా రాత్రిస్తవాస్మద్విషయే గతా । సమగ్రస్తే జన: కచ్చిదాతిథ్యే శంస మే ఽనఘ ।। ౨.౯౨.
"నీవు ఇక్కడ నా ఆశ్రమంలో రాత్రి సుఖంగా గడిపావా? నీతో ఉన్న అందరూ క్షేమంగా ఉన్నారా? మా ఆతిథ్యం నచ్చిందో లేదో చెప్పు, నిష్కళ్మషుడవు నీవు."
తమువాచాఞ్జలిం కృత్వా భరతో ఽభిప్రణమ్య చ । ఆశ్రమాదభినిష్క్రాన్తమృషిముత్తమతేజసమ్ ।। ౨.౯౨.
ఆశ్రమం నుంచి బయటకు వచ్చిన మహాతేజస్వి మహర్షికి, భరతుడు అంజలి చేసి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
సుఖోషితో ఽస్మి భగవన్ సమగ్రబలవాహన: । తర్పిత: సర్వకామైశ్చ సామాత్యో బలవత్త్వయా ।। ౨.౯౨.
"భగవంతుడా, నేను నా సైన్యంతో సహా, మిత్రులతో సహా, సుఖంగా విశ్రాంతి పొందాము. మీరు ఇచ్చిన ఆతిథ్యంతో అన్ని కోరికలు తీరిపోయాయి."
అపేతక్లమసన్తాపా: సుభిక్షా: సుప్రతిశ్రయా: । అపి ప్రేష్యానుపాదాయ సర్వే స్మ సుసుఖోషితా: ।। ౨.౯౨.
"మా అందరికీ అలసట, బాధలు పోయాయి. మంచి భోజనం, మంచి నివాసం దొరికింది. మన సేవకులకైనా ఎలాంటి లోటు లేదు. అందరం ఎంతో సుఖంగా విశ్రాంతి పొందాము."
ఆమన్త్రయే ఽహం భగవన్ కామం త్వామృషిసత్తమ । సమీపం ప్రస్థితం భ్రాతుర్మైత్రేణేక్షస్వ చక్షుషా ।। ౨.౯౨.
"భగవంతుడా, ఇప్పుడు నేను మీకు వీడ్కోలు చెబుతున్నాను. నా అన్నవద్దకు వెళ్లేందుకు ప్రస్థానం చేస్తున్నాను. మీరు స్నేహపూర్వకంగా దయతో నన్ను చూడండి."
ఆశ్రమం తస్య ధర్మజ్ఞ ధార్మికస్య మహాత్మన: । ఆచక్ష్వ కతమో మార్గ: కియానితి చ శంస మే ।। ౨.౯౨.
"ధర్మజ్ఞుడా, ధర్మపరాయణుడైన ఆ మహాత్ముడి ఆశ్రమానికి ఏ దారి పోతుందో, ఎంత దూరమో నాకు చెప్పండి."
ఇతి పృష్టస్తు భరతం భ్రాతృదర్శనలాలసమ్ । ప్రత్యువాచ మహాతేజా భరద్వాజో మహాతపా: ।। ౨.౯౨.
అన్నదమ్ముల కలయిక కోసం ఆత్రుతగా ఉన్న భరతుడు అడిగిన ప్రశ్నకు, మహాతపస్వి, మహాతేజస్వి భరద్వాజుడు సమాధానం ఇచ్చాడు.
భరతార్ద్ధతృతీయేషు యోజనేష్వజనే వనే । చిత్రకూటో గిరిస్తత్ర రమ్యనిర్దరకానన: ।। ౨.౯౨.
"ఇక్కడినుంచి రెండు ముప్పైయారడుగుల దూరంలో, జనసమూహం లేని అడవిలో, సుందరమైన అఖండ వనాలతో చిత్రకూట పర్వతం ఉంది."
ఉత్తరం పార్శ్వమాసాద్య తస్య మన్దాకినీ నదీ । పుష్ऺిపతద్రుమసఞ్ఛన్నా రమ్యపుష్పితకాననా ।। ౨.౯౨.
"ఆ పర్వతానికి ఉత్తర భాగంలో, పుష్పవృక్షాలతో నీడనిచ్చే, పుష్పిత వనాలతో అందంగా ఉన్న మందాకినీ నది ప్రవహిస్తుంది."
అనన్తరం తత్సరితశ్చిత్రకూటశ్చ పర్వత: । తయో: పర్ణకుటీ తాత తత్ర తౌ వసతో ధ్రువమ్ ।। ౨.౯౨.
"ఆ నది తర్వాత చిత్రకూట పర్వతం ఉంటుంది. ఆ ఇద్దరు అక్కడ పర్వతపు అడివిలో, ఆ పత్రశాలలో తప్పకుండా నివసిస్తున్నారు."
దక్షిణేనైవ మార్గేణ సవ్యదక్షిణమేవ వా । గజవాజిరథాకీర్ణాం వాహినీం వాహినీపతే । వాహయస్వ మహాభాగ తతో ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్ ।। ౨.౯౨.
ఓ మహాబలశాలి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన నీ సైన్యాన్ని దక్షిణ దారిలోనో, ఎడమ లేదా కుడి దారిలోనో నడిపించు. అప్పుడు నీవు రాఘవుడిని దర్శించగలవు.
ప్రయాణమితి తచ్ఛ్రుత్వా రాజరాజస్య యోషిత: । హిత్వా యానాని యానార్హా బ్రాహ్మణం పర్య్యవారయన్ ।। ౨.౯౨.
ప్రయాణానికి సన్నద్ధమవ్వమని విన్న రాజకన్యలు, రథాల్లో కూర్చోవడానికి అర్హులైనా, వాటిని వదిలేసి ఆ బ్రాహ్మణుని చుట్టుముట్టారు.
వేపమానా కృశా ऺదీనా సహ దేవ్యా సుమిత్రయా । కౌసల్యా తత్ర జగ్రాహ కరాభ్యాం చరణౌ మునే: ।। ౨.౯౨.
కంపించుకుంటూ, బలహీనంగా, దుఃఖంలో ఉన్న కౌసల్యా, దేవి సుమిత్రతో కలిసి, ఆ మునివర్యుని పాదాలను రెండు చేతులతో పట్టుకుంది.
అసమృద్ధేన కామేన సర్వలోకస్య గర్హితా । కైకేయీ తస్య జగ్రాహ చరణౌ సవ్యపత్రపా ।। ౨.౯౨.
తన కోరిక నెరవేరక, అందరి దృష్టిలో అపహాస్యమై, లజ్జతో కైకేయి కూడా ఆయన పాదాలను తడుముకుంది.
తం ప్రదక్షిణమాగమ్య భగవన్తం మహామునిమ్ । అదూరాద్భరతస్యైవ తస్థౌ దీనమనాస్తదా ।। ౨.౯౨.
ఆ మహామునిని ప్రదక్షిణగా చుట్టి, ఆమె భరతుని దగ్గర, దుఃఖంతో ఉన్న హృదయంతో నిలబడి ఉంది.
తత: పప్రచ్ఛ భరతం భరద్వాజో దృఢవ్రత: । విశేషం జ్ఞాతుమిచ్ఛామి మాతఽణాం తవ రాఘవ ।। ౨.౯౨.
అప్పుడు దృఢవ్రతుడైన భరద్వాజ మహర్షి, భరతుని అడిగాడు: 'రాఘవుడా, నీ తల్లుల గురించి నాకు వివరంగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.'
ఏవముక్తస్తు భరతో భరద్వాజేన ధార్మిక: । ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యం వచనకోవిద: ।। ౨.౯౨.
భరద్వాజుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, ధర్మబద్ధుడైన భరతుడు, చేతులు జోడించి, మృదువుగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
యామిమాం భగవన్ దీనాం శోకానశనకర్శితామ్ । పితుర్హి మహిషీం దేవీం దేవతామివ పశ్యసి ।। ౨.౯౨.
భగవంతుడా, ఈ దుఃఖంతో, బాధతో, ఆకలితో క్షీణించినవారిని మీరు చూస్తున్నారు కదా, ఇవాళ ఆమె నా తండ్రి ప్రధాన భార్య, దేవతలా ఉన్నవారు.
ఏషా తం పురుషవ్యాఘ్రం సింహవిక్రాన్తగామినమ్ । కౌసల్యా సుషువే రామం ధాతారమదితిర్యథా ।। ౨.౯౨.
ఈమె కౌసల్యా. సింహంలా నడిచే, మానవులలో సింహుడైన రాముడిని ఈమె ప్రసవించింది. అదితి యథా విశ్వాన్ని పోషించినవాడిని ప్రసవించినట్టే.
అస్యావామభుజం శ్లిష్టా యైషా తిష్ఠతి దుర్మనా: । కర్ణికారస్య శాఖేవ శీర్ణపుష్పా వనాన్తరే ।। ౨.౯౨.
ఈమె ఎడమ భుజాన్ని పట్టుకుని, దుఃఖంతో నిలబడి ఉన్నది, అడవిలో పువ్వులు రాలిపోయిన కర్ణికార చెట్టు కొమ్మలా ఉంది.