అప్రహృష్ట బలామ్ న్యూనామ్ విషమస్థామ్ అనావృతామ్ । శత్రవో న అభిమన్యన్తే భక్ష్యాన్ విష కృతాన్ ఇవ ॥౨-౮౮-
సైన్యం ఉత్సాహం లేక, తక్కువగా, కష్టాల్లో, రక్షణ లేకుండా ఉంది. శత్రువులు కూడా దీన్ని ఆకాంక్షించడం లేదు, విషం కలిపిన ఆహారం లాగ.
అద్య ప్రభృతి భూమౌ తు శయిష్యే అహమ్ తృణేషు వా । ఫల మూల అశనో నిత్యమ్ జటా చీరాణి ధారయన్ ॥౨-౮౮-
ఈ రోజు నుండి నేనూ నేలమీద లేదా గడ్డిమీద పడుకుంటాను. ఎప్పుడూ పండ్లు, కందులు తింటూ, జటలు, వక్కల దుస్తులు ధరిస్తాను.
తస్య అర్థమ్ ఉత్తరమ్ కాలమ్ నివత్స్యామి సుఖమ్ వనే । తమ్ ప్రతిశ్రవమ్ ఆముచ్య న అస్య మిథ్యా భవిష్యతి ॥౨-౮౮-
అతని కోసం మిగిలిన కాలాన్ని నేను అడవిలో సంతోషంగా గడుపుతాను. ఈ మాట ఇచ్చాను, అది అసత్యం కాదు.
వసన్తమ్ భ్రాతుర్ అర్థాయ శత్రుఘ్నో మా అనువత్స్యతి । లక్ష్మణేన సహ తు ఆర్యో అయోధ్యామ్ పాలయిష్యతి ॥౨-౮౮-
తమ్ముడి కోసం శత్రుఘ్నుడు నా దగ్గర ఉండడు. కానీ లక్ష్మణుడితో కలిసి ఆ మహాత్ముడు అయోధ్యను కాపాడతాడు.
అభిషేక్ష్యన్తి కాకుత్స్థమ్ అయోధ్యాయామ్ ద్విజాతయః । అపి మే దేవతాః కుర్యుర్ ఇమమ్ సత్యమ్ మనో రథమ్ । ప్రసాద్యమానః శిరసా మయా స్వయమ్ । బహు ప్రకారమ్ యది న ప్రపత్స్యతే ॥౨-౮౮-
బ్రాహ్మణులు అయోధ్యలో కాకుత్స్థ వంశజుడిని అభిషేకిస్తారు. దేవతలు నా ఈ నిజమైన కోరికను నెరవేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను. నేను తలవంచి ప్రార్థించినా, అతను ఎన్నో విధాలుగా తిరిగి రాకపోతే.
తతోన్రువత్సయామి చిరాయ రాఘవమ్ । వనేచరమ్ నహ్రుతి మామ్రుపేక్షిత్రుమ్ ॥౨-౮౮-
అప్పుడు అడవిలో ఉండే రాఘవుడిని ఎంతకాలమైనా ఎదురుచూస్తూ, వదిలిపెట్టలేక ఇక్కడే ఉండిపోతాను.
thumb|ఏకోననవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center వ్యుష్య రాత్రిం తు తత్రైవ గఙ్గాకూలే స రాఘవ: । భరత: కాల్యముత్థాయ శత్రుఘ్నమిదమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
ఆ రాత్రి అంతా గంగా తీరానే గడిపిన రాఘవుడు, తెల్లవారిన వెంటనే లేచి శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్నోత్తిష్ఠ కిం శేషే నిషాదాధిపతిం గుహమ్ । శీఘ్రమానయ భద్రం తే తారయిష్యతి వాహినీమ్ ।। ౨.౮౯.
శత్రుఘ్నా, లేచి పో! ఇంకా ఎందుకు పడుకున్నావు? నిషాదుల రాజు గుహను త్వరగా తీసుకొచ్చి, మన సైన్యాన్ని నదికదుపరచమని చెప్పు.
జాగర్మి నాహం స్వపిమి తమేవార్య్యం విచిన్తయన్ । ఇత్యేవమబ్రవీద్భ్రాత్రా శత్రుఘ్నోపి ప్రచోదిత: ।। ౨.౮౯.
నేను నిద్రపోవడం లేదు. ఆ మహాత్ముడి గురించే ఆలోచిస్తూ మెలకువగా ఉన్నాను. అన్నయ్య చెప్పిన వెంటనే శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు.
ఇతి సంవదతోరేవమన్యోన్యం నరసింహయో: । ఆగమ్య ప్రాఞ్జలి: కాలే గుహో భరతమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
అలా ఆ ఇద్దరు సింహపురుషులు పరస్పరం మాట్లాడుతుండగా, గుహ తన చేతులు ముడుచుకొని, సమయానికి అక్కడికి వచ్చి, భరతుని సంభోదించాడు.
కచ్చిత్సుఖం నదీతీరే ఽవాత్సీ: కాకుత్స్థ శర్వరీమ్ । కచ్చిత్తే సహసైన్యస్య తావత్సర్వమనామయమ్ ।। ౨.౮౯.
కాకుత్స్థా, నది తీరంలో మీరు రాత్రి సుఖంగా గడిపారా? మీకు, మీ సైన్యానికీ అన్నీ బాగున్నాయా?
గుహస్య తత్తు వచనం శ్రుత్వా స్నేహాదుదీరితమ్ । రామస్యానువశో వాక్యం భరతో ఽపీదమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
గుహ ప్రేమతో మాట్లాడిన మాటలు వినగానే, రాముని మాటలు పాటించే భరతుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
సుఖా న: శర్వరీ రాజన్ పూజితాశ్చాపి తే వయమ్ । గఙ్గాం తు నౌభిర్బహ్వీభిర్దాశా: సన్తారయన్తు న: ।। ౨.౮౯.
రాజా, మేము రాత్రి సుఖంగా గడిపాము. మీరు మాకు ఎంతో గౌరవం ఇచ్చారు. ఇప్పుడు మీ పడవకారులు అనేక పడవలతో మమ్మల్ని గంగా దాటించాలి.
తతో గుహ: సంత్వరితం శ్రుత్వా భరతశాసనమ్ । ప్రతిప్రవిశ్య నగరం తం జ్ఞాతిజనమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
భరతుని ఆజ్ఞ విని, గుహ వెంటనే పట్టణానికి వెళ్లి తన బంధువులందరినీ పిలిచాడు.
ఉత్తిష్ఠత ప్రబుధ్యధ్వం భద్రమస్తు చ వ: సదా । నావ: సమనుకర్షధ్వం తారయిష్యామ వాహినీమ్ ।। ౨.౮౯.
లేచి, మేలుకొనండి! మీకు ఎల్లప్పుడూ మంగళం కలగాలి. పడవలను దగ్గరకు తేవండి. మనం సైన్యాన్ని నదికదుపరచుదాం.
తే తథోక్తా: సముత్థాయ త్వరితా రాజశాసనాత్ । పఞ్చ నావాం శతాన్యాశు సమానిన్యు: సమన్తత: ।। ౨.౮౯.
రాజు ఆజ్ఞతో, వారు వెంటనే లేచి, చుట్టుపక్కల నుండి ఐదు వందల పడవలను త్వరగా తెచ్చారు.
అన్యా: స్వస్తికవిజ్ఞేయా మహాఘణ్టాధరా వరా: । శోభమానా: పతాకాభిర్యుక్తవాతా: సుసంహతా: ।। ౨.౮౯.
కొన్ని పడవలు స్వస్తిక చిహ్నంతో, పెద్ద గంటలతో, జెండాలతో అలంకరించబడి, గాలిపటాలతో, బలంగా నిర్మించబడి మెరిసిపోతున్నాయి.
తత: స్వస్తికవిజ్ఞేయాం పాణ్డుకమ్బలసంవృతామ్ । సనన్దిఘోషాం కల్యాణీం గుహో నావముపాహరత్ । తామారురోహ భరత: శత్రుఘ్నశ్చ మహాబల: ।। ౨.౮౯.
ఆ తరువాత, స్వస్తిక గుర్తు ఉన్న, తెల్ల కంబళాలతో కప్పబడి, మంగళధ్వనులతో మ్రోగుతున్న అందమైన పడవను గుహ తీసుకొచ్చాడు. ఆ పడవపై భరతుడు, మహాబలశాలి శత్రుఘ్నుడు ఎక్కారు.
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ యాశ్చాన్యా రాజయోషిత: । పురోహితశ్చ తత్పూర్వం గురవో బ్రాహ్మణాశ్చ యే । అనన్తరం రాజదారాస్తథైవ శకటాపణా: ।। ౨.౮౯.
కౌసల్య, సుమిత్ర, ఇతర రాజకన్యలు, ముందు పురోహితుడు, పెద్దలు, బ్రాహ్మణులు, తరువాత రాజకన్యలు, బండ్లు, దుకాణాలు కూడా వెళ్ళాయి.
ఆవాసమాదీపయతాం తీర్థం చాప్యవగాహతామ్ । భాణ్డాని చాదదానానాం ఘోషస్త్రిదివమస్పృశత్ ।। ౨.౮౯.
వారు తమ నివాసాలకు మంటలు వెలిగిస్తూ, తీర్థంలోకి దిగుతూ, సామాను మోసుకుంటూ వెళ్ళే వారి శబ్దం ఆకాశాన్ని తాకింది.
పతాకిన్యస్తు తా నావ: స్వయం దాశైరధిష్ఠితా: । వహన్త్యో జనమారూఢం తదా సమ్పేతురాశుగా: ।। ౨.౮౯.
జెండాలతో అలంకరించిన పడవలు, పడవకారులే నడిపిస్తూ, అందులో ఎక్కిన వారిని వేగంగా నదికదుపరచాయి.
నారీణామభిపూర్ణాస్తు కాశ్చిత్ కాశ్చిచ్చ వాజినామ్ । కాశ్చిదత్ర వహన్తి స్మ యానయుగ్యం మహాధనమ్ ।। ౨.౮౯.
కొన్ని పడవలు స్త్రీలతో నిండిపోయాయి, మరికొన్ని గుర్రాలతో, ఇంకొన్ని బండ్లకు కట్టిన గొప్ప ధనంతో నిండిపోయాయి.
తా: స్మ గత్వా పరం తీరమవరోప్య చ తం జనమ్ । నివృత్తా: కాణ్డచిత్రాణి క్రియన్తే దాశబన్ధుభి: ।। ౨.౮౯.
అవి ఆపక్క తీరం చేరి, అందరినీ దింపిన తరువాత, పడవకారులు, వారి బంధువులు బాంబూలతో వివిధ ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించారు.
సవైజయన్తాస్తు గజా గజారోహప్రచోదితా: । తరన్త: స్మ ప్రకాశన్తే సధ్వజా ఇవ పర్వతా: ।। ౨.౮౯.
విజయపతాకలు కట్టిన ఏనుగులు, ఏనుగుపై ఉన్నవారు ప్రేరేపించగా, అవి నదిని దాటి, జెండాలతో ఉన్న కొండల్లా ప్రకాశించాయి.
నావశ్చారురుహుశ్చాన్యే ప్లవైస్తేరుస్తథాపరే । అన్యే కుమ్భఘటైస్తేరురన్యే తేరుశ్చ బాహుభి: ।। ౨.౮౯.
కొంతమంది పడవల్లో గంగను దాటి వెళ్లారు, మరికొందరు తుడిపాటలపై ప్రయాణించారు. ఇంకొందరు నీళ్ల కుండలతో దాటారు, ఇంకొంతమంది చేతులతో ఈదుకుంటూ గంగను దాటి వెళ్లారు.
సా పుణ్యా ధ్వజినీ గఙ్గా దాశై: సన్తారితా స్వయమ్ । మైత్రే ముహూర్త్తే ప్రయయౌ ప్రయాగవనముత్తమమ్ ।। ౨.౮౯.
ఆ పుణ్యమైన సైన్యం గంగను వివిధ మార్గాల్లో దాటి, శుభమయమైన సమయంలో ప్రయాగవనానికి బయలుదేరింది.
ఆశ్వాసయిత్వా చ చమూం మహాత్మా నివేశయిత్వా చ యథోపజోషమ్ । ద్రష్టుం భరద్వాజమృషిప్రవర్య్యమృత్విగ్వృత: సన్ భరత: ప్రతస్థే ।। ౨.౮౯.
సైన్యాన్ని ఓదార్చి, వారికి తగిన విధంగా నివాసం ఏర్పాటు చేసిన తరువాత, మహాత్ముడు భరతుడు యాజ్ఞికులతో కలిసి భరద్వాజ మహర్షిని దర్శించడానికి బయలుదేరాడు.
స బ్రాహ్మణస్యాశ్రమమభ్యుపేత్య మహాత్మనో దేవపురోహితస్య । దదర్శ రమ్యోటజవృక్షషణ్డం మహద్వనం విప్రవరస్య రమ్యమ్ ।। ౨.౮౯.
ఆ మహాత్ముడైన దేవతల పురోహితుడైన బ్రాహ్మణుని ఆశ్రమానికి చేరుకొని, ఆ మహర్షికి చెందిన అందమైన గుడిసెలు, చెట్లు కలిగిన అరణ్యాన్ని చూసాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదయోధ్యాకాణ్డే ఏకోననవతితమ: సర్గ:
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన శ్రీమద్రామాయణంలో, శ్రీమదయోధ్యాకాండలో తొంభై ఒకటవ అధ్యాయం ముగిసింది.
thumb|నవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center భరద్వాజాశ్రమం దృష్ట్వా క్రోశాదేవ నరర్షభ: । బలం సర్వమవస్థాప్య జగామ సహ మన్త్రిభి: ।। ౨.౯౦.
భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమాన్ని కొంత దూరం నుంచే చూసిన భరతుడు, సైన్యాన్ని అక్కడే నిలిపి, తన మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్లాడు.