ప్రాసాద అగ్ర విమానేషు వలభీషు చ సర్వదా । హైమ రాజత భౌమేషు వర ఆస్త్రరణ శాలిషు ॥౨-౮౮-
ఆయన ఎప్పుడూ పైన ఉన్న ప్రాసాదాలలో, బంగారు, వెండి, రత్నాలతో అలంకరించిన నేలలపై, ఉత్తమమైన మంచాలపై నివసించేవాడు.
పుష్ప సమ్చయ చిత్రేషు చన్దన అగరు గన్ధిషు । పాణ్డుర అభ్ర ప్రకాశేషు శుక సమ్ఘ రుతేషు చ ॥౨-౮౮-
పుష్పరాశులతో అలంకరించిన, గంధపు, అగరు వాసనలతో పరిమళించిన, తెల్ల మబ్బుల్లా ప్రకాశించే గదుల్లో, చిలుకల కూళ్లతో నిండిన చోట ఉండేవాడు.
ప్రాసాదవరవర్యేషు శీతవత్సు సుగన్ధిషు । ఉషిత్వా మేరుకల్పేషు కృతకామ్చనభిత్తిషు ॥౨-౮౮-
మంచి, చల్లని, సుగంధమైన ప్రాసాదాలలో, మేరు పర్వతంలా కనిపించే, బంగారు గోడలతో అలంకరించిన గదుల్లో నివసించేవాడు.
గీత వాదిత్ర నిర్ఘోషైర్ వర ఆభరణ నిహ్స్వనైః । మృదన్గ వర శబ్దైః చ సతతమ్ ప్రతిబోధితః ॥౨-౮౮-
పాటలు, వాద్యాల శబ్దాలతో, మెరిసే ఆభరణాల మోగులతో, మృదంగాల ఘనమైన ధ్వనులతో ఎప్పుడూ లేపబడేవాడు.
బన్దిభిర్ వన్దితః కాలే బహుభిః సూత మాగధైః । గాథాభిర్ అనురూపాభిః స్తుతిభిః చ పరమ్తపః ॥౨-౮౮-
బహుళ మంది బందులు, సూతులు, మాగధులు, సమయానికి తగిన పాటలు, స్తోత్రాలతో ఆ పరాక్రమవంతుడిని ప్రశంసించేవారు.
అశ్రద్ధేయమ్ ఇదమ్ లోకే న సత్యమ్ ప్రతిభాతి మా । ముహ్యతే ఖలు మే భావః స్వప్నో అయమ్ ఇతి మే మతిః ॥౨-౮౮-
ఇది లోకంలో నమ్మశక్యం కాదు; నాకు నిజంగా అనిపించడం లేదు. నా మనస్సు అయోమయంలో ఉంది—ఇది కలలా అనిపిస్తోంది.
న నూనమ్ దైవతమ్ కిమ్చిత్ కాలేన బలవత్తరమ్ । యత్ర దాశరథీ రామో భూమాఉ ఏవమ్ శయీత సః ॥౨-౮౮-
కాలానికి మించిన దేవత ఏదీ ఉండదు. లేకపోతే దశరథుని కుమారుడు రాముడు ఇలా నేలపై పడుకోవాల్సిన అవసరం ఏముంది?
విదేహ రాజస్య సుతా సీతా చ ప్రియ దర్శనా । దయితా శయితా భూమౌ స్నుషా దశరథస్య చ ॥౨-౮౮-
విదేహరాజు కుమార్తె, అందరికి ప్రియమైన సీత, దశరథుని కోడలు కూడా నేలపై పడుకుంది.
ఇయమ్ శయ్యా మమ భ్రాతుర్ ఇదమ్ హి పరివర్తితమ్ । స్థణ్డిలే కఠినే సర్వమ్ గాత్రైర్ విమృదితమ్ తృణమ్ ॥౨-౮౮-
ఇది నా అన్నయ్య పడుకున్న మంచు. ఇదంతా అతను తిప్పాడు. ఈ గట్టికట్టిన నేలపై గడ్డి అంతా అతని శరీరంతో నలిగిపోయింది.
మన్యే సాభరణా సుప్తా సీతా అస్మిన్ శయనే తదా । తత్ర తత్ర హి దృశ్యన్తే సక్తాః కనక బిన్దవః ॥౨-౮౮-
అప్పట్లో అలంకారాలతో ఉన్న సీత ఈ మంచుపై నిద్రపోయిందని అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే అక్కడక్కడా బంగారు ఆభరణాల తుంపర్లు అంటుకున్నట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
ఉత్తరీయమ్ ఇహ ఆసక్తమ్ సువ్యక్తమ్ సీతయా తదా । తథా హ్య్ ఏతే ప్రకాశన్తే సక్తాః కౌశేయ తన్తవః ॥౨-౮౮-
ఇక్కడ సీత ఒడ్డుకున్న పై వస్త్రం చిక్కుకున్నట్టు స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే ఇక్కడ పట్టు దారాలు చిక్కుకున్నట్టు స్పష్టంగా ఉన్నాయి.
మన్యే భర్తుః సుఖా శయ్యా యేన బాలా తపస్వినీ । సుకుమారీ సతీ దుహ్ఖమ్ న విజానాతి మైథిలీ ॥౨-౮౮-
నా అన్నయ్యకి ఈ మంచు చాలా సుఖంగా ఉండేదని అనిపిస్తోంది. అందువల్లే చిన్నదైన, తపస్సు చేసే, మృదువైన, మంచితనంతో ఉన్న మైథిలి ఎలాంటి కష్టం అనిపించుకోలేదు.
హా హన్తాస్మి నృశమ్సోఽహమ్ యత్సభార్యః కృతేమమ । ఈదృశీం రాఘవః శయ్యామధిశేతే హ్యానాథవత్ ॥౨-౮౮-
హాయ్! ఎంత దుర్మార్గుడినో నేను. నా వల్లే రాఘవుడు భార్యతో కలిసి ఇలాంటి మంచుపై అనాథలా పడుకున్నాడు.
సార్వభౌమ కులే జాతః సర్వ లోక సుఖ ఆవహః । సర్వ లోక ప్రియః త్యక్త్వా రాజ్యమ్ ప్రియమ్ అనుత్తమమ్ ॥౨-౮౮-
పెద్ద రాజ కుటుంబంలో పుట్టి, అందరికీ సంతోషాన్ని ఇచ్చే వాడు, అందరికీ ప్రియమైన వాడు, అత్యంత ప్రియమైన రాజ్యాన్ని వదిలేశాడు.
కథమ్ ఇన్దీవర శ్యామో రక్త అక్షః ప్రియ దర్శనః । సుఖ భాగీ చ దుహ్ఖ అర్హః శయితో భువి రాఘవః ॥౨-౮౮-
నీలకమలంలా నలుపు, ఎర్రకళ్లతో అందంగా కనిపించే రాఘవుడు, సుఖానికి అర్హుడైన వాడు, బాధకు అర్హుడు కానివాడు, నేలపై పడుకున్నాడని ఎలా నమ్మాలి?
ధన్యః ఖలు మహాభాగో లక్ష్మణః శుభలక్షమణః । భ్రాతరమ్ విషమే కాలే యో రామమనువర్తతే ॥౨-౮౮-
లక్ష్మణుడు నిజంగా అదృష్టవంతుడు, పుణ్యశీలుడు. ఇలాంటి కష్ట సమయంలో అన్నయ్య రాముని వెంట నడుస్తున్నాడు.
సిద్ధ అర్థా ఖలు వైదేహీ పతిమ్ యా అనుగతా వనమ్ । వయమ్ సమ్శయితాః సర్వే హీనాః తేన మహాత్మనా ॥౨-౮౮-
వైదేహి తన భర్తను అనుసరించి అడవికి వెళ్ళింది కాబట్టి ఆమె తన లక్ష్యాన్ని సాధించింది. కానీ మేమంతా ఆ మహాత్ముడి నుండి వేరుపడి అనిశ్చితిలో ఉన్నాము.
అకర్ణ ధారా పృథివీ శూన్యా ఇవ ప్రతిభాతి మా । గతే దశరథే స్వర్గే రామే చ అరణ్యమ్ ఆశ్రితే ॥౨-౮౮-
దశరథుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయి, రాముడు అడవిలో నివసిస్తున్నప్పుడు, భూమి నదుల్లేని, ఖాళీగా ఉన్నట్టు నాకు అనిపిస్తోంది.
న చ ప్రార్థయతే కశ్చిన్ మనసా అపి వసుమ్ధరామ్ । వనే అపి వసతః తస్య బాహు వీర్య అభిరక్షితామ్ ॥౨-౮౮-
అతను అడవిలో ఉన్నా, తన బాహుబలంతో భూమిని కాపాడుతున్నాడు కాబట్టి, ఎవరూ మనసులో కూడా ఈ భూమిని కోరుకోవడం లేదు.
శూన్య సమ్వరణా రక్షామ్ అయన్త్రిత హయ ద్విపామ్ । అపావృత పుర ద్వారామ్ రాజ ధానీమ్ అరక్షితామ్ ॥౨-౮౮-
సభలు ఖాళీగా, గుర్రాలు, ఏనుగులు నియంత్రణ లేకుండా, పట్టణ ద్వారాలు తెరిచి, రాజధానిలో ధనం కాపాడేవారు లేకుండా ఉంది.
అప్రహృష్ట బలామ్ న్యూనామ్ విషమస్థామ్ అనావృతామ్ । శత్రవో న అభిమన్యన్తే భక్ష్యాన్ విష కృతాన్ ఇవ ॥౨-౮౮-
సైన్యం ఉత్సాహం లేక, తక్కువగా, కష్టాల్లో, రక్షణ లేకుండా ఉంది. శత్రువులు కూడా దీన్ని ఆకాంక్షించడం లేదు, విషం కలిపిన ఆహారం లాగ.
అద్య ప్రభృతి భూమౌ తు శయిష్యే అహమ్ తృణేషు వా । ఫల మూల అశనో నిత్యమ్ జటా చీరాణి ధారయన్ ॥౨-౮౮-
ఈ రోజు నుండి నేనూ నేలమీద లేదా గడ్డిమీద పడుకుంటాను. ఎప్పుడూ పండ్లు, కందులు తింటూ, జటలు, వక్కల దుస్తులు ధరిస్తాను.
తస్య అర్థమ్ ఉత్తరమ్ కాలమ్ నివత్స్యామి సుఖమ్ వనే । తమ్ ప్రతిశ్రవమ్ ఆముచ్య న అస్య మిథ్యా భవిష్యతి ॥౨-౮౮-
అతని కోసం మిగిలిన కాలాన్ని నేను అడవిలో సంతోషంగా గడుపుతాను. ఈ మాట ఇచ్చాను, అది అసత్యం కాదు.
వసన్తమ్ భ్రాతుర్ అర్థాయ శత్రుఘ్నో మా అనువత్స్యతి । లక్ష్మణేన సహ తు ఆర్యో అయోధ్యామ్ పాలయిష్యతి ॥౨-౮౮-
తమ్ముడి కోసం శత్రుఘ్నుడు నా దగ్గర ఉండడు. కానీ లక్ష్మణుడితో కలిసి ఆ మహాత్ముడు అయోధ్యను కాపాడతాడు.
అభిషేక్ష్యన్తి కాకుత్స్థమ్ అయోధ్యాయామ్ ద్విజాతయః । అపి మే దేవతాః కుర్యుర్ ఇమమ్ సత్యమ్ మనో రథమ్ । ప్రసాద్యమానః శిరసా మయా స్వయమ్ । బహు ప్రకారమ్ యది న ప్రపత్స్యతే ॥౨-౮౮-
బ్రాహ్మణులు అయోధ్యలో కాకుత్స్థ వంశజుడిని అభిషేకిస్తారు. దేవతలు నా ఈ నిజమైన కోరికను నెరవేర్చాలని కోరుకుంటున్నాను. నేను తలవంచి ప్రార్థించినా, అతను ఎన్నో విధాలుగా తిరిగి రాకపోతే.
తతోన్రువత్సయామి చిరాయ రాఘవమ్ । వనేచరమ్ నహ్రుతి మామ్రుపేక్షిత్రుమ్ ॥౨-౮౮-
అప్పుడు అడవిలో ఉండే రాఘవుడిని ఎంతకాలమైనా ఎదురుచూస్తూ, వదిలిపెట్టలేక ఇక్కడే ఉండిపోతాను.
thumb|ఏకోననవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center వ్యుష్య రాత్రిం తు తత్రైవ గఙ్గాకూలే స రాఘవ: । భరత: కాల్యముత్థాయ శత్రుఘ్నమిదమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
ఆ రాత్రి అంతా గంగా తీరానే గడిపిన రాఘవుడు, తెల్లవారిన వెంటనే లేచి శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్నోత్తిష్ఠ కిం శేషే నిషాదాధిపతిం గుహమ్ । శీఘ్రమానయ భద్రం తే తారయిష్యతి వాహినీమ్ ।। ౨.౮౯.
శత్రుఘ్నా, లేచి పో! ఇంకా ఎందుకు పడుకున్నావు? నిషాదుల రాజు గుహను త్వరగా తీసుకొచ్చి, మన సైన్యాన్ని నదికదుపరచమని చెప్పు.
జాగర్మి నాహం స్వపిమి తమేవార్య్యం విచిన్తయన్ । ఇత్యేవమబ్రవీద్భ్రాత్రా శత్రుఘ్నోపి ప్రచోదిత: ।। ౨.౮౯.
నేను నిద్రపోవడం లేదు. ఆ మహాత్ముడి గురించే ఆలోచిస్తూ మెలకువగా ఉన్నాను. అన్నయ్య చెప్పిన వెంటనే శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు.
ఇతి సంవదతోరేవమన్యోన్యం నరసింహయో: । ఆగమ్య ప్రాఞ్జలి: కాలే గుహో భరతమబ్రవీత్ ।। ౨.౮౯.
అలా ఆ ఇద్దరు సింహపురుషులు పరస్పరం మాట్లాడుతుండగా, గుహ తన చేతులు ముడుచుకొని, సమయానికి అక్కడికి వచ్చి, భరతుని సంభోదించాడు.