ధ్యాన నిర్దర శైలేన వినిహ్శ్వసిత ధాతునా । దైన్య పాదప సమ్ఘేన శోక ఆయాస అధిశృన్గిణా ॥౨-౮౫-
ధ్యానం అనే గుహ, ఊపిరి అనే ఖనిజాలు, దుఃఖంతో వాడిపోయిన చెట్లు, బాధా అలసట అనే శిఖరాలతో,
ప్రమోహ అనన్త సత్త్వేన సమ్తాప ఓషధి వేణునా । ఆక్రాన్తః దుహ్ఖ శైలేన మహతా కైకయీ సుతః ॥౨-౮౫-
మూఢత్వం అనే అంతులేని బలంతో, బాధ అనే వృక్షంతో, వేధన అనే ఔషధాలతో, మంటగా ఉన్న బాంబూతో, కైకేయి కుమారుడు ఆ మహా దుఃఖ పర్వతం చేత పూర్తిగా నిండిపోయాడు.
వినిశ్శ్వసన్వై భృశదుర్మనాస్తతః । ప్రమూఢసమ్జ్ఞః పరమాపదమ్ గతః । శమమ్ న లేభే హృదయజ్వరార్దితో । నరర్షభో యూథహతో యథర్షభః ॥౨-౮౫-
లోతైన ఊపిరి తీసుకుంటూ, మనసు బాగా కలవరపడి, జ్ఞానం మసకబారిపోయి, తీవ్ర కష్టంలో పడి, హృదయ వ్యధతో బాధపడుతూ, తన మంద నుండి వేరుపడిన ఎద్దు లాగా శాంతిని పొందలేకపోయాడు.
గుహేన సార్ధమ్ భరతః సమాగతః । మహా అనుభావః సజనః సమాహితః । సుదుర్మనాః తమ్ భరతమ్ తదా పునర్ । గుహః సమాశ్వాసయద్ అగ్రజమ్ ప్రతి ॥౨-౮౫-
ఆ సమయంలో, గొప్ప బుద్ధి కలిగిన గుహుడు తన జనులతో కలిసి, తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న భరతుని దగ్గరకు వచ్చి, అతని అన్నయ్య గురించి ఓదార్చాడు.
thumb|షడశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షడశీతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో ఎనభై ఆరవ సర్గను వినండి.
ఆచచక్షే అథ సద్భావమ్ లక్ష్మణస్య మహాత్మనః । భరతాయ అప్రమేయాయ గుహో గహన గోచరః ॥౨-౮౬-
అప్పుడు అడవిలో నివసించే గుహుడు, అపారమైన గుణాలున్న మహాత్ముడు లక్ష్మణుని మంచితనాన్ని భరతునికి వివరించాడు.
తమ్ జాగ్రతమ్ గుణైర్ యుక్తమ్ వర చాప ఇషు ధారిణమ్ । భ్రాతృ గుప్త్య్ అర్థమ్ అత్యన్తమ్ అహమ్ లక్ష్మణమ్ అబ్రవమ్ ॥౨-౮౬-
గుణాలతో నిండినవాడై, అద్భుతమైన విల్లు బాణాలు చేతబట్టి, అన్నయ్యను కాపాడేందుకు అప్రమత్తంగా మేల్కొని ఉన్న లక్ష్మణునితో నేను మాట్లాడాను.
ఇయమ్ తాత సుఖా శయ్యా త్వద్ అర్థమ్ ఉపకల్పితా । ప్రత్యాశ్వసిహి శేష్వ అస్యామ్ సుఖమ్ రాఘవ నన్దన ॥౨-౮౬-
ప్రియమైనవాడా, నీ కోసం ఈ సుఖమైన పడక సిద్ధం చేశాను. భయపడకుండ, రాఘవ వంశ సంతానుడా, దీనిపై ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకో.
ఉచితో అయమ్ జనః సర్వే దుహ్ఖానామ్ త్వమ్ సుఖ ఉచితః । ధర్మ ఆత్మమః తస్య గుప్త్య్ అర్థమ్ జాగరిష్యామహే వయమ్ ॥౨-౮౬-
ఇక్కడ ఉన్నవారు అందరూ కష్టాలకు అలవాటుపడ్డవారు. కానీ నువ్వు సుఖానికి అర్హుడివి. ఈ ధర్మాత్ముడిని కాపాడేందుకు మేము మేల్కొని ఉంటాము.
న హి రామాత్ ప్రియతరో మమ అస్తి భువి కశ్చన । మా ఉత్సుకో భూర్ బ్రవీమ్య్ ఏతద్ అప్య్ అసత్యమ్ తవ అగ్రతః ॥౨-౮౬-
ఈ భూమిపై నాకు రాముని కన్నా ప్రియమైనవాడు ఎవరూ లేరు. నీవు ఆందోళన పడకూడదు — నీ ముందే నేను నిజం చెబుతున్నాను.
అస్య ప్రసాదాద్ ఆశమ్సే లోకే అస్మిన్ సుమహద్ యశః । ధర్మ అవాప్తిమ్ చ విపులామ్ అర్థ అవాప్తిమ్ చ కేవలామ్ ॥౨-౮౬-
రాముని అనుగ్రహంతో ఈ లోకంలో నాకు గొప్ప కీర్తి, ధర్మాన్ని సంపాదించడమూ, సమృద్ధిగా ధనాన్ని పొందడమూ ఆశిస్తున్నాను.
సో అహమ్ ప్రియ సఖమ్ రామమ్ శయానమ్ సహ సీతయా । రక్షిష్యామి ధనుష్ పాణిః సర్వైః స్వైర్ జ్నాతిభిః సహ ॥౨-౮౬-
అందువల్ల, నా ప్రియ మిత్రుడు రాముడు సీతతో కలిసి నిద్రిస్తున్నప్పుడు, నేను విల్లు చేతబట్టి, నా బంధువులతో కలిసి అతన్ని కాపాడతాను.
న హి మే అవిదితమ్ కిమ్చిద్ వనే అస్మిమః చరతః సదా । చతుర్ అన్గమ్ హ్య్ అపి బలమ్ ప్రసహేమ వయమ్ యుధి ॥౨-౮౬-
ఈ అడవిలో తిరుగుతూ నాకు తెలియని విషయం ఏదీ లేదు. నలుగురు విభాగాల సైన్యమే వచ్చినా యుద్ధంలో మేము ఎదుర్కొనగలం.
ఏవమ్ అస్మాభిర్ ఉక్తేన లక్ష్మణేన మహాత్మనా । అనునీతా వయమ్ సర్వే ధర్మమ్ ఏవ అనుపశ్యతా ॥౨-౮౬-
ఇలా గొప్ప మనసున్న లక్ష్మణుడు ధర్మాన్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకుని చెప్పిన మాటలకు మేమంతా ఒప్పుకున్నాము.
కథమ్ దాశరథౌ భూమౌ శయానే సహ సీతయా । శక్యా నిద్రా మయా లబ్ధుమ్ జీవితమ్ వా సుఖాని వా ॥౨-౮౬-
దశరథుని కుమారుడు రాముడు సీతతో కలిసి నేలపై పడుకున్నప్పుడు, నేను ఎలా నిద్రపోగలను? నాకు ప్రాణం గానీ, సుఖం గానీ ఎలా దొరుకుతాయి?
యో న దేవ అసురైః సర్వైః శక్యః ప్రసహితుమ్ యుధి । తమ్ పశ్య గుహ సమ్విష్టమ్ తృణేషు సహ సీతయా ॥౨-౮౬-
యుద్ధంలో దేవతలు, రాక్షసులు కలసినా ఓడించలేని రాముడు, ఇప్పుడు సీతతో కలిసి గడ్డి మీద పడుకున్నాడని చూడు గుహా!
మహతా తపసా లబ్ధో వివిధైః చ పరిశ్రమైః । ఏకో దశరథస్య ఏష పుత్రః సదృశ లక్షణః ॥౨-౮౬-
ఈ దశరథుని ఏకైక కుమారుడు, అన్ని లక్షణాల్లో తండ్రికి సమానంగా ఉండే వాడు, గొప్ప తపస్సు, ఎన్నో కష్టాల వల్ల లభించాడు.
అస్మిన్ ప్రవ్రాజితే రాజా న చిరమ్ వర్తయిష్యతి । విధవా మేదినీ నూనమ్ క్షిప్రమ్ ఏవ భవిష్యతి ॥౨-౮౬-
ఈయన వెళ్ళిపోయిన తర్వాత రాజు ఎక్కువ కాలం బతకడు; భూమి కూడా త్వరలోనే వితంతువైపోతుంది.
వినద్య సుమహా నాదమ్ శ్రమేణ ఉపరతాః స్త్రియః । నిర్ఘోష ఉపరతమ్ నూనమ్ అద్య రాజ నివేశనమ్ ॥౨-౮౬-
బాగా అలసిపోయిన రాజభవనంలోని స్త్రీలు పెద్దగా ఏడవడం మానేశారు; నేడు ఆ రాజమహల్ మౌనంగా ఉంది.
కౌసల్యా చైవ రాజా చ తథా ఏవ జననీ మమ । న ఆశమ్సే యది తే సర్వే జీవేయుః శర్వరీమ్ ఇమామ్ ॥౨-౮౬-
కౌసల్య, రాజు, నా తల్లీ—వారిలో ఎవ్వరూ ఈ రాత్రిని బతికి దాటతారని నేను ఆశించను.
జీవేద్ అపి హి మే మాతా శత్రుఘ్నస్య అన్వవేక్షయా । దుహ్ఖితా యా తు కౌసల్యా వీరసూర్ వినశిష్యతి ॥౨-౮౬-
నా తల్లి శత్రుఘ్నుని చూసుకుంటూ బతకవచ్చు; కానీ తన వీర కుమారుడిని కోల్పోయిన కౌసల్య మాత్రం బాధతో ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది.
అతిక్రాన్తమ్ అతిక్రాన్తమ్ అనవాప్య మనో రథమ్ । రాజ్యే రామమ్ అనిక్షిప్య పితా మే వినశిష్యతి ॥౨-౮౬-
మనసులో ఉన్న కోరిక నెరవేర్చుకోక, రాజ్యాన్ని రామునికి అప్పగించక, నా తండ్రి ఈ లోకాన్ని విడిచిపోతాడు.
సిద్ధ అర్థాః పితరమ్ వృత్తమ్ తస్మిన్ కాలే హ్య్ ఉపస్థితే । ప్రేత కార్యేషు సర్వేషు సమ్స్కరిష్యన్తి భూమిపమ్ ॥౨-౮౬-
ఆ సమయం వచ్చినప్పుడు, తండ్రి మరణించిన తరువాత, తమ కోరికలు నెరవేర్చుకున్నవారు అంత్యక్రియలు నిర్వహిస్తారు.
రమ్య చత్వర సమ్స్థానామ్ సువిభక్త మహా పథామ్ । హర్మ్య ప్రాసాద సమ్పన్నామ్ సర్వ రత్న విభూషితామ్ ॥౨-౮౬-
అందమైన చౌరస్తాలు, విస్తారమైన రహదారులు, గొప్ప భవనాలు, విలాసవంతమైన ప్రాసాదాలు, రత్నాలతో అలంకరించబడిన నగరం,
గజ అశ్వ రథ సమ్బాధామ్ తూర్య నాద వినాదితామ్ । సర్వ కల్యాణ సమ్పూర్ణామ్ హృష్ట పుష్ట జన ఆకులామ్ ॥౨-౮౬-
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన, వాద్యాల ధ్వనితో మారుమోగే, అన్ని శుభాలు కలిగిన, ఆనందంగా, ఆరోగ్యంగా ఉన్న ప్రజలతో కళకళలాడే నగరం,
ఆరామ ఉద్యాన సమ్పూర్ణామ్ సమాజ ఉత్సవ శాలినీమ్ । సుఖితా విచరిష్యన్తి రాజ ధానీమ్ పితుర్ మమ ॥౨-౮౬-
ఉద్యానవనాలు, తోటలు, ఉత్సవాలు, సభలు నిండిన, నా తండ్రి రాజధానిలో ప్రజలు సంతోషంగా సంచరిస్తారు.
అపి సత్య ప్రతిజ్నేన సార్ధమ్ కుశలినా వయమ్ । నివృత్తే సమయే హ్య్ అస్మిన్ సుఖితాః ప్రవిశేమహి ॥౨-౮౬-
సత్యవంతుడైన రామునితో కలిసి మేము క్షేమంగా తిరిగి వచ్చినప్పుడు, మేము కూడా ఆనందంగా ఆ నగరంలోకి ప్రవేశిస్తాము.
పరిదేవయమానస్య తస్య ఏవమ్ సుమహాత్మనః । తిష్ఠతో రాజ పుత్రస్య శర్వరీ సా అత్యవర్తత ॥౨-౮౬-
అలా ఆ మహాత్ముడు రాజకుమారుడు బాధతో నిల్చొని విలపిస్తుండగా ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది.
ప్రభాతే విమలే సూర్యే కారయిత్వా జటా ఉభౌ । అస్మిన్ భాగీరథీ తీరే సుఖమ్ సమ్తారితౌ మయా ॥౨-౮౬-
ఉదయం సూర్యుడు ప్రకాశించగానే, ఈ భాగీరథీ తీరంలో ఇద్దరికీ జటలు కట్టించాను, సుఖంగా వారిని పంపించాను.
జటా ధరౌ తౌ ద్రుమ చీర వాససౌ । మహా బలౌ కున్జర యూథప ఉపమౌ । వర ఇషు చాప అసి ధరౌ పరమ్ తపౌ । వ్యవేక్షమాణౌ సహ సీతయా గతౌ ॥౨-౮౬-
జటలు, వృక్షచీరాలు ధరించిన వారు, ఏనుగు గుంపు నాయకుల్లా బలవంతులు, మంచి విల్లు, బాణాలు, ఖడ్గాలు చేతబట్టి, తపస్సులో ప్రబలులు, సీతతో కలిసి వెళ్ళుతూ వెనక్కి చూసారు.