మా భూత్ స కాలో యత్ కష్టమ్ న మామ్ శన్కితుమ్ అర్హసి । రాఘవః స హి మే భ్రాతా జ్యేష్ఠః పితృ సమః మమ ॥౨-౮౫-
అలాంటి దురదృష్ట సమయం ఎప్పుడూ రాకూడదు. నన్ను అనుమానించవద్దు. రాఘవుడు నా అన్నయ్య, నాకు తండ్రి సమానం.
తమ్ నివర్తయితుమ్ యామి కాకుత్స్థమ్ వన వాసినమ్ । బుద్ధిర్ అన్యా న తే కార్యా గుహ సత్యమ్ బ్రవీమి తే ॥౨-౮౫-
కాకుత్స్థ వంశజుడైన రాముని, అడవిలో నివసిస్తున్న వాడిని, తిరిగి తీసుకురావడానికి నేను వెళ్తున్నాను. వేరే ఆలోచన చేసుకోవద్దు గుహా, నిజమే చెబుతున్నాను.
స తు సమ్హృష్ట వదనః శ్రుత్వా భరత భాషితమ్ । పునర్ ఏవ అబ్రవీద్ వాక్యమ్ భరతమ్ ప్రతి హర్షితః ॥౨-౮౫-
భరతుడు చెప్పిన మాటలు విని, గుహుడి ముఖం ఆనందంతో వెలిగింది. మళ్లీ హర్షంతో భరతుని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
ధన్యః త్వమ్ న త్వయా తుల్యమ్ పశ్యామి జగతీ తలే । అయత్నాత్ ఆగతమ్ రాజ్యమ్ యః త్వమ్ త్యక్తుమ్ ఇహ ఇచ్చసి ॥౨-౮౫-
నీవు ఎంత అదృష్టవంతుడివో! ఈ భూమిపై నీవంతటి వాడిని నేను చూడలేదు. ఏ శ్రమ లేకుండా వచ్చిన రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టాలని నీవు కోరుతున్నావు.
శాశ్వతీ ఖలు తే కీర్తిర్ లోకాన్ అనుచరిష్యతి । యః త్వమ్ కృచ్చ్ర గతమ్ రామమ్ ప్రత్యానయితుమ్ ఇచ్చసి ॥౨-౮౫-
నీవు కష్టంలో ఉన్న రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని కోరుకుంటున్నావు. అందుకే నీ కీర్తి ఎప్పటికీ లోకాల్లో వ్యాపించనుంది.
ఏవమ్ సమ్భాషమాణస్య గుహస్య భరతమ్ తదా । బభౌ నష్ట ప్రభః సూర్యో రజనీ చ అభ్యవర్తత ॥౨-౮౫-
ఇలా గుహుడు భరతునితో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, సూర్యుడు కాంతిని కోల్పోయాడు. రాత్రి సమీపించింది.
సమ్నివేశ్య స తామ్ సేనామ్ గుహేన పరితోషితః । శత్రుఘ్నేన సహ శ్రీమాన్ శయనమ్ పునర్ ఆగమత్ ॥౨-౮౫-
సైన్యాన్ని సరిగా ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత, గుహుడు సంతోషంతో శత్రుఘ్నునితో కలిసి మళ్లీ తన నివాసానికి వెళ్లాడు.
రామ చిన్తామయః శోకో భరతస్య మహాత్మనః । ఉపస్థితః హి అనర్హస్య ధర్మ ప్రేక్షస్య తాదృశః ॥౨-౮౫-
ధర్మాన్ని పాటించే మహాత్ముడు అయిన భరతునికి, తాను అనుభవించకూడని బాధ ఆలోచనలతో కలిగిన దుఃఖంగా వచ్చి చేరింది.
అన్తర్ దాహేన దహనః సమ్తాపయతి రాఘవమ్ । వన దాహ అభిసమ్తప్తమ్ గూఢో అగ్నిర్ ఇవ పాదపమ్ ॥౨-౮౫-
అంతరంగంలో కలిగిన బాధ రాఘవుని వేధించింది, అరణ్యంలో మంటపడి, దాగిన అగ్ని చెట్టును కాల్చినట్టు.
ప్రస్రుతః సర్వ గాత్రేభ్యః స్వేదః శోక అగ్ని సమ్భవః । యథా సూర్య అమ్శు సమ్తప్తః హిమవాన్ ప్రస్రుతః హిమమ్ ॥౨-౮౫-
బాధ అనే అగ్నిలోంచి వచ్చిన చెమట రాముని శరీరమంతా ప్రవహించింది, సూర్యకిరణాల వేడి తాకినప్పుడు హిమవంతం నుండి మంచు కరిగినట్టు.
ధ్యాన నిర్దర శైలేన వినిహ్శ్వసిత ధాతునా । దైన్య పాదప సమ్ఘేన శోక ఆయాస అధిశృన్గిణా ॥౨-౮౫-
ధ్యానం అనే గుహ, ఊపిరి అనే ఖనిజాలు, దుఃఖంతో వాడిపోయిన చెట్లు, బాధా అలసట అనే శిఖరాలతో,
ప్రమోహ అనన్త సత్త్వేన సమ్తాప ఓషధి వేణునా । ఆక్రాన్తః దుహ్ఖ శైలేన మహతా కైకయీ సుతః ॥౨-౮౫-
మూఢత్వం అనే అంతులేని బలంతో, బాధ అనే వృక్షంతో, వేధన అనే ఔషధాలతో, మంటగా ఉన్న బాంబూతో, కైకేయి కుమారుడు ఆ మహా దుఃఖ పర్వతం చేత పూర్తిగా నిండిపోయాడు.
వినిశ్శ్వసన్వై భృశదుర్మనాస్తతః । ప్రమూఢసమ్జ్ఞః పరమాపదమ్ గతః । శమమ్ న లేభే హృదయజ్వరార్దితో । నరర్షభో యూథహతో యథర్షభః ॥౨-౮౫-
లోతైన ఊపిరి తీసుకుంటూ, మనసు బాగా కలవరపడి, జ్ఞానం మసకబారిపోయి, తీవ్ర కష్టంలో పడి, హృదయ వ్యధతో బాధపడుతూ, తన మంద నుండి వేరుపడిన ఎద్దు లాగా శాంతిని పొందలేకపోయాడు.
గుహేన సార్ధమ్ భరతః సమాగతః । మహా అనుభావః సజనః సమాహితః । సుదుర్మనాః తమ్ భరతమ్ తదా పునర్ । గుహః సమాశ్వాసయద్ అగ్రజమ్ ప్రతి ॥౨-౮౫-
ఆ సమయంలో, గొప్ప బుద్ధి కలిగిన గుహుడు తన జనులతో కలిసి, తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న భరతుని దగ్గరకు వచ్చి, అతని అన్నయ్య గురించి ఓదార్చాడు.
thumb|షడశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షడశీతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో ఎనభై ఆరవ సర్గను వినండి.
ఆచచక్షే అథ సద్భావమ్ లక్ష్మణస్య మహాత్మనః । భరతాయ అప్రమేయాయ గుహో గహన గోచరః ॥౨-౮౬-
అప్పుడు అడవిలో నివసించే గుహుడు, అపారమైన గుణాలున్న మహాత్ముడు లక్ష్మణుని మంచితనాన్ని భరతునికి వివరించాడు.
తమ్ జాగ్రతమ్ గుణైర్ యుక్తమ్ వర చాప ఇషు ధారిణమ్ । భ్రాతృ గుప్త్య్ అర్థమ్ అత్యన్తమ్ అహమ్ లక్ష్మణమ్ అబ్రవమ్ ॥౨-౮౬-
గుణాలతో నిండినవాడై, అద్భుతమైన విల్లు బాణాలు చేతబట్టి, అన్నయ్యను కాపాడేందుకు అప్రమత్తంగా మేల్కొని ఉన్న లక్ష్మణునితో నేను మాట్లాడాను.
ఇయమ్ తాత సుఖా శయ్యా త్వద్ అర్థమ్ ఉపకల్పితా । ప్రత్యాశ్వసిహి శేష్వ అస్యామ్ సుఖమ్ రాఘవ నన్దన ॥౨-౮౬-
ప్రియమైనవాడా, నీ కోసం ఈ సుఖమైన పడక సిద్ధం చేశాను. భయపడకుండ, రాఘవ వంశ సంతానుడా, దీనిపై ఆనందంగా విశ్రాంతి తీసుకో.
ఉచితో అయమ్ జనః సర్వే దుహ్ఖానామ్ త్వమ్ సుఖ ఉచితః । ధర్మ ఆత్మమః తస్య గుప్త్య్ అర్థమ్ జాగరిష్యామహే వయమ్ ॥౨-౮౬-
ఇక్కడ ఉన్నవారు అందరూ కష్టాలకు అలవాటుపడ్డవారు. కానీ నువ్వు సుఖానికి అర్హుడివి. ఈ ధర్మాత్ముడిని కాపాడేందుకు మేము మేల్కొని ఉంటాము.
న హి రామాత్ ప్రియతరో మమ అస్తి భువి కశ్చన । మా ఉత్సుకో భూర్ బ్రవీమ్య్ ఏతద్ అప్య్ అసత్యమ్ తవ అగ్రతః ॥౨-౮౬-
ఈ భూమిపై నాకు రాముని కన్నా ప్రియమైనవాడు ఎవరూ లేరు. నీవు ఆందోళన పడకూడదు — నీ ముందే నేను నిజం చెబుతున్నాను.
అస్య ప్రసాదాద్ ఆశమ్సే లోకే అస్మిన్ సుమహద్ యశః । ధర్మ అవాప్తిమ్ చ విపులామ్ అర్థ అవాప్తిమ్ చ కేవలామ్ ॥౨-౮౬-
రాముని అనుగ్రహంతో ఈ లోకంలో నాకు గొప్ప కీర్తి, ధర్మాన్ని సంపాదించడమూ, సమృద్ధిగా ధనాన్ని పొందడమూ ఆశిస్తున్నాను.
సో అహమ్ ప్రియ సఖమ్ రామమ్ శయానమ్ సహ సీతయా । రక్షిష్యామి ధనుష్ పాణిః సర్వైః స్వైర్ జ్నాతిభిః సహ ॥౨-౮౬-
అందువల్ల, నా ప్రియ మిత్రుడు రాముడు సీతతో కలిసి నిద్రిస్తున్నప్పుడు, నేను విల్లు చేతబట్టి, నా బంధువులతో కలిసి అతన్ని కాపాడతాను.
న హి మే అవిదితమ్ కిమ్చిద్ వనే అస్మిమః చరతః సదా । చతుర్ అన్గమ్ హ్య్ అపి బలమ్ ప్రసహేమ వయమ్ యుధి ॥౨-౮౬-
ఈ అడవిలో తిరుగుతూ నాకు తెలియని విషయం ఏదీ లేదు. నలుగురు విభాగాల సైన్యమే వచ్చినా యుద్ధంలో మేము ఎదుర్కొనగలం.
ఏవమ్ అస్మాభిర్ ఉక్తేన లక్ష్మణేన మహాత్మనా । అనునీతా వయమ్ సర్వే ధర్మమ్ ఏవ అనుపశ్యతా ॥౨-౮౬-
ఇలా గొప్ప మనసున్న లక్ష్మణుడు ధర్మాన్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకుని చెప్పిన మాటలకు మేమంతా ఒప్పుకున్నాము.
కథమ్ దాశరథౌ భూమౌ శయానే సహ సీతయా । శక్యా నిద్రా మయా లబ్ధుమ్ జీవితమ్ వా సుఖాని వా ॥౨-౮౬-
దశరథుని కుమారుడు రాముడు సీతతో కలిసి నేలపై పడుకున్నప్పుడు, నేను ఎలా నిద్రపోగలను? నాకు ప్రాణం గానీ, సుఖం గానీ ఎలా దొరుకుతాయి?
యో న దేవ అసురైః సర్వైః శక్యః ప్రసహితుమ్ యుధి । తమ్ పశ్య గుహ సమ్విష్టమ్ తృణేషు సహ సీతయా ॥౨-౮౬-
యుద్ధంలో దేవతలు, రాక్షసులు కలసినా ఓడించలేని రాముడు, ఇప్పుడు సీతతో కలిసి గడ్డి మీద పడుకున్నాడని చూడు గుహా!
మహతా తపసా లబ్ధో వివిధైః చ పరిశ్రమైః । ఏకో దశరథస్య ఏష పుత్రః సదృశ లక్షణః ॥౨-౮౬-
ఈ దశరథుని ఏకైక కుమారుడు, అన్ని లక్షణాల్లో తండ్రికి సమానంగా ఉండే వాడు, గొప్ప తపస్సు, ఎన్నో కష్టాల వల్ల లభించాడు.
అస్మిన్ ప్రవ్రాజితే రాజా న చిరమ్ వర్తయిష్యతి । విధవా మేదినీ నూనమ్ క్షిప్రమ్ ఏవ భవిష్యతి ॥౨-౮౬-
ఈయన వెళ్ళిపోయిన తర్వాత రాజు ఎక్కువ కాలం బతకడు; భూమి కూడా త్వరలోనే వితంతువైపోతుంది.
వినద్య సుమహా నాదమ్ శ్రమేణ ఉపరతాః స్త్రియః । నిర్ఘోష ఉపరతమ్ నూనమ్ అద్య రాజ నివేశనమ్ ॥౨-౮౬-
బాగా అలసిపోయిన రాజభవనంలోని స్త్రీలు పెద్దగా ఏడవడం మానేశారు; నేడు ఆ రాజమహల్ మౌనంగా ఉంది.
కౌసల్యా చైవ రాజా చ తథా ఏవ జననీ మమ । న ఆశమ్సే యది తే సర్వే జీవేయుః శర్వరీమ్ ఇమామ్ ॥౨-౮౬-
కౌసల్య, రాజు, నా తల్లీ—వారిలో ఎవ్వరూ ఈ రాత్రిని బతికి దాటతారని నేను ఆశించను.