వత్స్యామి మానుషే లోకే పాలయన్ పృథివీమిమామ్ । ఏవం దత్త్వా వరం దేవో దేవానాం విష్ణురాత్మవాన్ ॥౧-౧౫-
ఈ భూమిపై మానవుల్లో ఒకడిగా ఉండి, భూమిని రక్షిస్తాను. ఇలా వరమిచ్చి, ఆత్మనిగ్రహం కలిగిన విష్ణుమూర్తి దేవతలతో మాట్లాడాడు.
మానుష్యే చిన్తయామాస జన్మభూమిమథాత్మనః । తతః పద్మపలాశాక్షః కృత్వాత్మానం చతుర్విధమ్ ॥౧-౧౫-
తర్వాత మానవ లోకంలో తాను ఎక్కడ జన్మించాలో ఆలోచించి, పద్మపత్రం లాంటి కళ్లున్నవాడు తనను నాలుగు భాగాలుగా విభజించుకున్నాడు.
పితరం రోచయామాస తదా దశరథం నృపమ్ । తతో దేవర్షిగన్ధర్వాః సరుద్రాః సాప్సరోగణాః । స్తుతిభిర్దివ్యరూపాభిస్తుష్టువుర్మధుసూదనమ్ ॥౧-౧౫-
అప్పుడు తన తండ్రిగా దశరథ మహారాజును ఎంచుకున్నాడు. ఆ సమయంలో దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, రుద్రులు, అప్సరసులు అందరూ దివ్యరూపాలతో మధుసూదనుడిని స్తుతించారు.
తముద్ధతం రావణముగ్రతేజసం :::ప్రవృద్ధదర్పం త్రిదశేశ్వరద్విషమ్ । విరావణం సాధు తపస్వికణ్టకం :::తపస్వినాముద్ధర తం భయావహమ్ ॥౧-౧౫-
ఆ గర్వంతో ఉన్న, ఉగ్రతేజస్సుతో కూడిన, దేవతాధిపతులకు శత్రువైన, ఋషులకు బాధ కలిగించే, గర్జించే రావణుడిని సంహరించి, మునులందరికి కలిగిన భయాన్ని తొలగించు.
తమేవ హత్వా సబలం సబాన్ధవమ్ :::విరావణం రావణముగ్రపౌరుషమ్ । స్వర్లోకమాగచ్ఛ గతజ్వరశ్చిరం సురేన్ద్రగుప్తం గతదోషకల్మషమ్ ॥౧-౧౫-
ఆ గర్జించే, ఉగ్రపౌరుషంతో ఉన్న రావణుడిని, అతని సైన్యం, బంధువులతో సహా సంహరించి, ఇంద్రుడు రక్షించే స్వర్గలోకానికి, దోషరహితుడై, పాపములన్నీ పోయినవాడై వచ్చు.
thumb|షోడశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే షోడశః సర్గః ॥౧-
దివ్యమైన పాయసం నిండిన పాత్రను, తన ప్రియ భార్యను ఆలింగనం చేసుకున్నట్టు, రాజు తన విస్తారమైన భుజాలతో ఆ పాత్రను గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. అది మాయాజాలంతో తయారైనదిలా కనిపించింది.
తతో నారాయణో విష్ణుర్నియుక్తః సురసత్తమైః । జానన్నపి సురానేవం శ్లక్ష్ణం వచనమబ్రవీత్ ॥౧-౧౬-
ఆ సమయంలో, దేవతలందరిచే నియమించబడిన నారాయణుడు అయిన విష్ణువు, అన్నీ తెలిసినవాడైనా, దేవతలకు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు.
ఉపాయః కో వధే తస్య రాక్షసాధిపతేః సురాః । యమహం తం సమాస్థాయ నిహన్యామృషికణ్టకమ్ ॥౧-౧౬-
దేవతలారా! ఆ రాక్షసాధిపతిని సంహరించేందుకు ఏ మార్గం ఉంది? ఆ మార్గాన్ని నేను అనుసరించి, ఋషుల్ని బాధించే వాడిని సంహరించగలను?
ఏవముక్తాః సురాః సర్వే ప్రత్యూచుర్విష్ణుమవ్యయమ్ । మానుషం రూపమాస్థాయ రావణం జహి సంయుగే ॥౧-౧౬-
విష్ణువుకు ఇలా అడిగినప్పుడు, దేవతలందరూ సమాధానంగా, 'మానవ రూపాన్ని ధరించి, యుద్ధంలో రావణుడిని సంహరించు' అని చెప్పారు.
స హి తేపే తపస్తీవ్రం దీర్ఘకాలమరిన్దమః । యేన తుష్టోఽభవద్ బ్రహ్మా లోకకృల్లోకపూర్వజః ॥౧-౧౬-
ఆ శత్రునాశకుడు రావణుడు, దీర్ఘకాలం ఘోరమైన తపస్సు చేసి, దానివల్ల లోకాలను సృష్టించిన బ్రహ్మను సంతుష్టిపరిచాడు.
సంతుష్టః ప్రదదౌ తస్మై రాక్షసాయ వరం ప్రభుః । నానావిధేభ్యో భూతేభ్యో భయం నాన్యత్ర మానుషాత్ ॥౧-౧౬-
ఆ ప్రభువు సంతోషించి, ఆ రాక్షసునికి వరమిచ్చాడు: ఎన్నో రకాల ప్రాణుల నుండి భయం ఉండదని, కానీ మానవుల నుండి మాత్రం మినహాయింపు అని.
అవజ్ఞాతాః పురా తేన వరదానే హి మానవాః । ఏవం పితామహాత్ తస్మాత్ వరదానేన గర్వితః ॥౧-౧౬-
ఆ వరం తీసుకునే సమయంలో మానవులను రావణుడు లెక్కచేయలేదు. అందుకే, పితామహుడిచ్చిన వరంతో అతడు గర్వంతో ఊగిపోయాడు.
ఉత్సాదయతి లోకాంస్త్రీన్ స్త్రియశ్చాప్యుపకర్షతి । తస్మాత్ తస్య వధో దృష్టో మానుషేభ్యః పరంతప ॥౧-౧౬-
అతడు మూడు లోకాలను నాశనం చేస్తూ, స్త్రీలను కూడా అపహరిస్తున్నాడు. అందువల్ల, పరంతపా! అతని మరణం మానవుల చేతిలోనే నిర్ణయించబడింది.
ఇత్యేతద్ వచనం శ్రుత్వా సురాణాం విష్ణురాత్మవాన్ । పితరం రోచయామాస తదా దశరథం నృపమ్ ॥౧-౧౬-
దేవతల మాటలు విని, ఆత్మవంతుడైన విష్ణువు, అప్పుడే దశరథ మహారాజును తన తండ్రిగా ఎంచుకున్నాడు.
స చాప్యపుత్రో నృపతిస్తస్మిన్ కాలే మహాద్యుతిః । అయజత్ పుత్రియామిష్టిం పుత్రేప్సురరిసూదనః ॥౧-౧౬-
ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి అయిన ఆ రాజుకు సంతానం లేకపోయింది. కుమారుని కోరికతో, శత్రునాశకుడు పుత్రకామేశ్టి యాగం నిర్వహించాడు.
స కృత్వా నిశ్చయం విష్ణురామన్త్ర్య చ పితామహమ్ । అన్తర్ధానం గతో దేవైః పూజ్యమానో మహర్షిభిః ॥౧-౧౬-
తన నిర్ణయం తీసుకుని, విష్ణువు పితామహుడితో సంప్రదించి, దేవతలు, మహర్షులు పూజిస్తుండగా, కనబడకుండా అంతర్ధానమయ్యాడు.
తతో వై యజమానస్య పావకాదతులప్రభమ్ । ప్రాదుర్భూతం మహద్ భూతం మహావీర్యం మహాబలమ్ ॥౧-౧౬-
తర్వాత, ఆ యజ్ఞం చేస్తున్న రాజు యాగాగ్నిలోంచి, అపూర్వమైన తేజస్సుతో, మహా బలశాలి, మహా వీరుడు అయిన ఒక మహాత్ముడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
కృష్ణం రక్తామ్బరధరం రక్తాస్యం దున్దుభిస్వనమ్ । స్నిగ్ధహర్యక్షతనుజశ్మశ్రుప్రవరమూర్ధజమ్ ॥౧-౧౬-
ఆయన నల్లగా, ఎర్ర వస్త్రాలు ధరించి, ఎర్రటి నోరు కలిగి, డుండుభి మాదిరిగా గంభీరంగా ధ్వనిస్తూ, మెరిసే పసుపు రంగు రోమాలు, గడ్డ, ముద్దెతో అలంకరించబడ్డాడు.
శుభలక్షణసమ్పన్నం దివ్యాభరణభూషితమ్ । శైలశృఙ్గసముత్సేధం దృప్తశార్దూలవిక్రమమ్ ॥౧-౧౬-
శుభలక్షణాలతో, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడి, కొండ శిఖరంలా ఎత్తుగా, గర్వంతో ఉన్న సింహంలాంటి పరాక్రమాన్ని కలిగి ఉన్నాడు.
దివాకరసమాకారం దీప్తానలశిఖోపమమ్ । తప్తజామ్బూనదమయీం రాజతాన్తపరిచ్ఛదామ్ ॥౧-౧౬-
సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, అగ్నిశిఖను పోలి, వెండిపొరలతో అలంకరించిన తాపిన బంగారంతో చేసిన పాత్రను పట్టుకున్నాడు.
దివ్యపాయససమ్పూర్ణాం పాత్రీం పత్నీమివ ప్రియామ్ । ప్రగృహ్య విపులాం దోర్భ్యాం స్వయం మాయామయీమివ ॥౧-౧౬-
దివ్యమైన పాయసం నిండిన ఆ పాత్రను, ప్రియమైన భార్యను ఆలింగనం చేసుకున్నట్టు, విస్తారమైన చేతులతో గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. అది మాయాజాలంతో తయారైనదిలా కనిపించింది.
తతః పరం తదా రాజా ప్రత్యువాచ కృతాఞ్జలిః । భగవన్ స్వాగతం తేఽస్తు కిమహం కరవాణి తే ॥౧-౧౬-
అప్పుడు రాజు చేతులు జోడించి, 'ప్రభూ! మీరు స్వాగతం. నేను మీకు ఏమి చేయగలను?' అని అడిగాడు.
అథో పునరిదం వాక్యం ప్రాజాపత్యో నరోఽబ్రవీత్ । రాజన్నర్చయతా దేవానద్య ప్రాప్తమిదం త్వయా ॥౧-౧౬-
అప్పుడా ప్రాజాపత్యుడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! దేవతలను పూజించడంతో, ఈ రోజు నీకు ఇది లభించింది.'
ఇదం తు నరశార్దూల పాయసం దేవనిర్మితమ్ । ప్రజాకరం గృహాణ త్వం ధన్యమారోగ్యవర్ధనమ్ ॥౧-౧౬-
నరులలో శ్రేష్ఠుడవైన రాజా! దేవతలు తయారు చేసిన ఈ పాయసం సంతానాన్ని ప్రసాదించేది, అదృష్టాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని పెంచేది. దయచేసి దీన్ని స్వీకరించు.
భార్యాణామనురూపాణామశ్నీతేతి ప్రయచ్ఛ వై । తాసు త్వం లప్స్యసే పుత్రాన్ యదర్థం యజసే నృప ॥౧-౧౬-
నీ భార్యలకు, 'ఇది తినండి' అని చెప్పి ఈ పాయసాన్ని ఇవ్వు. రాజా! వాటివల్ల నీవు యజ్ఞం చేస్తున్న సంతానాన్ని పొందుతావు.
తథేతి నృపతిః ప్రీతః శిరసా ప్రతిగృహ్య తామ్ । పాత్రీం దేవాన్నసమ్పూర్ణాం దేవదత్తాం హిరణ్మయీమ్ ॥౧-౧౬-
రాజు ఆనందంతో తలవంచి, దేవతలు ఇచ్చిన ఆ బంగారు పాత్రలో ఉన్న దివ్యమైన ఆహారాన్ని స్వీకరించాడు.
అభివాద్య చ తద్భూతమద్భుతం ప్రియదర్శనమ్ । ముదా పరమయా యుక్తశ్చకారాభిప్రదక్షిణమ్ ॥౧-౧౬-
ఆ అద్భుతమైన, మధురమైన రూపాన్ని గౌరవంగా నమస్కరించి, పరమానందంతో చుట్టూ ప్రదక్షిణగా తిరిగాడు.
తతో దశరథః ప్రాప్య పాయసం దేవనిర్మితమ్ । బభూవ పరమప్రీతః ప్రాప్య విత్తమివాధనః ॥౧-౧౬-
దేవతలు తయారు చేసిన పాయసం అందుకున్న దశరథుడు, ధనాన్ని పొందిన బీదవాడిలా అపార ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
తతస్తదద్భుతప్రఖ్యం భూతం పరమభాస్వరమ్ । సంవర్తయిత్వా తత్ కర్మ తత్రైవాన్తరధీయత ॥౧-౧౬-
ఆ అద్భుతమైన, ప్రకాశవంతమైన కార్యాన్ని పూర్తి చేసిన ఆ భూతం అక్కడే అదృశ్యమైంది.
హర్షరశ్మిభిరుద్ద్యోతం తస్యాన్తఃపురమాబభౌ । శారదస్యాభిరామస్య చన్ద్రస్యేవ నభోంఽశుభిః ॥౧-౧౬-
ఆ ఆనందపు కిరణాలతో అంతఃపురం ప్రకాశించింది. అది శరదృతువులో అందమైన ఆకాశం చంద్రుని కాంతితో మెరిసినట్టు కనిపించింది.